چیتر ڕێگه‌ به‌ ماڵپه‌ڕه‌كان مه‌ده‌ كامێرا و مایكرۆفۆنی كۆمپیوته‌ره‌كه‌ت كۆنترۆڵ بكه‌ن

له‌م وانه‌یه‌دا له‌ ماڵپه‌ڕی تێك ئای باس له‌ یه‌كێك له‌ گرینگترین پرسه‌كانی ئینته‌رنێت ئه‌كه‌ین كه‌ مه‌ترسی هه‌یه‌ له‌سه‌ر گشت به‌كارهێنه‌رێكی ئینته‌رنێت به‌تایبه‌ت ئه‌وانه‌ی كه‌ به‌كارهێنه‌ری لاپتۆپ و كۆمپیوته‌رن.

كۆمپیوته‌ر! به‌رپرسی كاره‌كانی ڕۆژانه‌ی زۆرێك له‌ به‌كارهێنه‌رانی ئینته‌رنێت و به‌رهه‌م هێنه‌ری بژێوی ژیانی زۆربه‌ی مۆرڤه‌كانی سه‌رده‌م ، بێگومان هیچ یه‌كێكمان به‌دوور نین له‌و كێشه‌ و گرفتانه‌ی كه‌ ڕۆژانه‌ ڕووبه‌رووی به‌كارهێنه‌رانی ئینته‌رنێت ئه‌بنه‌وه‌ به‌لام ئه‌وه‌ گریینگه‌ كه‌ ئاخۆ تا چه‌ند ئاگاداری چه‌ته‌ و سیخوڕه‌كانی ئینه‌رنێتین و تا چه‌ند لێیانه‌وه‌ نزیكین؟

بێگومان هیچ یه‌كێك له‌ ئێمه‌ نه‌بووه‌ ڕۆژێك له‌ ڕۆژان سه‌ردانی ماڵپه‌ڕێكی ئینته‌رنێتی نه‌كردبێت جا چ به‌ مه‌به‌ستی كۆكردنه‌وه‌ی زانیاری یاخوود بۆ هه‌ر خواست و ویستێكی تر بێت ، به‌ڵام ئایا تۆی به‌كارهێنه‌ری ئینته‌رنێت و ئامێره‌ هۆشمه‌نده‌ جۆراوجۆره‌كان تا ئێستا له‌خۆت پرسیوه‌ كه‌ ئه‌م ماڵپه‌ڕه‌ی كه‌ سه‌ردانی ئه‌كه‌ی و زانیاری لێ وه‌ر ده‌گری چی له‌ باره‌ی تۆوه‌ ئه‌زانێ و له‌كاتی سه‌ردانكردنیدا ده‌ست ده‌گرێ به‌سه‌ر كام به‌شی كۆمپیوته‌ره‌كه‌ته‌وه‌؟

بێگومان ئێمه‌ی به‌كارهێنه‌ری ئینته‌رنێت به‌هۆی زۆری مالپه‌ڕه‌كانه‌وه‌ له‌سه‌ر ئاستی جیهان ناتوانین لێكۆلینه‌وه‌ بكه‌ین له‌سه‌ر هه‌ر سایتێك كه‌ ڕۆژانه‌ سه‌ردانی ئه‌كه‌ین له‌به‌ر زۆری ژماره‌ی ماڵپه‌ڕه‌كان له‌ جیهاندا كارێكی ئه‌سته‌مه‌ كه‌ زانیاری له‌باره‌ی هه‌موو ئه‌و ماڵپه‌ڕانه‌وه‌ كۆ بكه‌یتوه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ماڵپه‌ڕه‌كان جۆراو جۆرن و هه‌ر یه‌كه‌یان بۆ مه‌به‌ستێك و كارێكی جیاواز به‌كار ئه‌هێنرێن هه‌ندێكیان ته‌نیا به‌ مه‌به‌ستی سوود گه‌یاندن به‌ به‌كارهێنه‌رانی ئینته‌رنێت و هه‌ندێكی تریان بۆ زیان گه‌یاندن و هه‌ندێكی تریان بۆ سیخووڕی كردن ماڵپه‌ڕه‌كانیان به‌كار ده‌هێنن.

ئایا ماڵپه‌ڕێك ئه‌توانێ چی ده‌رباره‌ی ئامێره‌كه‌م ده‌ست بكه‌وێت و ئه‌توانێ چی له‌ ئامێره‌كه‌م بكا؟

بێگومان هه‌موو ماڵپه‌ڕێكی ئیته‌رنێتی ئاسایی هه‌ر له‌ كاتی سه‌ردانی كردنت بۆ ماڵپه‌ره‌كه‌ ئایپی و شوێنی نیشته‌جێبوونت و چه‌ند زانیاریێكی تریی بچووك كۆ ئه‌كاته‌وه‌ به‌ڵام شانه‌ینی باسه‌ كه‌ به‌شێك له‌ ماڵپه‌ڕه‌كان به‌ تایبه‌ت ئه‌و ماڵپه‌رانه‌ی كه‌ بۆ كاری به‌د ڕه‌وشتی به‌كار ده‌هێنرێن زۆربه‌یان جگه‌ له‌ وه‌رگرتنی ئایپی ئامێره‌كه‌ت و شوێنی مانه‌وه‌ و جۆری ئامێره‌كه‌ت و هتد… به‌بێ ئه‌وه‌ هه‌ستی پێ بكه‌ین ئه‌توانن ده‌ست به‌سه‌ر كامێرا و مایكرۆفۆنی ئامێره‌كه‌شتدا بگرن و به‌كاری بێنن بۆ كاری سیخوڕی و له‌ هه‌ر كاتێك كه‌ بیانه‌وێ.

فه‌رموون بینه‌ری ڤیدیۆی فێركاری بن .

چۆن ڕێگری له‌ ماڵپه‌ڕه‌كان ببكه‌ین زانیاری كۆمپیوته‌ره‌كه‌مان به‌كار نه‌هێنێ و توانای به‌كارهێنانی كامێرا و مایكرۆفۆنی نه‌بێ؟!..

سه‌رچاوه‌/ تێك ئای

 

ب - ل

چاره‌سه‌رێكی نوێ دۆزرایه‌وه‌ بۆ نه‌خۆشی شێرپه‌نجه‌

له‌ تاقیكردنه‌وه‌ی نوێێ زاناكان چاره‌سه‌رێكی نوێ دۆزرایه‌وه‌ بۆ نه‌خۆشی شێرپه‌نجه‌ ، ئه‌ویش تا ئیستا له‌سه‌ر مشك كراوه‌ و سه‌ركه‌وتنی به‌ده‌ست هێناوه‌.

به‌پێی راپۆرتێكی رۆژنامه‌ی "ده‌یلی مه‌یڵ"ی به‌ریتانی، تاقیكردنه‌وه‌یه‌كی مژده‌به‌خش له‌لایه‌ن ژماره‌یه‌ك زاناوه‌ ئه‌نجامدراوه‌، كه‌ بوه‌ته‌هۆی له‌ناوبردنی خانه‌ شێرپه‌نجه‌ییه‌كان به‌ته‌واوه‌تی و ئه‌وه‌ش له‌سه‌ر مشك تاقیكراوه‌ته‌وه‌و به‌ته‌واوه‌تی سه‌ركه‌وتنی به‌ده‌ستهێناوه‌.

به‌پێی زانیاریه‌كان، له‌تاقیكردنه‌وه‌كه‌دا ئۆكسیدی مس به‌شێوه‌یه‌كی زۆر ورد به‌كارهێنراوه‌ و ماده‌كه‌ تایبه‌ت به‌و تاقیكردنه‌وه‌یه‌ دروستكراوه‌، به‌شێوه‌یه‌ك مسه‌كه‌ له‌ تاڵی مو باریكتره‌ و زۆر ورده‌، گرێ شێرپه‌نجه‌ییه‌كانی ئه‌و مشكانه‌یان پێ كوتیوه‌، كه‌ گرێی شێرپه‌نجه‌ییان هه‌بوه‌ و به‌ته‌واوه‌تی چاكبونه‌ته‌وه‌ و گرێكان نه‌ماون.

ئه‌و زانایانه‌ ئاماژه‌یان به‌وه‌داوه‌، هیوایان هه‌یه‌ ئه‌و چاره‌سه‌ره‌ شوێنی چاره‌سه‌ری كیمیاوی بگرێته‌وه‌، كه‌ زۆر ئازاربه‌خش و هیلاككه‌ره‌.

لای خۆیشیانه‌وه‌ پرۆفیسۆر "ستیڤان سوینن" و دكتۆر "بیلا مانشیان" له‌زانكۆی KU Leuven ی ئه‌ڵمانی كه‌ كاریان له‌پرۆژه‌كه‌دا كردوه‌ وتویانه‌ "ئه‌گه‌ر ئۆكسیدی كانزاكان به‌رێژه‌یه‌كی زۆر له‌ نه‌خۆش بدرێت ئه‌وا مه‌ترسی دروستده‌كات، به‌ڵام به‌ قه‌باره‌ی نانۆیی و له‌ژێر ته‌ركیزێكی تایبه‌تدا، كه‌ كۆنترۆڵكراو بێت جێی مه‌ترسی نییه‌ و سودبه‌خشه‌".

سوینن ئاماژه‌ی به‌وه‌شداوه‌، ئه‌وه‌ یه‌كه‌مجاره‌ تاقیكردنه‌وه‌ی له‌ناوبردنی خانه‌ شێرپه‌نجه‌ییه‌كان له‌رێگه‌ی ئۆكسیدی كانزاكانه‌وه‌ بكرێت، له‌هه‌نگاوی دووه‌میشدا وردیله‌ی نانۆیی كانزایی دیكه‌ دروستده‌كه‌ن به‌تایبه‌تی ئه‌و وردیلانه‌ی كاریگه‌ری له‌ جۆره‌كانی شێرپه‌نجه‌ ده‌كه‌ن.

ك-س

ئەو راستییانەی لەبارەی جگەرە نەتزانیون

 

جگەرەکێشان گرفتێکی گەورەیی جیهانییە، زیانەکانی جگەرەکێشانیش زۆر دەمێکە بەشێوەی زانستی سەلمێندراون، سەڕەرای ئەو زیان و گۆڕانکارییانەی بەسەر جەستەی جگەرەکێشەکاندا دێن، بەڵکو دوكەڵی جگەرە بۆ ئەو کەسانەش مەترسیدارە کە جگەرە ناکێشن، رێکخراوی تەندروستی جیهانی دەڵێت، ئەگەر رێگە لەم گرفتە نەگرن و چارەسەری نەکەن، ساڵانە ژمارەیەکی زۆری خەڵکی بە کاریگەرییەکانی جگەرەوە دەمرن.

ئەمانە چەند راستییەکن لەبارەی جگەرەکێشان:

•بەگوێرەی ئامارەکانی تەندروستی جیهانی، ئێستا لە جیهاندا 1.1 ملیار جگەرەکێش هەن و پێشبینی دەکرێت تاوەکو ساڵی 2025 ژمارەکە بەرزببێتەوە و بگاتە 1.6 ملیار کەس.

•ساڵانە حەوت ملیۆن کەس بەهۆی جگەرەوە دەمرن، بەوپێیەی تەندروستی جیهانی دەڵێت، لە هەر پێنج چرکەیەکدا کەسێک بەهۆی کاریگەرییەکانی جگەرەوە دەمرێت.

•ئەو کەسانەی جگەرەدەکێشن تێکڕایی تەمەنیان 13 ساڵ کەمتردەبێتەوە، بەراورد بە کەسێک کە جگەرەناکێشێت.

•جگە لە شێرپەنجەی سییەکان، جگەرەکێشان هۆکاری هەریەکە لە شێرپەنجەکانی میزڵدان، خوێن، مڵی منداڵدان، کۆڵۆن، سورێنچک، گورچیلە، قورگ، جگەر و گەدەیە.

•زۆربەی جگەرەکێشەکان لە وڵاتە هەژار و داهات مامناوەندەکانن.

•لە جیهاندا لە هەر خولەکێکدا 10 ملیۆن جگەرە دەکڕدرێت.

•زیاتر لە 4000 ماددەی کیمیایی لەنێو جگەرەدا هەن، 250یان زیانبەخشن و 50یان تووشکەری شێرپەنجەن.

•ساڵانە لە جیهاندا 890 هەزار کەس بەهۆی دوکەڵی جگەرەوە دەمرن.

•جگەرەکێشان یەکێکە لە هۆکارە دیارەکانی لاوازبوونی توانای سێکسی لە پیاواندا.

•نزیکەی %69 جگەرەکێشەکان دەیانەوێت واز لە جگەرەکێشان بهێنن.

•نزیکەی سێیەکی جگەرەکێشەکانی جیهانی چینییەکانن.

س - رووداو

لە 2050 مەترسیەكی گەورە بۆ سەر مرۆڤایەتی دروستدەبێت

 

راپۆرتێكی نێودەوڵەتی ئاشكرای كردووە كە بە هۆی بەرزبوونەوەی ئاستی ئاوی دەریاكان، لە دوای چەند ساڵێكی دیكە ژیانی هەزاران كەس دەكەوێـتە مەترسیەوە.

لە راپۆرتێكی نوێی نەتەوە یەكگرتووەكاندا تایبەت بە گۆرانكاری ئاووهەوا (IPCC) چەندین زانیاری لەسەر كاریگەری بەرزبوونەوەی ئاستی ئاوی زەریاكان لەسەر مرۆڤ ئاشكرا كراوە.

راپۆرتەكە بە هاوبەشی 36 وڵاتی جیهان لەلایەن 104 شارەزای بواری كەشوهەوا ئامادە كراوە و تێیدا هاتووە تا ساڵی 2100 پێشبینی دەكرێت بە هۆی گۆرانكاری ئاووهەوا و توانەوەی بەستەڵەكان، ئاستی ئاوی زەریاكان بەرزبوونەوەیەكی گەورە بە خۆیەوە ببینێ، كە لە نێوان 30 تا 60 سانتیمەتر دەبێت.

ئەم بەرزبوونەوەیەش بە شێوەیەكی راستەوخۆ كاریگەری دەبێت لەسەر ژیانی 670 ملیۆن كەس لە ناوچە شاخاوییەكان و 680 ملیۆن كەسی دیكە لە ناوچەكانی كەنار زەریاكان. هەر لە ڕاپۆرتەكەدا هاتووە كە هەر بە هۆی گۆڕانكاری ئاووهەواوە، ئەو شارانەی كە دەكەونە كەنار زەریاكان لە ساڵی 2050 تووشی كارەساتی گەورەی ژینگەیی دەبن.

ب - ل

وەرزشكردن لە گوشاری دەروونی بەدوورت ئەگرێت

بەشێکی زۆری خەڵکی رۆژانە رووبەرووی گوشاری دەروونی جۆراجۆردەبنەوە، لە وڵاتێکی وەک ئەمریکا نزیکەی %70ی خەڵکی وڵاتەکە گوشاری دەروونییان هەیە، توێژینەوەی زۆریش لەبارەی کاریگەرییە خراپەکانی گوشاری دەروونی لەسەر جەستە کراون و دەریانخستووە، گوشاری دەروونی مەترسیی تووشبوون بە بەرزەپەستانی خوێن، شەکرە، نەخۆشییەکانی دڵ و خەمۆکی زیاددەکات.
یەکێک لە رێگە کاریگەرەکان بۆ کەمکردنەوەی سترێس وەرزشکردنە، زۆر دەمێکە بە زانستی سوودەکانی وەرزشکردن سەلمێنراون، بەوپێیەی ئەوانەی وەرزشدەکەن ئەگەری تووشبوونیان بە چەندین نەخۆشیی کەمتردەبێتەوە.

پزیشکان دەڵێن بەردەوام وەرزشکردن مەترسیی تووشبوون بە دڵەڕاوکێی بەردەوام و گوشار کەمتردەکات و کەسەکە لەکاتی بوونی گوشارێکی دەروونی باشتر رووبەرووی دەبێتەوە. وەرزشکردن ئاستی هۆڕمۆنەکانی گوشار کەمدەکاتەوە بەتایبەت کۆرتیزۆل، کە لەماوەی گوشاری دەروونیدا دەردەدرێت و چەندین کاریگەریی نەرێنی لەسەر ئەندامەکان دروستدەکات، لەهەمانکاتدا بەهۆی وەرزشکردنەوە ئیندۆرفینەکان زیاتر دەردەدرێن، ئەمانەش ئەو پێکهاتە کیمیاییانەن کە کاردەکەنە سەر میزاج و ئازار لابەری سروشتین.

یەکێک لە پاشهاتەکانی بوونی گوشاری دەروونی بریتییە لە کەمخەوی، کەمخەوی و گوشاری دەروونی پەیوەندی راستەخۆیان بەیەکەوە هەیە، بەوپێیەی ئەگەر کەسێک گوشاری دەروونی هەبێت تووشی کەمخەوی دەبێت، هەروەها ئەوانەی کەمخەون بەدرێژایی رۆژ زۆرتر رووبەرووی گوشاری دەروونی دەبنەوە و باری دەروونییان تێکدەچێت، بۆیە وەرزشکردن هەردوو گرفتەکەت بۆ چارەسەردەکات.

پزیشکانی پسپۆڕی دەروونی روونیدەکەنەوە، وەرزشکردن یارمەتیدەرە لە زیادکردنی هەستی متمانەبەخۆبوون بۆیە ئەمە بەگشتی بۆ لایەنی دەروونی سوودی هەیە.

رێکخراوی تەندروستی جیهانی رێنماییدەدات لایەنی کەم لە هەفتەیەکدا 170 خولەک وەرزشبکرێت.

karwan