تورکیا و تیورەی زەلکاو

د. سه‌ردار عه‌زیز

زەلکاو لە زمانی کوردیدا مانایەکی جنێویانەی هەیە. بۆیە ئاسان نیە بۆ کەسێكی کورد وەک چەمکێکی جیوپۆلەتیکی لە زەلکاو تێبگات. ڕەنگە مانای جنێوی زەلکاو دەرخەری ئەو واقیعە جوگرافیە بێت کە زەلکاوی کوردی بۆگەن و پیس و مێشاوییە. هەروەها دەرخەری واقیكی مەعریفی و کۆمەڵایەتی کوردی بێت کە جنیو باڵاترین ئاستی مەعریفییە. بەڵام لە زمانی ئینگلیزیدا ئەم تێرمە مانای تری هەیە.

زەلکاو میتافۆرە، بەڵام لە سەردەمی جەنگی ڤێتنامدا بوو بە تیورەیەک. بە کورتی مەبەست لە زەلکاو ئەوەیە کە هێزێک، زۆر جار بەبێ مەبەست، ووردە ووردە بەرەو جێگایەک یان شوێنێک دەڕوات، یان دەبرێت، بەڵام پاش ماوەیەک لە ڕۆشتن ناتوانێت بە ئاسانی لێی بکشێتەوە و تیایدا دەچەقێت.

زۆرجار هێزێک هاندەدرێت یان ناچاردەکرێت یان خۆی بەبێ ئاگا، بە تایبەتی چونکە پرۆسەکە هەنگاو بە هەنگاو ڕودەدات، بەرەو زەلکاو دەچێت. جگە لە ڤێتنام، ئەم دۆخە بوو بە جۆرێک لە یارییەکی جیوپۆلەتیکی. دەتوانرێت بوترێت کە هاتنی سۆڤیەت بۆ ئەفگانستان ، یارییەکی زەلکاویی ئەمریکابوو، بۆ شکستی ئەو وڵاتە.

لە ئاستی جیوپۆلەتیکیدا، زەلکاو بە گشتی ئەو وڵاتانەیە کە داڕماون یان نیمچە داڕماون، لە لایەن وڵاتانی ترەوە بەکاردەهێنرێن بۆ ئەوەی وڵاتێکی تیادا بەگیربهێنن و شکستی پێبهێنن. ئێستا سوریا زەلکاوە، جێمس جێفری مانگی پێنج ووتی سوریا دەکەینە زەلکاو بۆ ڕوسەکان. پاش ئەوە ئیسرائیلیەکان وتیان سوریا دەکەینە زەلکاو بۆ ئێرانییەکان.

ئایا ئەم تیورەیە دەکرێت بە سەر سەرکێشییەکانی ئێستای تورکیادا بسەپێت؟ تکایە بیر لە زەلکاو لە رەهەندە کوردییەکەی مەکەرەوە.

دەستکردنی تورکیا بە سەرکێشی، بەبێ بونی ئابورییەکی بەهێز، لە ئەنجامدا ڕەنگە ببێتە هۆکاری ئەوەی کە لە ناوەندەوە داڕمێ.

بەگشتی تیورەی زەلکاو یانی، سەرقاڵکردن و بێئاگاکاردنی هێزێک لەوەیە کە بەرەو جێگایەک دەڕوات کە ناتوانێت لێی بکشێتەوە و تیایدا دەچەقێت و لە پەلوپۆ دەکەوێت. ئەمە زۆر خەسڵەتی هەیە.

هەموومان لەناویەک کەشتین ....

هه‌ڤاڵ عه‌بدوڵڵا ابراهيم

گەر ئەوکەشتیە نقووم بێت و لەناو بچێت ، هەموومان ژێر ئاودەکەوین و لەناو دەچین ، ئاخر دەسەڵاتدارانی هەرێم زۆرمان گوت بەڵام کەمتان بیست ، چونکە ئێستاش خەڵکانی ماستاو چی و بەرژەوەندی خواز دەوری ئێوەیان داوە ، کەئەو جۆرەخەڵکانە باکیان نیە گەر قەوارەی هەرێمیش لەناو بچێت ، چونکە ئەو خەڵکانە لە هەموو ڕۆژگارەکاندا جێگەی خۆیان دەکەنەوە ،  ئێوە ئاگاتان لەخەڵکانی شۆرشگێڕو قارەمانانی ڕۆژە سەختەکان نیە ، ئەوخەڵکانەی دوێنێ لەزیندانەکانی بەعس بوون ، یا ئەو خەڵکانەی لەهەشتاکاندا  هەر ڕۆژەی ماڵیان لە شارو گەڕەکێک بوو لەترسی بەعس تەنیا تاوانیان ئەوەبوو کەس وکاریان پێشمەرگەبوون .

بەداخەوە ئێستا لەسایەی ئێوەدا خەڵکانێک دەڵێن سەدام باشترە ، یا لەژێر حکومڕانی ئێوەدا چەند مەلایەک کەئێوە پاداشتان کردوون بۆ کۆکردنەوەی دەنگ لەکاتی هەڵبژاردنەکان ، بێ شەرمانە گاڵتە بەسروودی پیرۆزی ئەی ڕەقیب دەکەن ، لەگەڵ ڕێزم بۆ ئەو مەلایانەی هەیشە خاوەن هەڵوێست بوونە ، ئێوە لەجیاتی خزمەتی کەس وکاری شەهیدان و زیندانیانی سیاسی و خانەوادەی شەهیدانی سەنگەری ڕاستەقینە و تێکۆشەرانی ئەوێ ڕۆژێ بکەن ...هتد.

کەچی خزمەتی کۆنە بەعسی و دارودەستەکانی ئەوانتان کرد .

بۆیە هەرچی بەسەرگەلانی عێراق و گەلی کورد هاتووە ، سەدام بەرپرسیاری یەکەمە ، کاتێک سەدام لەساڵی حەفتاو نۆ دەسەڵاتی وەرگرت لەڕێگەی کودەتایەکی سپی ، دەزانن یەک دیناری عێراقی بەرامبەر سێ دۆلاری ئەمريکی بوو ، ئەی کێ ئابووری عێراقی داڕماندو وێرانی کرد .

بەڵام چونکە ئێوە لەبیست و نۆساڵی حکومڕانیتان ، پارتی و یەکێتی نەتانتوانی دادپەروەری بهێننەدی بۆ تەواوی عەوامی خەڵک ، بۆیە ئەو خەڵکانەی دژ بەئازادی و سەربەخۆیی کوردستان بوون ، زوو کەوتنە ماستاو کردن و پیاهەڵدانی ئێوە ، ئێستاش ئەوانە لەنێو خەڵک دەڵێن سەدام وبەعس باشتربوون لەدەسەڵاتی هەرێم ، جارێکیتریش دەڵێم کات زۆرماوە بۆ ئاشتکردنەوەی خەڵکی کوردستان ، بەغداش ئەو بەهەشتەنیە کەخەڵکانێکی دژ بەقەوارەی هەرێمی کوردستان ، بەدەنگی ناڕازیان و ماف خوراوانی کوردستان گەیشتنە پەرلەمان ، کەچی ئێستا دەیانەوێ مکیاژی بەغدا بکەن و خەڵک چەواشەبکەن ، زۆریش ئاساییە بەیانی بۆ پارەو پۆست بێنەوە لای دەسەڵاتی هەرێم .

  توركیا یاری دەكات یان یاری پێدەكرێت؟

لە دوای سێپتەمبەری ساڵی 2015دا كاتێك ڕوسیا بڕیاری دا بەهێزی سەربازی دەستوەردان لە كاروباری سوریادا بكات و هێزی بەرەو ئەو وڵاتە جوڵاند، پەیوەندیە نێودەوڵەتی و هەرێمی و ڕووداوەكان گۆڕانكاری بەسەردا هات، مۆسكۆ وەك زلهێزێكی ناوچەكە هاتە ناو ململانێكان و بۆ بەرگری لە ئەسەد چەندین بنكەی لە سوریا دامەزراند، توركیاشی لە هەرچوارلاوە گەمارۆدرا، لەم نێوەندەدا توركیا ناچار بوو مامەڵە لەگەڵ دوژمنەكەی ڕابردووی و نەیاری هاوپەیمانەكانی بكات.

بۆ ئەوەی لە هاوكێشەی ئەم پەیوەندیە پڕ لە ئاڵۆزی و كێشمە كێشمە تێبگەین، پێویستە سەرەتا باس لە پەیوەندی نێوان توركیا لەگەڵ ڕوسیا و ئەمریكا بكەین و پاشان لەسەر بنەمای ڕووداوەكان و خوێندنەوەی مێژوو بگەینە ئەو ئەنجامەی كە یاری دەكات یان یاری پێدەكرێت؟

پەیوەندییەكانی نێوان ڕوسیا و توركیا

پەیوەندییەكانی نێوان ڕوسیا و توركیا پەیوەندییەكی مێژووییە بە شێوەیەك ناكرێت ڕابردوو لە داهاتووی جیا بكرێتەوە، لە نێوان ئەو دوو وڵاتەدا هەژدە جەنگ لە ماوەی سێ سەدەدا ڕوویداوە، لە هەموو جەنگەكاندا توركیا بە دۆڕاوی هاتۆتە دەرەوە، ئەم دوو وڵاتە هەمیشە پەیوەندییەكانیان لە ئاڵۆزیدا بووە و نەیانتوانیوە پەیوەندییەكی ستراتیژی دوور مەودا پێكبهێنن، بەڵام لە دوای سێپتەمبەری ساڵی 2015دا كاتێك ڕوسیا بڕیاری دا بەهێزی سەربازی دەستوەردان لە كاروباری سوریادا بكات و هێزی بەرەو ئەو وڵاتە جوڵاند، پەیوەندی نێوان ئەو دوو وڵاتە گۆڕا بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ یەكتری.

توركیا لە فراوانكردنی هەژموونی خۆی لە سوریا كەوتە ناو ئاگری سوپای ڕوسیاوە، لە سەرویەوە نیمچە دوورگەی قرم، لە باشورییەوە حەوت سەد كیلۆمەتر لەگەڵ سوریا كە ڕادارو هێزی ستراتیژی ڕوسیای لێیە، كە گرنگترینیان بنكەی سەربازی حەمیمە، واتە لە ئەرزی واقیعدا مۆسكۆ ئەنكەرەی لە باكور و باشور و ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا گەمارۆدا، ئەم گەمارۆدانەی ڕوسیا ئەمڕۆ جارێكی دیكە دووبارە بووەوە، هەمان ئەو مێژووەیە كە ئەتاتورك داوای لە ڕۆژئاوا كرد وڵاتەكەی وەك ئەندامی ناتۆ وەربگرن،بۆ ئەوەی هاوسەنگی هێز بگەڕێتەوە، كاتێك ستالین لە نێوان ساڵانی 1947-1948دا داوای گەروەكانی بسفۆر و دەردنیلی كرد، بەڵام ئەمجارە بۆ توركیا جیاوازە، چونكە لەگەڵ هاوپەیمانەكانیشی لە كێشەدایە، بۆیە بە ناچاری مامەڵەی لەگەڵ ڕوسیادا كرد، هەرچەندە مامەڵەكە لاسەنگی زۆری تێدایە و ڕوسیا لە چەندین ناوچەی سوریادا بە تایبەت لە ئیدلب زیانی زۆری بە سوپای توركیا گەیاندووە.

پەیوەندی نێوان ئەمریكا و توركیا

پەیوەندی نێوان ئەو دوو وڵاتەدا دەگەڕێتەوە بۆ كۆتاییەكانی جەنگی جیهانی دووەم و سەرەتای جەنگی سارد لە ساڵی 1943دا،كاتێك كۆنگرێس بڕیاری دا هاوكاری سەربازی و ئابوری پێشكەش بە توركیا بكات و لە بەرامبەردا ڕووبەڕووی هەڕەشەكانی یەكێتی سۆڤیەت ببێتەوە، پەیوەندییەكی توند لە نێوانیان دامەرزا و پاشان لە ساڵی 1952 كرا بە ئەندامی ناتۆ، كە بۆ هەمان مەبەست بوو، ئەم پەیوەندییە بەم شێوەیە مایەوە تا ساڵی 2003 كە پەیوەندییەكی ستراتیژی بوو، تا ئەو كاتەی كە ئەمریكا بۆ ڕوخاندنی ڕژێمەكەی سەدام حسێن داوای بەكارهێنانی بنكەی ئینچەر لیكی كرد،بەڵام توركیا ئەو داوایەی ڕەتكردەوە، پاشانیش بەهۆی هێرش كردنە سەر هێزەكانی سوریای دیموكرات و كڕینی سیستەمی بەرگری (S400)ی ڕوسی

بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا پەیوەندی نێوان ئەم دوو وڵاتە هەر بەردەوامی هەبووە، چونكە پەیوەندییەكە تەنها سیاسی نیە، بەڵكو جیۆ سیاسی و بەرژەوەندی ئابورییشە،چونكە توركیا ناوچەیەكی ستراتیژییە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەمریكا بە عیراق و ئێران و سوریا و جۆرجیا و وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەبەستێتەوە، هەروەها توركیا خاوەنی چەندین بەندەری ئاوییە و بۆ لایەنی بازرگانی بەهەمان شێوە ئەمریكا بە وڵاتانی ناوچەكە دەبەستێتەوە،ئەمە جگە لەوەی توركیا وەك هاوبەشی بازرگانی شتومەك لەگەڵ ئەمریكا بە قەبارەی (20.5 ملیار دۆلار) لە پلەی سی و دووەمدایە، هەروەها لە ساڵی 2018دا قەبارەی ئاڵوگۆڕی بازرگانی نێوانیان 24 ملیار دۆلار بووە.

توركیا یاری دەكات یان یاری پێدەكرێت؟

بە سەیركردنی پەیوەندییەكانی نێوان توركیا لەگەڵ ئەمریكا و ڕوسیادا، دەردەكەوێت، كە توركیا لەلایەن هەردوو وڵاتەوە لە دژی یەكتری بەكاریدەهێنن،بۆ ئەوەی بەبێ بەركەوتنی ڕاستەوخۆ زۆرترین زیان لە یەكتری بدەن و بیكەنە كارتێكیش ،بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا توركیا لە چەند دۆخێكدا سودمەندی ئەم یاری پێكردنە بووە،

بۆ نموونە ئەمریكا و ڕوسیا لە ململانێی یەكتریدا هاوكاری سەربازی و لۆجستی پێشكەش بە توركیا دەكەن، هەروەها لە زیادكردنی هەژمونی خۆی بەسەر ناوچەكەدا تا ئەو ڕادەیەی لە بەرژەوەندییان نەدات دەستكراوەیان كردووە، توركیاش ئەم هەلەی بۆ فراوانكردنی پاوانخوازییەكانی خۆی لە وڵاتانی عەرەبیدا باش قۆستۆتەوە

كە پێویستە دژ بە داگیركارییەكانی توركیا یەك هەڵوێست بن و متمانە بە لێدوانە سیاسی و ئاینیەكانی نەكەن،چونكە دواجار بۆ بەرژەوەندیەكانی خۆی بەكارهێناوە،وەك پرسی فەلەستین كە هیچ كارێكی بۆبەرژەوەندی ئەو گەلە ئەنجام نەداوە، بەڵكو هەموو جارێك بازرگانی بەو پرسەوە كردووە، نزیكترین نمونەش ئەوەیە كە ئیسرائیل دەیەوێت بەشێك لە خاكی فەلەستین بە خاكی ئیسرائیلەوە بلكێنێت، لەم كاتەدا ئەمریكا بڕیاری گەڕانەوەی توركیایدا لە بەرهەمهێنان و مەشق پێكردنی فڕۆكەوانە توركەكان لەسەر فڕۆكەی f-35، بێگومان ئەمریكا بۆ بێدەنگ كردنی توركیا ئەو كارەی كردووە، وا دیاریشە توركیا ئەو بێدەنگیە هەڵدەبژێرێت، ئەگەر كارەكان بە ویستی خۆی بڕوات، ئەگەر نا چەند لێدوانێكی توندی سیاسی دەبێت، تا ئەو كاتەی بە ئامانجەكەی دەگات.

گۆران قادر احمد

نوسەر و رۆژنامەنوس

 بروانامەی بەکالۆریۆس لە زمان و ئەدەبی عەرەبی

سه‌رچاوه‌: http://diplomaticmagazine.net/

خەیاڵی ئینگلیزەكان

هەندرێن شێخ راغب

ئێرانیەكان بەوە دەناسێنرێن كە بۆ ریشەی رابردوویان دەگەڕێنەوەو بڕوایان بە ئەفسانەی ئیمپراتۆریەتی‌و شاهەنشاهی‌و سەركەوتنە گەورە مێژوویەكانی خۆیانە وەك شانازیەك بۆ ئێستایان. بەڵام لەوان خراپتر كە گیرۆدەی رق‌و ریشەی مێژوو تۆڵە‌و خەونی خاوەنداریەتین، ئینگلیزەكانن، بەم بیركردنەوە نەفرەتیەیان بوونەتە دایكە شەیتانی سیاسەت‌و بەڵای نەخشەی جیۆسیاسی جیهان‌و ناوچەكەی ئێمە. لەپشتی پیلانگێڕی ئەوەندە گەورەن كە دەرسی شەیتان دادەن. بەڵام ئەمە مانای ئەوە نیە كە سوڵتەو عەقڵ‌و هێزی جارانی ئیمپراتۆریەتیان هەیەو ماوە. كاتی خۆی بە دەسەڵاتی ئینگلیزەكانیان دەگوت ئیمپراتۆریەتی رۆژ، چونكە رۆژ لە سنوری دەسەڵاتی ئەوان ئاوا نەدەبوو..لەهیندستانەوە بۆ كوردستان‌و بۆ ئوسترالیا نفوزو دەسەڵاتی ئەوان بوو.

كاتێك لە جەنگی جیهانی یەكەم براوە بون، بە هەماهەنگی فەرەنسیەكان، وەك پارچە گۆشتی بەردەم پشیلە، خاك‌و نەتەوەو ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیان كوت كوت كرد. ئێمەی كوردیان كردە چوار كوت‌و هەر كوتەیان لەبەردەمی گورگێك دانا.

ئێستاش ئەوە ئینگلیزەكانن، ناهێڵن عێراق دابەش بێت، ناهێڵن كێشەی كەركوك بەلایەكدا بكەوێت، ناهێڵن هەرێمی كوردستان بگاتە كەنارێك، بەڵكو خەریكی خەونی ئەوەن كە عێراق یەك پارچە بێت‌و لە ئینتدابی ئەوان دا بێت. من خۆم وتارێكم هەیە گوتومە هەڵەبووین لەژێر ئینتدابی ئینگلیز هاتینە دەرەوە.. ئێستاش حەز دەكەم عێراق بكەوێتەوە  دەست خۆیان، چونكە عێراق ئەوان دروستیان كردوە، كەتەلۆكی راستەقینەو بنەڕەتی لای خۆیانە، هەر خۆشیان دەتوانن چاكی بكەنەوەو هەموان رازی بكەن. بەڵام سەیر ئەوەیە وەك گای بنە پڕن لە سیاسەتی توندو پەرتكەو بەیەكدادانی مەزهەب‌و ئیتینیەكان.

لەسەر مەسەلەی ریفراندۆم‌و نەوتی هەرێم‌و پەیوەندی هەرێم‌و بەغدا رۆڵی زۆر مەترسیدارو دژە كوردیان لەناو ئەنجومەنی ئاسایش هەیە‌و هەبووە. دوای 16ی ئۆكتۆبەر یەكسەر نەوتی كەركوكیان وەرگرت. ئێستاش خەریكی نەخشەی بەهێزكردنەوەی عێراقن، دەیانەوێت بەغدایەك دروست بكەنەوە بە كەتەلۆكی خۆیان. نە بەغدای ئەمریكی بێت نە بەغدای ئێرانی. ئەوانیش مستەفا كازمیان هێناو پشتیوانیان كرد. بەڵێنیان لە سعودیەو ئیماراتیش وەرگرتووە بە دەیان ملیار دۆلار پشتیوانی ئەم نەخشەیە بێت. ئەمریكیەكان زیاتر لە تەنكاوی سیاسەت ‌و بەرژەوەندی‌و دەستكەوتەكانی خۆیان هەڵسوكەوت دەكەن، وەك ئینگلیزەكان مامۆتك‌و گای بنەو دایكە شەیتانی سیاسەت نین. بەكورتی دەمەوێت بڵێم ئێستا ئینگلیزەكان كار دەكەن بۆ دروست كردنەوەی عێراقێك بە تامی رابردوو. نەك عێراقێك بۆ داهاتوو..كە كێشەی نەتەوەو مەزهەب‌و مافە دەستوریەكانی گەلانی عێراق بەشێوەیەكی حەق و عەدالەت چارەسەر بكات.

كۆڕۆنا..ده‌رفه‌تی گه‌ڕانه‌وه‌ی متمانه‌

هه‌ڤاڵ عه‌بدوڵڵا ابراهیم

بەڵام قەدەغەی هاتووچۆش لەشەشی بەیانیەوە تاکو دوازدەی شەو ،کارێکی سەختە بۆ خەڵکانی کاسبکارو کەم دەرامەت .

حکومەتی هەرێم لەسەرەتای پەیدابوونی ڤایرۆسی کۆرونا ، هەنگاوی باشی نا بۆ ڕێگەگرتن لەوپەتایە ، بەڵام بەهۆی بارودۆخی داراییەوە نەی توانی زاڵ بێت بەسەر ئەم پەتایە ، نەی توانی مووچە دابەش بکات ، نەی توانی بڕێک پارە دابین بکات بۆ خەڵکانی بێ مووچە ، بەتایبەتی بۆ ئەوخەڵکانەی کەهیچ داهاتێکیان نیە جگە لەکارکردنی ڕۆژانەیان ، ئاخر هەندێک بەرپرس ورەی خەڵکیان دابەزاند، کاتێک لەكۆنگرە ڕۆژنامەوانیەکان دەیانگوت داهاتمان لەژێر سفرە ، ئەوکاتە پێویستی بەم لێدوانانە نەدەکرد ،جگە قسەکردن  لەسەر شێوازی خۆپاراستن سەبارەت بەم پەتایە .

ئێستا وڵاتانی ئەوڕوپا زاڵبوون بەسەر ئەم ڤایرۆسە ، چونکە لەوێ دەسەڵات  ئاگای لەهاوڵاتیان بووە، بۆیە هاوڵاتیانیش هەموو ڕێکارە خۆپارێزیەکانیان جێ بەجێ دەکرد ، لەکوردستان کاتێک باسی خۆپارێزی دەکەی لەگەڵ خەڵکانێک ڕۆژانە ، بەداخەوە لەوەڵامدا زۆربەیان دەڵێن راست نیه‌.. هیچ نیە .

بیرمەندی گەورە عەلی وەردی دەڵێ ، کاتێک متمانە نەما لەنێوان دەسەڵات و خەڵک ، کارەساتە چونکە گەر دەسەڵات کاری باشیش بکات ، خەڵک دەڵین وانیە بۆنموونە گەر حکومەت نەخۆشخانە یا قوتابخانە دروست بکات ، خەڵک دەڵێن حكومه‌ت راست ناكات.

ئێمه‌ پێویستی زۆرمان به‌ وشیاری ته‌ندروستی هه‌یه‌، كه‌ ده‌بێت جیابكرێته‌وه‌ له‌ كرده‌ی سیاسی و بابه‌تی ململانێی بازرگانی‌و كارگێری. ئێمه‌ی كورد به‌رده‌وام باسی ئه‌وه‌یان بۆ كردوین كه‌ وشیاری نه‌ته‌وه‌یی‌و سیاسی‌و نیشتمانیان هه‌بێت، كه‌ دۆخی داگیركاری‌و سیاسی بۆی دروست كردوین. یه‌كه‌م جاره‌ به‌م روبه‌ره‌ فراوانه‌ له‌ ئاستی  سیاسی ‌و حوكمڕانی باس له‌ وشیاریه‌كی دیكه‌ی جیاواز ده‌كرێت كه‌ وشیاری ته‌ندروستیه‌.بۆیه‌ گرنگه‌ حكومه‌ت ئه‌مه‌ بكاته‌ ده‌رفه‌تی گه‌ڕانه‌وه‌ی متمانه‌، نه‌ك كوێركردنه‌وه‌ی متمانه‌و گه‌وره‌كردنی كه‌لینی زیاتری نێوان داموده‌زگاكان‌و هاوڵاتیان.