هەژاری، دەردێكی بەردەوام

سـەركۆ یونس

لە عێراقی نوێ دا، رۆژ لەدوای رۆژ، قەیرانە ئابوری‌و كۆمەڵایەتی‌و سیاسییەكان، بەردەوام لەهەڵكشانداندایە، بەبێ ئەوەی هەوڵێك هەبێت بۆ چارەسەركردنیان، هەر دیاردەیەو سەرهەڵدەدات و زیاتر كۆمەڵگا تووشی داڕمان و لێكترازان دەكات.

هەژاری، وەك دەردێكی ئابوری‌و كۆمەڵایەتی، بەڕۆكی ژیانی نزیكەی یەك لەسەر چواری دانیشتوانی عێراقی گرتووە، ساڵ لەدوای ساڵ، ڕێژەكە بەرزتر دەبێتەوە.

لەساڵی (2020)دا لەپاش سەرهەڵدانی كۆرۆناڤایرۆس و ڕاگەیاندنی قەدەغەی هاتوچۆ، لەسەرجەم شارو شارۆچكەكانی عێراقدا، دەرئەنجامی خۆپاراستن لە ڤایرۆسەكە، كۆمەڵگای عێراقی تووشی دەردێكی بێ دەرمان بووەوە كە ئەویش بێكارییە.

ڕێژەی بێكاری لە عێراقدا، بەرزبوەتەوە بۆ نزیكەی (40%)ی دەستی كاری كۆمەڵگا، ئەمەش بوو بەهۆی زیادبوونی ڕێژەی هەژاریی.

بەپێی ئامارەكان، ڕێژەی هەژاری بەتێكڕا نزیكبووەتەوە لە (31.6%)ی دانیشتوان، واتە نزیكەی (11 ملیۆن‌و 400 هەزار) كەس لەعێراقدا لەژێر هێڵی هەژارییەوە دەژین. لەهەندێ پارێزگای باشوردا (50%)ی تێپەڕاندووە.

لەم چەند خاڵەدا، هۆكارە سەرەكییەكان، بەكورتی دەستنیشان دەكەین:

یەكەم: سەرهەڵدانی كۆرۆناڤایرۆس و لێكەوتەكانی، قەدەغەی هاتوچۆ و ڕاوەستانی جموجوڵی بازرگانی نێوان شارو پارێزگاكان، بێكاربونی ڕێژەیەكی بەرزی كاركەران لەكاری تایبەت و كۆمپانیاكان و كاروچالاكی ناو بازاڕەكان.

دووەم: دابەزینی نرخی نەوت لە بازارەكانی جیهاندا، بێ گومان ئەمەش بەهۆی بڵاوبونەوەی كۆرۆناڤایرۆسەوە، نرخی بەرمیلی نەوت، بۆ كەمترین ئاستی جیهانی دابەزی و خواست تاڕادەی نەمان كەمبووەوە، هەر ئەمەش بوو بەهۆی كەمبونەوەی داهاتەكانی عێراق و دەرئەنجام داهاتی تاك بەڕێژەی (22%) دابەزیوە.

سێیەم: بوونی دیاردەی گەندەڵی لەزۆربەی جومگەكانی حكومڕانی دەوڵەتدا، بەجۆرێك هیچ كارێك بەبێ پێدانی بەرتیل و نەبوونی واستە، جێ بەجێ ناكرێت.

بەپێی لێكۆڵینەوە نێودەوڵەتیەكان، عێراق، لە ڕیزبەندی گەندەڵترین وڵاتانی جیهاندایەو پلەی (12)ی گرتووە!

چوارەم: لەدوای ساڵی (2003)ەوە، هاتنە سەر حكومی سەركردە عێراقیەكان، نزیكەی (365) ملیار دۆلار لەسەروەت و سامانی عێراق، دیار نەماوەو لەلایەن چینێكی سیاسی گەندەڵكارانەوە، بەفیڕۆ دراوە.

پێنجەم: كێشمەكێشە سیاسی و ناكۆكییە مەزهەبی و تایفییەكان، باری سەرشانی هاوڵاتیانی عێراقی، قورستر كردوە، سەرەڕای هەموو ئەو شەڕانەی بەهۆی گروپە توندئاژۆكانەوە، ژێرخانی ئابوری عێراق، توشی خراپترین داڕمان بووەتەوە. بەجۆرێك نەبوونی خزمەتگوزارییە گشتییەكانی وەك كارەباو ئاوی خاوێن، بەڕێژەیەكی كەم دەگاتە دەست دانیشتوان، واقعی ژیان و گوزەرانی پارێزگاكانی ناوەڕاست و باشور سەلمێنەری ئەم ڕاستیەن.

شەشەم: دابەزاندنی بەهای دیناری عێراقی بەرامبەر دۆلاری ئەمەریكی، جارێكی تر بارگرانی سەرشانی چینی مامناوەندو هەژارانی قورستر كردوە، چونكە دینار لەدوای لەدەستدانی بەهاكەی بەڕێژەی (20%) توانای هێزی شت كڕینی زیاتر دادەبەزێت، لەگەڵ هەڵاوسانی بازاڕدا خواست و ئارەزوی هەژاران كەمتر دەكاتەوە، سەرئەنجام ناتوانرێت پێویستییەكان پڕبكرێنەوە، بەمەش ڕێژەی چینی هەژاران زیاتر دەبێت و ژنانیش باجی قورسی ئەم بارودۆخە دەدەن.

لەلایەكی ترەوە، پشكی بودجەی سەربازی و ئاسایش لە عێراقدا زۆرترین بڕی بۆ تەرخان دەكرێت، بەجۆرێك زۆرترین بەشە بودجە، بۆ بەرگری و ناوخۆ و حەشدی شەعبی تەرخان دەكرێت!

هەموو ئەمانەو چەندین هۆكاری تر، بوونەتە هۆی زیادبونی ڕێژەی هەژاری لە عێراقدا، بەپێی ڕاپۆرتە جیهانیەكان. ئایندەی عێراق، زیاتر دژواتر دەبێت، جیاوازی چینایەتی، نێوان دەوڵەمەند و هەژاران، فراوانتر دەبێت، لەهەمانكاتدا ڕێژەی هەژاریی نزیك دەبێتەوە لە (60% بـۆ 70%)ی دانیشتوان!

خۆشبەختانە، تاڕادەیەك پارێزگاكانی هەرێم بەبەراورد بە پارێزگاكانی تر، ڕێژەیەكی كەمتری هەژاری تێدایە، بەڵام ئەمە مانای ئەوە نییە، كە هەژاری لە هەرێم نییە، بەڵكو هەیە و ئەگەر بارودۆخی ئابوری، سیاسی، بەم شێوەیە بەردەوام بێت، ڕێژەی هەژاری لە هەرێمیش وەك ناوچەكانی تری عێراق، لەهەڵكشاندا دەبێت.

دانیشتوانی هەرێم، پێشبینی وئاماری سەیروجیاواز

عەبدولڕەحمان عەلی ڕەزا

یەکێک لەگرفتەسەرەکیەکان ئەنجام نەدانی پڕۆسەی سەرژمێری گشتی دانیشتوانەلەکات وساتی خۆیدا کەئەوەش دەبێتەهۆکارێک بۆ نەبون ودەستنەخستنی ئاماری وردو متمانەپێکراو لەعێراق بەگشتی وهەرێمی کوردستان بەتایبەتی .

بەپێی پێشبینیەکانی دەستەی ئاماری هەرێمی کوردستان بۆکۆتایی ساڵی (٢٠٢٠) ژمارەی دانیشتوانی هەرێمی کوردستانی بە ( ٦ ملیۆن و ١٧١ هەزارو ٨٣ )کەس خەمڵاندوە

کەژمارەکان بەپێی پارێزگاکان بەم شێوەیەیە ؛

ــ هەولێر  ( ٢ ملیۆن و٢٥٤هەزارو ٤٢٢ )کەس .

ــ سلێمانی (٢ ملیۆن و١٥٢ هەزارو ٧١٧ )کەس.

ــ دهۆک ( ١ ملیۆن ٦٤٨ هەزارو ٦١١ )کەس .

ــ هەڵەبجە (١١٥ هەزارو ٣٣٣) کەس .

بەڵام بەپێی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکومەتی عێراقی بێت ژمارەی دانیشتوانی هەرێمی کوردستان ( ە ملیۆن و ٤٥٠ هەزار)کەسە ، بەم شێوەیەی خوارەوە کەدابەشبوە بەسەر هەرسێ پارێزگای هەولێر ، سلێمانی ، دهۆک ، وەهەڵەبجە وەک پارێزگا لەئامارەکەی وەزارەتی پلاندانانی عێراقدا هەژمارنەکراوەو لەسەرسلێمانی هەژمارە ، بەم شێوەیە ؛

ــ هەولێر( ١ ملیۆن و ٩٠٠ هەزار)کەس .

ــ سلێمانی (٢ ملیۆن و٢٥٠ هەزار) کەس.

ــ دهۆک  (١ ملیۆن و ٣٠٠ هەزار) کەس .

بەپێی ئەم دوو ئامارە بێت کەهەردوکیان لەلایەن دوو دەزگاودامەزراوەی تایبەتمەندی عێراق وهەرێمی کوردستانەوەخەمڵێنراوەو بڵاوکراونەتەوە ، ئەوا جیاوازییەکی زۆر دەبینرێت لەنێوان ژمارەی دانیشتوانی هەرێمی کوردستاندا .

کەزیاترە لە ( ٧٢١)هەزار کەس .

ئەوەی جێگای تێڕامانە جیاوازییەکە لەهەردوو پارێزگای هەولێرو دهۆکدایە ، بەشێوەیەک بەپێی پێشبینی دەستەی ئاماری هەرێم ژمارەی دانیشتوانی پارێزگای هەولێری بۆکۆتایی ساڵی (٢٠٢٠) بە ( ٢ ملیۆن و٢٥٤هەزارو ٤٢٢) کەس دیاریکردوە ، بەڵام بەپێی داتاکەی وەزارەتی پلاندانانی عێراق ژمارەی دانیشتوانی هەولێری بە ( ١ ملیۆن و ٩٠٠ هەزار)کەس خەمڵاندوە .

ژمارەی دانیشتوانی پارێزگای دهۆکیش بەپێی پێشبینیەکەی دەستەی ئاماری هەرێم بۆکۆتایی ساڵی ( ٢٠٢٠) بریتیەلە ( ١ ملیۆن و٦٤٨ هەزارو ٦١١) کەس ،بەڵام بەپێی پێشبینی وەزارەتی پلاندانانی عێراق ژمارەی دانیشتوانی پارێزگاکەی بە ( ١ ملیۆن و٣٠٠ هەزار)کەس خەمڵاندوە .

پرسیارەکە کەجێی تێڕامانە ئەوەیە کە بۆچی دەبێت جیاوازی پێشبینی وخەمڵاندنی دانیشتوانی هەرێمی کوردستان لەنێوان دەستەی ئاماری هەرێم و وەزارەتی پلاندانانی عێراق  زیاتربێت لە (٧٢١)هەزارکەس  ، لەوەش جێی تێڕامانتر ئەوەیە کەبۆچی زیاتر لە ( ٧٠٠) هەزارکەسی جیاوازییەکە لەزیادبونی ژمارەی دانیشتوان بەپێی ئامارەکەی دەستەی ئاماری هەرێم لەهەردوو پارێزگای هەولێرو دهۆکدان .

ئەم بابەتە پێویستی بەڕوونکردنەوەی متمانەپێکراوی هەردوو لایەنی پەیوەندیداری هەرێم وحکومەتی ناوەندو بەدواداچونی ئەو لایەنانە هەیە کەچاودێرن بەسەر دامەزراوەودەزگاکانی حکومەتی هەرێم وعێراقیش .

چونکەجیاوازییەکی لەوچەشنە لەژمارەیەکی کەمی چەندملیۆنی دانیشتوانی هەرێمی کوردستان وتەنانەت پارێزگاکانی هەرێمیش لەنێوان هەرێم وناوەند نیشانەی گەورەی پرسیار هەڵدەگرێت ،وئەم بابەتە نابێت بەسانایی سەیربکرێت چونکەلەسەر بنچینەی ژمارەی دانیشتوان زۆرینەی کاروپڕۆژەکان وهەڵبژاردنەکان دەکرێن، بۆیە پێویستی بە بەدواداچون وچاودێری وردو چڕوپڕهەیە.

له‌باره‌ی سوپای عێراقه‌وه‌

د.ئارام ره‌فعه‌ت

یەکەم وشەی عەرەبی لە سەربازێکی عێڕاقی فێربووم

ئەو رۆژە سوپای عێڕاق هاتە ناو گوندەکەمان و شەرێکی دەستەویەخە لەگەڵ پێشمەرگەکاندا دروست بوو.

لەدەرەوەی ئاوایی کۆمەڵێک سەرباز گەمارۆدرابوون و ئەگەری کوشتن یان بەدیلگرتنییان هەبوو. سوپا سەرجەم گەنج و پیری گوندەکەیان لە گۆڕەپانێکی بچوکدا کۆکردبووەوە. سەربازەکان لەهەموو لایەکەوە لولەی تفەنگەکانییان بە ئاراستەی ئاپۆرەی خەڵکە سیڤیل و بێتاوانەکەدا بوو. ئەفسەرەکە بەتووڕەیی قسەی دەکرد و بەخەڵکەکەی گوتبوو یەک سەرباز لەوانەی گەمارۆدراون خوێنی لێ بێت هەر هەمووتان لێرە رەمی دەکەم.

سەربازەکان تاونا تاوێک لە ئەفسەرەکەیان دەپرسی "سەیدی ئیرمی؟"

ئەوسا ژمارەی ساڵەکانی تەمەنم پەنجەکانی هەردوو دەستمی تەواو نەکردبوو. لەهاورێکەم پرسی "سەیدی ئیرمی" مانای چییە؟

هاورێکەم گوتی یانی "گەورەم تەقەیان لێبکەم"

باوکم لەناو ئاپۆرەی پیاوەکاندا ناسییەوە. مێزەرەکەییم لێدیار بوو. وەک هەر منداڵێکی تر، بچوکترین نیشانە بەس بوو بۆ ناسینەوەی باوکم. ئاخر باوک تایبەتمەندە و لەسەرجەم پیاوەکانی تر جیاوازە. دەستم لەناو دڵمدابوو. لەتەنیشت ئەو مام دەروێش بوو، تەنیشتەکەی تریشی حاجی حەسەن بوو. هەندێک کەلا  "هەڵمات"ی رەنگینم هەبوو. هەموویم کردنە نەزر و خێر تا باوکم و خەڵکەکە رەمی نەکرێن.

باوکم و پیاوەکانی ئاوایی رەمی نەکران، بەڵام کرانە قەڵغانی مرۆیی سوپا و جاش بەزەبری چەک پێش خۆیان دان بۆ رزگارکردنی سەربازە گەمارۆ دراوەکان.

هەر گوللەیەک لە پێشمەرگەکانەوە بەرووی سوپا تەقێندرابوایە بەر باوکم و هاورێکانی دەکەوت. بەڵام ئەوە هەموو ترسەکە نەبوو. ئێمە لەوە تۆقیبوویین کە ئەفسەرەکە بە خەڵکەکەی گوتبوو تاکە فیشەکێک بەئاراستەماندا بتەقێنرێت ئێمە لەپشتەوە هەمووتان رەمی دەکەین. خۆشبەختانە پێشمەرگەکان، زۆربەیان هەر خۆگوندی بوون و زوو لە مەترسییەکە ئاگاداربوون و تاکە فیشەکێکیان نەتەقاند. خەڵکەکە بە زیندوویی گەڕانەوە، بەڵام یەک بەیەکییان ئازاری جەستەیی و دەروونی درابوون و هەندێکیشیان دەستبەسەرکران و بێ هیچ تاوانێک زیندانی کران.

ساڵ هات و چوو و لەزانکۆی بەغدا خوێندم و شارەزاییەکی باشم لەزمانی عەرەبیدا پەیدا کرد. بەڵام؛

لەو رۆژەوە وشەی "ئیرمی" کۆدی تراومایەکە و تارماییەکەی تا ئەبەد وەک سێبەر بەدوامدا دەکشێت.

لەو رۆژەوە عەرەبی بۆ من زمانی "چ" نییە و زمانی "ئیرمی"یە.

لەو رۆژەوە سوپای عێڕاق بۆ من جگە لەسوپایەکی فاشیستی خوێنرێژی داگیرکەر هیچی تر نییە.

تێبینی:

روداوەلە راسیەقینەیە و زۆربەی هاورێکانی گوند شاهیدی ئەو روداوەن.

کۆنگرەی ئەمجارەی ئەنجوومەنی هاریکاری کەنداو له تای تەرازوودا

ئێستانیوز:

 

له هەنگاوێکی خێرا وبەپلەدا دوای دابڕانێکی چەند ساڵه بۆ یەکەم جار میرنیشی قەتەڕ گەڕایەوە دانیشتنەکانی کۆنگرەی ئەنجوومەنی هاریکاری وڵاتانی کەنداو که شەش پاشانیشین و ئیمارە و سوڵتەنه له خۆ دەگرێت که ئەمانەن (سعودیای عەرەبی و بەحرێن و میرینیشینی کوێت و قەتەڕ و ئیماراتی یەکگرتوو و سوڵتانی عوممان) ، ئەنجوومەنی کەنداو یاخوود کۆمەڵگای کەنداو له هەموو ڕووێکەوە چ داب و نەریت یان ژیانی گشتی لەیەکتردا نزیکن و هەر ئەمەشە وای کردووە له ڕووی تای تەرازووی سیاسەت و دیپلۆماسیدا لەیەکتر نزیک ببنەوە ، پاشانیشینی سعودیا نەوەک بەتەنیا ڕابەرایەتی کەنداو دەکات ، بەڵکو له ڕووی ئاینیشدا بەتایبەت پەیڕەوانی سونه مەزهەب ڕابەرایەتی جیهانی ئیسلامی دەکات لەسەرتاسەری جیهاندا ، جالێرەدا شێوەو مەقامی سعودیا جێگای تایبەتی خۆی هەیه چ له ئاینیاخوود سیاسەتدا ئەو وڵاتانەی مەزهەبی سونه پەیڕەو دەکەن لەمەش زیاتر بۆتە وێستگەیەکی گرینگ له بایەخدانی نێودەوڵەتی تایبەتر بۆ وڵاتانی زلهێز ..

لەم چەند ساڵەی دواییدا گرژی کەوته نێوان هەندێك له وڵاتانی کەنداو لەملاشەوە عەرەبی و میرنیشینی قەتەڕ لەم چوارچێوەیەدا وڵاتانی سنووری لەگەڵ قەتەڕ به تووندترین شێوە وشێواز سنووریان وەک گەمارۆ بەسەر دەسەڵاتی دۆحە داخست ، که زیاتریان لەلایەن ئیماراتی عەرەبی وسعودیا وبەحڕێن چڕتر دەکرایەوە وێڕای ئەمانەش هیج پەیوەندییەکی دیپلۆماسی وسیاسی وئابووری وتاڕادەیەکیش کۆمەڵایەتی نێوانیان بوونی نەما ، بەمەش قەتەڕی خستە نێو گووشارێك که ناچار ڕوو بکاتە ئێران که به کردەوە دووژمنێکی سەرسەختی سیاسەتی سعودیا وبەحڕێن وئیماڕاتە ، لەم ماوەیەدا ئیران هەموو جۆرە شێوازێکی هاریکاری پێشکەش به دۆحە کرد وەك دەرگای ئابووری ، هەروەها کردنەوەی ڕووی فڕۆکەوانی ئاسمانی جیهان بۆ قەتەڕ لەمەشدا تا ڕادەیەکی زۆر تووانرا دۆحە له ئابڵۆقەی به هەموو جۆرەکانیەوە دەربازی بێت ، چونکه دۆستایەتی قەتەڕ لەم کاتەدا بۆ ئێرانیەکان سوودێکی زۆری بۆیان هەبوو ..

شارۆچکەی ( ئەلعولا) ی پاشانشینی سعودیای نزیک له دەریای سوور و سەر بە شاری (مەدینەی مونەوەرە) بووە شوێنی ئەمجارەی کۆنگرەی ئەنجوومەنی هاریکاری کەنداو که میر (تەمیم بن حەمەد ئال سانی) وەک نوێنەری قەتەڕ بەشداری کرد ئەمیش به نێوەندگیری میرینیشینی کوێت هەروەها به بەشداری کۆماری میسڕی عەرەبی ، بایەخدانی سیاسی و دیپلۆماسی بەم کۆنگرەیه ئەگەر چی ئەمە 41 چل ویەکەمین کۆنگرەیه لەوەتەی ئەم ئەنجوومەنه دامەزراوە ، بەڵام ئەمجارەیان له هەل ومەرجێکی تایبەت وناسکدا بەڕێوەدەچێت ، کێشەکانی ناوچەکه ڕۆژ له دوای ڕۆژدا زێتر تەشەنه دەکات ، ویڕای دابڕانی قەتەڕ لە ماوەی ڕابردوودا هەروەها کۆچکردنی چەندین سەرکردەی کەنداو وەك شێخ سوباح ئەلئەحمەد و سوڵتان قابووس ( کۆڕۆنا)ش پرسێکی دیکەیه ، بەڵام ئەوەی زۆرتر لەوانی دیکە گرینگە پرسی ئاشتی نێوان کەنداوییەکان و ئیسڕائیلە که سێ لەم ولاتانه بە فەرمی دەست وپەنجەی ئاشتیان لەگەڵ دەوڵەتی عێبری مۆر کردووە ، بەمەش وەچەرخانێکی نوێ چ ئاستی سیاسی یان دیپلۆماسی و ئابووری هاتە کایەوە که بۆتە پرسێکی گرینگ نەوەك بۆ ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ،بەڵکو بۆ تەواوی جیهان ، ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ڕۆڵێکی میژوویی و گرنگی لەم پرۆسەدا هەبوو که گوومانی تێدانیه دۆناڵدا ترمپ ڕۆڵی بنەڕەتی وسەرەکی بینی لەم نێوەندەدا ئەمەش وای کرد جیهان به بایەخەوە لێی بڕوانێت ..

گرژییەکانی ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ئیسڕائیل و هەندێك له ولاتانی عەرەبی لەملاشەوە ئیران وایکرد که کەنداوییەکان زیاتر هەست بەوە بکەن که هەرچی زووە هاریکاری نێوانیان نوی بکەنەوە مەبەستیش بۆ پتەوکردنی و هەروەها دوور خستنەوە له ئاڵۆزی نێوان وڵاتانی کەنداو که له هەموو شتێکەوە لەیەکتر نزیکن بەتایبەت که ئێستا ناوچەکه له گۆڕانکاری دایه..

سعودیا و وڵاتانی عەرەب بێگوومان داوایان لە دۆحە هەیه داواکارییەکانیش جگە له سیاسەت و دیپلۆماسییەت و ئابووری ئەمجارەیان میدیا وراگەیاندنیش له خۆ دەگرێت ، هەر له سەرەتای دامەزاراندنی کەناڵی ( ئەلجەزیرە) به هاندان ویارمەتی قەتەڕ عەرەب بەگشتی و سعودیای نیگەران کرد ، به بەچوونی عەرەبەکان ( ئەلجەزیرە) هەموو بەهاێکی ڕۆژنامەوانی و میدیایی بەزاندووە ، وێڕای پەرت وبڵاوبوونی عەرەبی کردۆتە ئامانجی سەرەکی خۆی ، لەمەشدا وا پێ دەچێت قەتەڕ ملکەچ بێت بۆ داواکارییەکانی عەرەب به تایبەتی پاشانشینی سعودیا ، ئەوەش نابێت له یاد بکرێت که قەتەڕ زیاتر پێویستی بەعەرەبەکان هەبێت بەو هۆکارەی یەکەم ناوچەکه له گۆڕنکاری گەورەدایه ، دووەم ساڵی دادێ قەتەڕ میوانداری مۆندیالی تۆپی پێی جیهانی دەکات که بەبێ پاڵپشتی عەرەبەکان تووانای سەرکەوتنی نابێت ..

کۆنگرەی ( ئەلعولا) هەنگاوێکی گەورە و مەزنه بۆ کەنداوییەکانی ڕۆژئاوای ئاسیا ، لەم ماوەیەی دوماهیدا خاڵە گشتیەکان بۆ ڕای گشتی ڕوون دەبنەوە که دوور نیه له ئایندەدا (ئیسرائیل) یش ببێتە کارئەکتەرێکی گرینگ لەو هاوپەیمانه کە کەنداوییەکان دەیانەوێت بەرفراوانی بکەن.

 

یونس حەمەد - ئۆسلۆ

 

ئایا لەساڵی تازەدا ڤاکسینی گۆڕانی کەشوهەوا دروستدەکرێ؟

حسێن محمود

ساڵی 2021 ساڵی زاڵبونە بەسەر گەورەترین کارەساتی تەندروستی لەچاخی نوێدا ئەویش کۆرۆنایە. ئەمەش بەبەرهەم هێنانی ڤاکسینێک لەلایەن چەند کۆمپانیایەکی ئەمریکی و ئەوروپی. کۆرۆنا ئاڵنگاریەک بو بۆ مرۆڤایەتی و هەزاران کەسی کردە قوربانی. یەکێکی دیکە لەو مەترسیانەی ڕوبەڕوی جیهان بۆتەوەو کێشەو گرفتێکی گەورەشە بریتیە لە گۆڕانی ئاوو هەوا ( climate change ). ئەم پرسە لەبەرئەوەی کاریگەریەکانی خێرا دەرناکەون بۆیە کەمتر هەست بە مەترسیەکانی دەکرێ، قەتیس بونی گەرمی  (global warming) کە یەکێکە لە دەرهاویشتەکانی گۆڕانی ئاوو هەوا هەڕەشەیەکی ڕاستەقینەیە لەسەر جیهان و گۆی زەوی ڕوبەڕوی کارەساتی گەورە کردۆتەوە ، هۆکاری سەرەکی لەم نێوەدا بریتیە لە چالاکیە پیشەسازیەکان و زۆربونی گازە گەرمی پارێزەکان لەبەرگە هەوادا بەتایبەتی گازی دوانە ئۆکسیدی کاربۆن . کەڕۆڵی سەرەکی هەیە لە بەرزبونەوەی پلەکانی گەرمی گۆی زەوی .ساڵانە چەندین کۆنفرانس و کۆبونەوەی نێو دەوڵەتی ساز دەکرێ بۆ تاوتوێکردنی ئەم پرسە هەستیارەو چۆنیەتی دانانی میکانیزمێک بۆ ڕوبەڕوبونەوەی.

ساڵی 2015 کۆنگرەی پاریس بەسترا کە تایبەت بوو بە مەترسیەکانی گۆڕانی ئاوو هەواو تیایداسەرانی زۆرێک لەوڵاتان ئامادە بون . هاوکات بڕیارە لە تشرینی یەکەمی2021  دا کۆنگرەیەکی تری هاوشێوە لە گلاسکۆ ببەسترێ .لەم چوارچێوەیەدا (بۆریس جۆنسن) سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا پێشبینی دەکا ساڵی 2021  ساڵی وەرچەرخان بێت لەچۆنیەتی مامەڵەکردن لەگەڵ گۆڕانی کەش و هەوادا، چونکە بەهاتنە سەرکاری جۆبایدن چاوەڕێ دەکرێ ئەمریکا هەنگاوی جدی بنێ لەم بوارەدا. پێشتر دۆناڵد ترەمپ ڕایگەیاند کەئەمریکا لە ڕێکەوتننامەی پاریس کشاوەتەوە ، ئەمەش زەبرێکی گەورەی لەڕێکەوتننامەکەدا.

یەکێک لەبەندەکانی ڕێکەوتننامەی پاریس ئەوەبوو کە دەبێ لەساڵانی 2020- 2030 وڵاتە گەورەکان ساڵانە بڕی 100ملیار دۆلار بدەن بە وڵاتە تازە گەشەکردووەکان ، بۆ کەم کردنەوەی بڵاوبونەوەی گازە گەرمی پارێزەکان .

جۆ بایدن لەکاتی هەڵمەتی هەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتی ئەمریکادا بەڵێنی داوە کە لێبڕاوانە کار بکات لەم بوارەدا ، بۆ ئەم مەبەستەش بەڵێنی داوە سەدان ملیۆن دۆلار تەرخان بکات بۆ دروست کردنی خانوی دابڕی گەرمی ( العزل الحراری ) لەپێناو کەم کردنەوەی بەکارهێنانی ووزە ، هەروەها بۆ دروست کردنی  ووزەی نوێ بۆوە لەبری وزەی لە زەوی دەرهێنراو.

بەپێی ڕێکەوتنامەکانی بواری پاراستنی ژینگە بڕیارە ساڵی 2050  ساڵی سفری کاربۆنی بێت (no carbon) ، چاوەڕوانیش دەکرێ تا ساڵی 2035 زۆربەی کۆمپانیاکانی دروستکردنی ئۆتۆمبێل دەست بەرداری گازو بەنزین ببن.

هەموو ئەو ڕێیوشوێنانە پابەستی تێرمێکی نوێن لە ئابوریدا کە پێی دەوترێ ئابوری سەوز (green economy )

ئامانجی ئابوری سەوز سنوردانانە بۆ مەترسیە ژینگەیی یەکان و دەستەبەرکردنی پەرەپێدانی بەردەوام بێ ئەوەی زیان بە ژینگە بگەیەنێت ، هەرەوەها پەیوەندیەکی پتەویشی هەیە بە ئابوری ژینگەیی و لەڕوی سیاسیشەوە بەهێزترە . بەرنامەی کاروباری ژینگەی سەربەنەتەوە یەکگرتوەکان UNEP دەڵێت ئابوری سەوز دەبێتە هۆی باشترکردنی خۆشگوزەرانی مرۆیی ویژدانی کۆمەڵایەتی.

لێرەوە چەمکێکی نوێ دێتە ئاراوە ئەویش چەمکی دادی کەش و هەوایی یە ( العدالە المناخیە ) بەپێی ئەم تێڕوانینە چەمکی قەتیس بونی گەرمی ئەوەندەی کێشەیەکی سیاسی و ئەخلاقیە ، ئەوەندە کێشەیەکی ژینگەیی وسروشتی نیە .واتا قەتیس بونی گەرمی بەرئەنجامی سیاسەتی دژی ژینگەیی یە کەلەلایەن سەرمایەداری و کۆمپانیا زەبەللاحەکانەوە پیادەدەکرێ.

وەڵامی ئەو پرسیارەش کە ئاخۆ ڤاکسینی دژی گۆڕانی کەش و هەوا لەئایندەدا بەرهەم دێت دەکەوێتە سەر سیاسەتی وڵاتە پیشەسازیەکان و کۆمپانیاکان .وەڵامی ئەم پرسیارە سیاسەت و ئابوری دەیداتەوە.