هەقم بە سیاسەت نیە !

د. شێرکۆ کرمانج

هەندێک کەس ئەم قسەیە زۆر بە سادەیی و سەرپێیانە دەردەبڕن، جارجار دووبارەو سەدبارەی دەکەنەوە، وەک ئەوەی کە ڕاستییەکی ڕەهایەو دەتوانن ئەم کارە بکەن. ئەم قسەیە بەسادەیی خۆدزینەوەیە لە سیاسەت نەک دەرچوون لێی.

من پێموایە هیچ شتێک نیە لە دەرەوەی سیاسەت، هیچ ژیانێک نیە لە دەرەوەی سیاسەت، سیاسەت ئەو کایەیە کە ژیانی هەموومان ڕێکدەخات. مرۆڤ تەنیا لە یەک حالەت لەوانەیە بێ سیاسەت، بە مانا تەقلیدییەکەی، بژی ئەویش کە بە تەنیا لە دوورگەیەک ژیان بەسەر ببات. لێرەش نەبوونی سیاسەت دەکرێت بخرێتەژێر پرسیار چونکە پەیوندی مرۆڤ بە ژینگەش ڕەهەندێکی سیاسی هەیە. مرۆڤ لە ژینگەدا دەژی، جا پرسیاری ئەوە دێتەگۆڕێ کامیان گرنگترن، چۆن مامەڵە لەگەڵ ژینگەدا دەبێت بکات، داخۆ لەو دوورگەیەی، کە گریمانمان کرد،کە بە تەنیا لەگەڵ دارو دەرختدا دەژیت دەتوانێت هەموو دارەکان ببڕێتەوە، دەتوانێت دارستانەکە بسوتێنێت. ئەمانە ئەو پرسیارانەن کە وا دەکات بڵێین مرۆڤ لە تەنیایشدا مەگەر هیچ شتێکی دیکە لە دەورەبەری نەبێت ئەگینا بێ سیاسەت نیە. نەبوونی هیچ شتێکیش لە ئەسڵاد بوونی نیە چونکە ئەوکات بوون بوونی نامێنێت.

هەر کاتێک دوو مرۆڤ پێکەوەبوون، جا دوو برا بن، باوک‌و کچ بن، ژن‌و مێرد بن، هاوڕێ بن، تەنانەت یەکدیش نەناسن‌و لە دوو نەتەوەو دینی جیابن، دوژمن بن یان دۆست، پێویستیی ڕێکخستنی پەیوەندییەکانی نێوانیان دێتەگۆڕێ. ڕێکخستنی پەیوەندی نێوان مرۆڤەکانیش، هەر چییەک بن‌و بێت، لەڕێی سیاسەتەوە ڕێکدەخرێت، چ بە نوسراو بێت چ بە زارەکی، چ دەربڕابێت چ لە خەیاڵ.

تەحەدا دەکەم یەک کەس یەک شتم بۆ بێنێتەوە لە ژیان کە لە دەرەوەی سیاسەت بێت یان خاڵی بێت لە سیاسەت.

ژینگە لە ئەدەبیاتی كوردیدا( گۆران و ژینگە)

هەندرێن شێخ راغب

لەوەتەی كورد ئەزمونی نوسینی كردووە، گرنگی داوە بە ژینگە‌و دەشێ توێژینەوەیەكی تایبەت لەسەر ژینگە لە ئەزمونی نوسینی كوردی بكرێ. بەتایبەت لە ئەدەبیات‌و شاعیرە كلاسیك‌و نوێخوازەكاندا. ژینگە لە هیچ یەكێك لە قۆناغەكانی ئەدەبیاتی كوردیدا دابڕاو نەبووە. بەقوڵی وێنە‌و هێما‌و وەسف‌و ستایشكردن‌و جوانی‌و پاكی‌و گرنگی ژینگە لە شیعرو ئەدەبیاتی كوردیدا رەنگی داوەتەوە.

كورد شتە هەرە جوانەكانی خۆی لە وێنەی سروشتدا بەرجەستە كردووە، بۆ نمونە كاتێك وەسفی مەعشوق‌و دڵداری خۆی كردووە، بە گوڵەباخ، كەو، كۆتر، نێرگز، ئاسك، مەل، باڵندە، .....هتد شوبهاندووە. واتە دڵدارەكەی خۆی بە یەكێك لە دیاردە سروشتیەكان‌و گیانلەبەرو باڵندەكانی ناو ژینگەی سروشتی وێناكردووە.

لەم پێشەكیە كورتەدا چەند راستیەكمان بۆ دەردەكەوێت وەك:

1-كورد‌و ژینگەپارێزی هی ئەمڕۆ نیە‌و پەیوەندی دێرینی ژینگە‌و كورد لە ئەدەبیات‌و شیعری كوردیدا موتوربە بووە.

2-كورد‌و ژینگە دۆستێكی جوانی یەكتربوون‌و كورد وێنای جوانی سروشتی كردووەو هەمیشە هەوڵی داوە دیوە جوانەكانی سروشت بخاتەروو.

3-كورد تا رادەی لوتكەی شارستانیەت لەگرنگی‌و بایەخی سروشت‌و ژینگە تێگەیشتووە. واتە تەنها نیگاكردن نەبووە، بەڵكو تیۆریزەكردنیش بووە. ئەمەش دەرخەری مەیلی كوردە بە شارستانیەت. چونكە ئەوانەی گرنگی بە سروشت‌و دروستكراوەكانی ناو سروشت دەدەن، هێمای شارستانیەتی ئەو گەلە دەگەیەنێ.

4-لەگەڵ ئەوەی كورد خۆراك‌و جلوبەرگ‌و كاروپیشەی بۆ مانەوەی خۆی هەر لەسەر ئەم ژینگەیە بووە، راوی كردوە، درەختی سوتاندوە، بەڵام هیچ كات سەرچاوەكانی سروشتی كوێرنەكردۆتەوەو خراپ كردن‌و وێرانكردنی سروشت لای كورد دیاردەیەكی رەتكراوەبووە. بۆ نمونە كاتێك راوی ئاسكیان كردووە نەهاتون بنەبڕی ئەم گیانلەبەرە بكەن‌و هەندێ جار لەلایەن پیاوانی كاربەدەستی ناو كوردەواری لێپێچینەوەو رێنمایی خۆی هەبووە.

لەم نوسینەدا بەروبەرێكی فراوان لەسەر پەیوەندی ئەدەبیاتی كوردی‌و ژینگە قسە ناكەم، بەڵكو مەبەستی من لەم نوسینەدا باسكردنە لە ژینگەدۆستی لەلایەن (گۆران)، كە هەوڵ دەدەم سروشت‌و ژینگە لەلای گۆران قسەیەكی لەسەر بكەم، وەك دەزانرێ دوای شێخ نوری شێخ صاڵح، گۆران بە (عەمیدی) راگری شیعری نوێ‌و هاوچەرخی كوردی دەژمێردرێ. بۆیە قسەكردن لەسەر گۆران‌و شەنوكەوكردنی شیعرەكانی لەسەر سروشت‌و ژینگە، دەروازەیەكی گرنگمان بۆ دەكاتەوە تاوەكو باشتر‌و زیاتر پەیوەندی كورد‌و ئەدەبیاتی كورد بەژینگەدۆستیەوە بناسین.

گۆران لەوەسفی جوانی ئافرەتدا كۆمەكی خۆی لەسروشت وەردەگرێ:

بەئاسمانەوە ئەستێرەم دیوە

لەباخچەی بەهار گوڵم چنیوە

شەونمی درەخت لەڕووم پژاوە

لەزەردەی زۆر كەل سەرنجم داوە

پەلكە زێڕینەی پاش بارانی زۆر

چەماوەتەوە بەرامبەر بە خۆر

هەتاوی نەورۆز، مانگی جۆدرەو

زۆر هاتوون‌و چوون بە رۆژو بەشەو

خوڕەی قەڵبەزی كەفزیوینی چەم

لەهەزار چەشنە پڕشنگی ناو تەم

میوەی گەیشتووی زەرد‌و سووری باخ

جریوەو جووكەی دارستانی شاخ

گۆران لەم وێنانەدا بەردەوام دەبێت و ئینجا دێتەوە سەر دڵدارەكەی دەڵێ:

ئەمانە هەموو جوانن، شیرینن

رۆشنكەرەوەی شەقامی ژینن

بەڵام تەبیعەت هەرگیزاو هەرگیز

 بێ رووناكیە بێ بزەی ئازیز

ئەگەر دیقەت بدەین، گۆران تەنها لەجوانی‌و گوڵزاری ماڵی خۆی ناسرەوێ، جوانیەكانی گەردوونی داگرتوەو بە بۆن‌و بەرامەی گوڵەباخەكانی بەهاری كوردەواری تێكەڵ كردوەو بەهاری رەنگین‌و ئاسمانی پڕ ئەستێرەی كردووە بەیەك تابلۆی سروشتی‌و ژینگەیی:

بەئاسمانەوە ئەستێرەم دیوە...لەباخچەی بەهار گوڵم چنیوە.

تێكەڵ بوونی رۆحی گۆران بە ژینگە‌و جوانیەكانی سروشت هێندە قوڵ و وردە، كە بەهیچ شێوەیەك ناتوانرێت كەلێنیان لەنێواندا دروست بكرێ. گۆران مەل‌و باڵندە‌و پەلەوەرەكان، دەكاتە كۆرسی جوانی‌و هێمای سروشتی‌و هاوسەنگی ژیان، هێمای تێڕوانینی بۆ هونەرەجوانەكان، گۆران هارمۆنیەتی شیعری خۆی تێكەڵ بە هارمۆنیەتی سروشت‌و ژینگە كردووە كاتێك ئەڵێ:

لەژێر زەردەی خۆرەتاوا

بەناو چیمەنی گوێ ئاوا

چەن بە ئاهەنگ، چەن سیحراوی

ئەگەڕێ قاز، یان مراوی

یا كەو لەسەر بەفری نزار

بۆ لووتكەی هەزار بەهەزار

چەن ئێسكسووك، چەن گورج‌و گۆڵ

ئەكشێ: پشت لەتۆی تەختی دۆڵ

یا كەروێشكی تێرو قەڵەو

لەبەر تریفەی مانگەشەو

چەن جوان ئەڕوا بەقونەقون

سرك‌و گورج‌و سپی‌و خرپن

یا پۆڕ لە گوێ رێگای دەشتا

لەگەڵ سایەقەی پاش وەشتا

چەن وردوجوان، بەلەنجەولار

ئەشێلێ سەوزەگیای بەهار

یاكۆتری حەوشی مزگەوت

چەن خنجیلانەی لێ دێ رەوت

دیقەت بدە لە وشەكانی: قاز، مراوی، كەو، كەروێشك، پۆڕ، كۆتر....گۆران چ تابلۆیەكی جوانی ئەدەبی‌و سروشتی‌و هاوسەنگی ژینگەیی دروست كردووە، ئەمە وردەكاری ناسین‌و گرنگی ئەم باڵندە‌و پەلەوەرانەیە لای گۆران كە دەزانێت گیانداران‌و باڵندە‌و پەلەوەرەكان هاوسەنگی ژینگەیان راگرتووە.

لەشیعری پایزدا گۆران بەجۆرێك لەژینگە دۆستی‌و جوانی سروشتدا تواوەتەوە، مرۆڤ سەرسام دەكات، سەرسامیەك لەدوای ئاشنابونی كورد بە تەكنەلۆژیا‌و پیشەسازی‌و مۆدێرنە، غەمگینیەكی زۆر لای مرۆڤی ژینگەدۆست جێ دەهێڵێ. ئاخر تاوەكو مۆدێرنە‌و ئامێرەكانی نەهاتنە ناو دنیای كورد،ژینگە‌و سروشت‌و كورد رۆحانیەتی ژیانی یەكتربوون وەك لەشیعری پاییزی گۆران دەردەكەوێ:

پاییز! پاییز

بووكی پرچ زەرد،

من مات، تۆ زیز:

هەردوو هاودەرد!

من فرمێسكم، تۆ بارانت،

من هەناسەم، تۆ بای ساردت

من خەم، تۆ هەوری گریانت

دوایی نایە: دادم، دادت

هەرگیز، هەرگیز

پاییز، پاییز

پاییز! پاییز!

شان و مل رووت

من مات، تۆ زیز

هەردووكمان جووت

هەرچەند گوڵ سیس ئەبێ بگریین

ئاڵتوونی دار ئەڕژێ بگریین

پۆلی باڵدار ئەفڕێ بگریین

بگریین...بگریین..چاومان نەسڕین

هەرگیز، هەرگیز

پاییز، پاییز

ئێستا ئێمە نەك هەر بۆ سروشت‌و ژینگە ناگرین، بەڵكو لەدوای مامەڵەمان لەگەڵ ئۆتۆمبێل‌و بازرگانی‌و تەكنەلۆژیا، سروشت‌و دارستانمان وێران كردووە، خەریكە مەترسی بە بیابان بون دەبێتە بابەتێكی جددی. رۆژانە لەبری فرمێسكی گۆرانی شاعیر، پاشماوە‌و پلاستیك‌و ئاگرو مشار دەخەینە ژێر درەختەكان.

ئەگەر بەوردی بن دێڕی تەواوی شیعرەكانی گۆران بخوێنینەوە، خۆشەویستی كورد‌و ژیانی كوردەواری بۆ ژینگە بێ سنوورە، هەموو ئەم هەستەش لە ئەدەبیاتی گۆراندا بەڕوونی دیارە، چونكە گۆرانی شاعیر لە كاریگەری ژینگەی خێزانی‌و كۆمەڵایەتی‌و فەرهەنگی‌و سروشتی ژیانی كوردەواری بەدەرنەبووە‌و كوڕی نەتەوەو كۆمەڵگای خۆیەتی. ئەم جوانی‌و سەرسامكەریەی بۆ سروشتیش ئەنجامی ژیانی‌و بیركردنەوەی خۆیەتی لە ژینگەكەی. تەنانەت لە شیعرە سیاسی‌و نەتەوەیەكانیشی بێ وەسفی سروشت‌و ژینگەی كوردستان، ناتوانێت شیعر بهۆنێتەوە، وەك لەشیعری (كوردستان) دا دەنوسێ:

كوردستان جێگامی، جێی هەزار ساڵەم

پەروەردەی ئەم دۆڵ‌و سەر لووتكە‌و یاڵەم

هەناسەم تێربۆنی بای كوێستانتە

دوو لێوەم پاراوی بەفراوانتە

سرنجم راهاتووی زیوی زەڕكەفتە

بە زەردەی سەربەفری ئێوارە وەختە

گوێم فێرە بیستنی خوڕەی قەڵبەزە

لەو عاستەی ژوور بەفرە، داوێن گیای سەوزە

زمانم پشكوتوی قسەی جوانتە

قسەی ناو گۆرانی شاخەكانتە

بەمجۆرە كاتێك سەیری دنیای ئەدەبیات‌و هەستی شاعیرانی مەزن دەبینین، دەبێت هەڵوەستەیەكی قوڵمان پێ بكات، كە ئێمە ئەوەندە دۆستی ژینگە‌و عاشقی سروشتین، چۆن دەبێت ئێستا رێگا بەخۆمان بدەین ژینگەپیس‌و وێران بكەین.

گۆران بە شیعرەكانی، ئەدەبیاتێكی دەوڵەمەندی لە جوانی سروشت‌و ژینگە بۆ بەجێ هێشتووین، ئەو ژینگەدۆستێكی دڵسۆزبوو لەبەرگی شاعیرێكی جواندا.

سەرچاوە: دیوانی گۆران..

لە نەورۆزدا وەڵامی داخستنی HDP درایەوە

هیوا سه‌ید سه‌لیم

 زۆربوون ئەوانەی ڕایان وابوو کە دوای شکستی پڕۆسەی ئاشتی، جارێکی دیکە HDP ناتوانێت گردبوونەوەیەکی ملیۆنی لە تورکیا و باکووری کوردستان ئەنجام بدات.

 ئەو قەناعتەی ئەوان لەوە سەرچاوەی گرت بوو گوایە گردبوونەوە ملیۆنیەکانی نەورۆزی ئامەد،  و شارەکانی دیکەی باکووری کوردستان،  تەنیا بەرهەمی پڕۆسەی ئاشتی بووە، هەروەها لێرە و لەوێش بە ناڕەوا HDP  بە هۆکاری لەدەستدانی ئەو دەرفەتی پڕۆسەی ئاشتی تۆمەتبار دەکرا.

ساڵانێکە لەسەر ئاستی دەسەڵاتدارانی تورکیا، بە تایبەت لە نێو هاوپەیمانی حوکمڕانی ئەکەپە و مەهەپە، کار بۆ ئەوە دەکرێت کە جەماور و HDP لێکداببڕێن.

 دوای سەرکەوتنەکانی HDP لە هەڵبژاردنە پەرلەمانیەکەی تورکیا کە لە حوزەیرانی ٢٠١٥ ئەنجامدرا،  هەروەها شکستی هاوپەیمانی ئەردۆغان- باخچەلی لە هەڵبژاردنی شارەوانیەکان لە ٢٠١٩، بە تایبەت بە لەدەستدانی هەریەک لە شاروانی مەزنی (ئەستەنبۆڵ و ئەنقەڕە و ئیزمیر)،  دەسەڵاتدارانی تورکیا بە پلان و بەرنامە کاریان کردووە بۆ دژایەتی HDP ، تا کار گەیشتە ئەوەی لەو چەند رۆژە لە رێگای دادگاوە هەوڵبدرێت کە HDP وەک سێیەمین هێزی تورکیا دابخرێت،  و خەباتی سیاسی لە هەزاران سەرکردە و کادیری HDP قەدەغە بکرێت.

 جێگای هەڵوەستەیە لە ماوەی ئەو چەند ساڵەی دواییدا، جگە لە زیندانیکردنی هاوسەرۆکەکانی HDP ، سەڵاحەدین دەمیرتاش و فیگەن یوکسەگداغ، چەندین پەرلەمانتاری HDP پارێزبەندیان لەسەر هەڵگیرا و خرانە زیندانەکان، دەیان سەرۆک شارەوانی دەستگیرکران و قەیوم لە شوێنەکانیان سەپێندران، بە هەزاران کادیر و لایەنگیری HDP خرانە زیندان، بە شیوەیەک کە بە رای زۆرێک لە چاودێران لە ئێستادا تورکیا جگە لە زیندانێکی گەورە هیچی دیکە نیە، بە تایبەت بۆ کوردان و لە نێویشیاندان بۆ هەدەپەیەکان.

ئەگەر تورکیا بەرامبەر دۆزی میللەتێک ئەوە سیاسەتی بووبێت، کە HDP نوینەرایەتی دەکات کە ملیۆنان کەس لە هەڵبژاردنەکان دەنگیان پێداوە، ئەوا HDP ئەرکی بووە لەسەر چەندین ئاڕاستە شکەست بەو سیاسەتەی ئەردۆغان و هاوپەیمانەکەی بهێنێت.

شایانی باسە زیندانیکردنی هاوسەرۆک و پەرلەمانتارەکان و سەرۆک شارەوانیەکان نەک پاشەکشەی بە خەباتی سیاسی و مەدەنیانەی ئەو پارتە نەهێناوە، بگرە گەورەترین شەرمەزاری بۆ تورکیا لێکەوتۆتەوە، بە تایبەت کاتێک لە ئاستی دادگای مافی مرۆڤی ئەورپی چەندین جار داوا لە تورکیا کراوە کە دەمیرتاش ئازاد بکات. 

هەروەها هەڵوێستی ئەو دواییەی کۆشکی سپیش بۆ ئازادکردنی سەڵاحەدین دەمیرتاش دەچیتە چوارچێوەی رەوایەتی پرس و خەباتی HDP و شکستی پلانی نەیارانی.

لە ئاستی ناوخۆی تورکیا و باکووری کوردستانیش، بەرخۆدانی بەردەوامی HDP  بە رووی فشارە نادیموکراسیانەی هاوپەیمانی فەرامانڕەوا وایکردووە کە رۆژ بەرۆژ خەڵکی زیاتر بە دەوری ئەو پارتە کۆببێتەوە.

 کۆکردنەوەی سەرجەم پارتە کوردی و کوردستانیەکان لە باکووری کوردستان لە ژێر ناونیشانی ئیتفاقی نەتەوەیی،  کە هەدەپە وەک چەترێک کۆیکردوونەتەوە، وەڵامێک بوو بۆ ئەوانەی کە وەک تورکیا رەخنەیان لە بیرورباوەڕ و سیاسەتی HDP دەگرت، پێیان وابوو هەدەپ تاکڕەوانە لە باکووری کوردستان کاردەکات و  نوێنەرایەتی دۆزی کورد ناکات.

دواجار HDP لە چەژنی نەورۆزدا پەیامی بۆ دۆست و نەیارانی نارد، دۆستەکانی شادکرد و نەیارانی زیاتر نیگەران کرد.

چەژنی نەورۆز ئەمساڵ، باشترین پەیام بوو بۆ هەوڵەکانی (ئەردۆغان و باخچەلی)،  کە بە خەیاڵی خاوی خۆیان HDP دادەخەن،  و ئەو پیلانەیان بۆ دەچێتە سەر. 

 بەڵام بینرا کە نەورۆز بۆ HDP کرایە گەرەترین راپرسی، کە دەبێت ئەردۆغان لێی تێبگات کە HDP مادام ملیۆنان کەسی لە پشتە، بەتایبەت  لە ئەو خەڵکە ئازا و خۆڕاگرە، ترسی لە داخستن نیە، بۆیە لە زاری هاوسەرۆکەکان وتیان: HDP نا پارتێکی دیکە .

دیكتاتۆری  پرۆلیتاریا یان دیموكراتی پرۆلیتاریا؟؟؟, لە یادی 149 ساڵەی   كۆمۆنەی پاریس

عەلی مەحمود محەمەد

زەمینەی  دامەزراندنی  كۆمۆنە

لە رێكەوتی 4-8-1870 پروسیەكان لە سیدان تێكشكانێكی گەورە بەسەر سوپای فەرەنسادا دەسەپێنن, لە رێكەوتی 2-9 هەموو سوپای فەرەنسا لەپێشیانەوە ئیمپراتۆرو 39 ژەنەرال و 86 هەزار سەرباز دیل دەكرێن لە لایەن پرۆسیەكانەوە , لە كۆی سوپایەك ژمارەی  120000 سەرباز  بوو, سوپای پرۆسی تا قەراغی شاری پاریس رانەوەستان.

لە رێكەوتی 18-1-1871 لە ڤێرسایەوە " بەشێكی پاریسە" ڕایخی ئەڵمانی ڕاگەیەنرا, كە زۆربەی توێژەرەوان و چاودێران هەڵبژاردنی ئەم شوێنەیان بۆ ڕاگەیاندنی ڕایخ بە سوكایەتی بە هەستی نەتەوایەتی فەرەنسیەكان زانی, بە پێی دەستووری نوێ فیلهیلیم بووە قەیسەری ئەڵمانیا و بسماركیش بوو بە سەرەك وەزیرانی وڵات, لە رێكەوتی 19-2-1871 تییر حكومەتی لە بۆرژوازی و پاشایەتی خوازانی فەرەنسا پێك هێنا كە ملكەچی رێكەوتن بوون لە گەڵ ئەڵمانەكان, كۆماریخوازەكان سەرشۆڕییان رەتكردەوە, دوای ئەوەی لە هەڵبژاردنێكی  تەنها پیاوانەدا لە رێكەوتی  8-2-1871 پۆستەكەی مسۆگەر كرد.

 لە رێكەوتی 26-2-1871 پەیماننامەیەك لە نێوان ئەڵمانیاو فەرەنسا دەبەسترێت, بە پێی ئەو پەیمانامەیە ئەلزاس و لۆرین دەدرێت بە ئەڵمانیا, ناوچەی لۆرین بە هەرێمی متزوتیون ڤیلوەوە, ئەلزاس بێ بلفۆرت و دەورو بەرەكەی, لە پاڵ دەست بەسەردا گرتنی سێ یەكی خاكی فەرەنسا, تا ئەوكاتەی قەرەبوی زیانەكان دەكرێتەوە لە لایەن فەرەنساوە ,بڕەكەی دیاری كرابوو بە 5  ملیار فرەنكی فەرەنسی.

تیر بۆ ئەوەی داخوازەكانی بسمارك جێ بە جێ بكات, پێویستی بەوە هەبوو  چەك و تۆپەكانی (پاسەوانی نیشتمانی)بدات بە دەستەوە, پاسەوانی نیشتمانی لە پاریس وەك دەسەڵاتی دوولایەنە مامەڵەیان دەكرد لە بەرامبەر حكومەتی ناوەندی, هەیبەتی حكومەتەكەی تیریان لاواز كردبوو, تیر بۆ گەڕاندنەوەی ناوەندی دەسەڵات بۆ حكومەتەكەی و جێ بە جێ كردنی پەیمماننامە سەر شۆڕانەكانی, ویستی پاسەوانی نیشتمانی چەك بكات, تۆپەكانیان لێ  وەرگرێتەوە.

لە 18ی ئازار سوپایەكی 4000 سەربازی نارد لەسەر خواستی پروسییەكان بۆ ئەوەی  دەست بەسەر ئەو 227 تۆپەدا بگرن كە پاریسیەكان دەستیان بەسەردا گرتبوو, بۆ بەرگریكردن لە شارەكەیان كە لە لایەن سوپای پرۆسیاوە ئابلوقە درابوو لە ساڵی پێشوەوە  لە بەرزایەكانی مۆنمارت و بلفێل  دایان بەستابو.

لە رێكەوتی 16-3 تییر دەسەڵاتدارانی شاری بانگ كرد بۆ شارەوانی لە رێكەوتی 17-3 لە لایەن ئەنجومەنی وەزیرانەوە نەخشەی چەككردنی پاسەوانانی نیشتمانی داڕێژرا, ژەنەراڵەكانیش تیایدا بەشدار بوون, ژەنەرال ڤیوا دیاری كرا بەسەرپەرشت كاری  بڕیارەكە, بڕیار درا بەزوترین كات چەككردنی پاریس جێ بەجێ بكرێت, بۆیە لە رێكەوتی 18-3-1871 بڕیاری چەككردنی (پاسەوانی نیشتمانی )یاندا, بە ناوی ئەوەی گوایە ئەو تۆپانە موڵكی دەوڵەتن, بۆیە دەبێت بگەڕێنرێنەوە بۆی, بەمەش  تیر دەیەویست لە لایەكەوە بڕیارەكە جێ بە جێ بكات لە لایەكی دیكەوە  مەترسی یاخی بونەوە لە سەر دەسەڵاتەكەی لاببات, بەڵام پاسەوانانی نیشتمانی بە بڕیارەكە ڕازی نابن, چونكە ئەو چەكانە ئەوانە بون كە پاسەوانانی نیشتمانی لەو شوێنانە ڕزگاریانی كردبوو  كە پرۆسیا داگیری كردبوو, بۆیە موڵكی دەوڵەت نەبوون, دیارە دەست گرتن بەسەر چەكەكاندا, بەمانای دەس گرتن دەهات بەسەر پاریسدا.

برسیەتی,گرانی, بێكاری,نەخۆشی و هەژاری  باڵی بەسەر پاریسدا داگرتبوو, لەم بارودۆخە ناسكەدا, بۆرژواكان بە خۆیان و خەزێنەو سەروەت و سامانیانەوە, لە پاریس بە كۆمەڵ هەڵدێن, نیشتمان لە ناخۆشرین ڕۆژەكانیدا بۆ كرێكاران و ڕەنجدەران بەجێ دەهێڵن .

بڕیار بوو كاتژمێر 2 ی شەو هێرش دەس پێ بكرێت, پۆلیسیش  بڕیارە   ئەندامانی كۆمیتەی ناوەندی و كۆمیتە هەڵبژێردراوەكانی 20 گەڕەكەكی شاری پاریس و لقی فەرەنسای ئنتەرناسیۆنالیزم دەستگیر بكەن, شەڕ كاتژمێر 5 بەیانی رێكەوتی 18-3 دەستی پێكرد, لە ئاكامی بەرگری بێ وێنەی پاسەوانانی نیشتمانی و خەڵكی پاریس بە ژن و پیاوەوە كە بەرەو روی سوپاكەی تیر بونەوە بۆ داكۆكی لە تۆپەكان, دەستیان  بەسەر بەشێكی شاردا گرت, شكستیان بە نەخشەكانی تیر هێنا, جەماوەری  پاریس ڕژانە سەر شەقامەكانكەوتنە سەنگەر لێدان, سەربازان خۆ بەدەستەوە دەدەن و ئەفسەرانیش هەڵدێن و خۆیان دەشارنەوە, خەڵكەكە دروشمی بژی كۆمار بژی كۆمۆنیان دەوتەوە, تەواوی باڵاخانەكانی شار دەستیان بەسەردا گیرا, چەك وتەقەمەنیەك زۆر گیرا, تەنها لە قەڵای فانف 450000 تفەنگ دەسكەوت  بوو, لە كۆی 300000 سەربازی بەرگری نیشتمای, تەنها 300 كەس بەدوای داخوازەكانی تیرەوە چون, ئەوانی دیكە پەیوەست بوون, بە بەرەی شۆڕشەوە, دەست بەسەر بارەگای شارەوانیدا دەگرن و تیر لە پاریس هەڵدێت.

رێكەوتی ( 19 -3) ەیەو  پاریس ئازادە, نە حكومەتی تیر وە نە سوپای داگیركەری پروسی تێدایە, لە بەیانی زوەوە شار جمەی دێت, كرێكار, دوكاندار,پیشەگەر, ڕۆشنبیران,پاساوانانی نیشتمانی, ژنان, منداڵان, گەنج و لاو, ڕژاونەتە سەر شەقامەكان, كۆمیتەی ناوەندی پاسەوانانی نیشتمانی, لە بارەگای شارەوانی پاریس, كە لە بان باڵاخانەكەی ئاڵای سور بۆ یەكەمجار لە مێژوودا دەلەرێتەوە, بەیاننامەیەكی  ڕوو لە خەڵكی پاریس  دەركرد, بە یاننامەكە بە كۆماری فەرەنسا و  دروشمی "سەربەستی,یەكسانی,برایەتی" دروشمە سەرەكیەكەی شۆڕشی فەرەنسا دەستی پێكرد, لە بانگەوازەكەدا داوا لە خەڵكی پاریس كرا, لە شوێنی خۆیان  ئامادە بن  بۆ ئەنجام دانی هەڵبژاردن, ئەم بانگەوازە  لە لایەن 21 ئەندامی ئامادەبووی كۆمیتەی ناوەندی پاسەوانانی نیشتمانیەوە  واژۆ كرا لە كۆی 40 ئەندام, كە هەرئەوانە لەو كاتەدا لەو شوێنە ئامادە بوون, ئەوانی دی بەهۆی كاروبارەوە  ئامادە نەبوون, رێكەوتی26-3  واتە دوای یەك هەفتە  دیاری كرا بۆ هەڵبژاردن, هەر ئەو ڕۆژە  بڕیاری ئازاد  كردنی زیندانییە سیاسیەكان دەركرا.

هەڵبژاردنی كۆمۆن

دوای 8 رۆژ  لە هەڵبژاردنێكی ئازادانەدا بە بەشداری نزیك 230 هەزار كەس لە پیاوان و ژنانی پاریس ئەنجومەنێكی 78 كەسەییان هەڵبژارد, لەوكاتەدا ژمارەی دانیشتووانی پاریس دەوروبەری ملیۆنێك هاووڵاتی بوو, بەشێكی پاریس وەك فێرسای بەدەست كۆمۆناركانەوە نەبوو, وە سەرمایەدارەكانیش لە ترسی ئابلووقەی پاریس بەشێكیان هەڵاتبوون.

ڕانۆی رێكەوتی 28-3  لەبەردەم شارەوانی پاریس, ناوی هەڵبژێردراوەكان بڵاو دەكاتەوە , بە دروشمی بژی كۆمار , بژی كۆمۆن دەستی بە قسەكانی كرد .

هەمان ڕۆژ كۆمۆن دەستی بە كارەكانی كرد, بە سەرپەرشتی شارل بلی  تەمەن 76 ساڵە, كە پیرترین ئەندامی هەڵبژێردراوی  كۆمۆن بوو.

لە 26 ئەپریل  هەڵبژاردن تەواو كرا, شاعیری گەورە ئۆژین پۆتیە" نووسەری سرودی ئەنتەرناسیۆنال"و چوار ئەندامی دیكە هەڵبژێردران لەو خولەدا.

 لە هەڵبژێردراوان  33 كەسیان كرێكارو پیشەگەر بوون, دە كەسیان هونەرمەند بوون,  لە ناویاندا وێنەكێشی بەناو بانگ غۆستاف كۆربیە هەبوو, 5یان خاوەند پیشەی بچووك بوون, وە ژمارەیەك ژن  لە نوێنەرایەتیدا جیگایان گرت كە لە حكومەتی بۆرجوازیدا مافی دەنگدانیشیان نەبوو, لەوانە لویز میشیل, ئەلیزابیس دمتریف نوێنەری ماركس و ناتانی لۆمل, دوای دو رۆژ نوێنەران كۆمۆنەی پاریسیان راگەیاند.

لە روی پێك هاتەی سیاسییەوە نوێنەران لە یەعقوبییە لایەنگرەكانی شۆڕشی فەرەنسی, كۆمارییە شۆرشگێڕەكان,ئانارشیستەكانی لایەنگری پلانكی و بردۆن و ماركسییەكان پێك دەهاتن, 21 بلانكی و 20 برۆدۆنی و 2 ماركسی (فرانكل و سیریالیە فارلین), بە شێوەی گشتی یەكسانیخوازان بە هەموو باڵەكانیەوە, برۆدۆنی, بلانكی, ماركسی, یەعقوبیەكان, زۆربەی زۆری كۆمۆنەیان دیاری دەكرد, دامەزرێنەری ئەو  بەڕێوەبەرایەتی یە بوون.

ماركسییەكان هۆی هەڵبژاردنی زۆربە, لە وردە بورژوازی لە ڕوی چینایەتی, باڵە سۆسیالستە غەیرە ماركسییەكان, لە ڕوی سیاسییەوە, دەبەنەوە سەر ئەوەی   فەرەنسا لەو كاتەدا وڵاتی بۆرژوازی بچوك, وە ماركسیزمیش بیرو باوەڕێكی نوێ بوو .*

بڕیاركانی چۆنە دا

كۆمۆن دەسەڵاتداریەتیەكی دیموكراسی راستەوخۆ بوو, بڕیارەكان راستەوخۆ دەدرا, سەركردایەتی هەرەمی نەبوو, هێزە سەركوتكەرەكانی هەڵوەشاندەوە, دین لە دەوڵەت جیاكرایەوە, خوێندن بە خۆڕایی كرا, یەكسانی ژن و پیاو  مسۆگەر كرا, بێگانەكان بوونە هاووڵاتی, شوێنی لەش فرۆشی قەدەغە كرا, موچەی نوێنەران بە 6000 فرەنك وەك موچەی كرێكارێكی هوشیار دیاریكرا..... .

كۆمۆن لە ڕوی بەشداری  هەمووان  بە بێ جیاوازی چینایەتی و ڕەگەزی   لە سەروی 18 ساڵییەوە لە دەنگداندا, یەكەم ئەزمونی دیموكراسی بوو  تاكو ئەو كاتە مرۆڤایەتی بە خۆیەوە ببینێت, كە تا ساڵی 1944 لە فەرەنسای مەڵبەندی دیموكراسی, ژنان مافی دەنگدانیان نەبوو, كۆمۆن نمونەیەكی نۆێی دیموكراسی پێشكەش  مرۆڤایەتی كرد, خەڵكی پاریس لە سەردەمی پاشایەتی و دواتریش دابەش دەكران بەسەر سێ توێژدا" نەبیلەكان,پیاوانی كەنیسە,ئەوانەی داهاتیان مام ناوەندی بوو(بورژوازی)", توێژی یەكەم و دووەم لە باجدان ئازاد كرابوون, مافی دەنگدان بۆ هەمووان نەبوو, بەڵام كۆمۆن كودەتایەكی شۆڕشگێڕی كرد  بەسەر سیاسەتی باودا, نموونەیەكی نوێی سیاسەتی بۆ یەكەمجار لە مێژووی مرۆڤایەتی پێشكەشكرد, هەموو ئمتیازاتێكی لە چینە باڵاكان سەندەوە.

كۆمۆنە تەنها 72  رۆژ بەردەوام بوو, لەو 72 رۆژە پاریس نەخەوت, نوێنەران شەو و رۆژ  بە موچەی  كرێكاری  هەر بیریان دەكردەوەو كاریان دەكرد.

 لە 2 نیسانەوە دەسەڵاتی تیر هەوڵەكانی خستە گەڕ بۆ روخاندنی, بە هاوكاری سوپای داگیركەری پرۆسی, لە 21ی ئایارەوە پەلامار دەستی پێكرد, لە28ی ئایار دوای كوشتنی زیاتر لە 30 هەزار كۆمۆنار كە روباری سین لە خوێنی ئەوان سور ببوو كۆمۆنە تێك شكێنرا, بەڵام پەندو ئەزموونەكانی  بۆ مێژوو مایەوە.

ئایا دیكتاتۆری پرۆلیتاریا مەرجی سەركەوتنی شۆڕشی كرێكاری یە؟؟؟؟؟.

تا ئێستا ئەو مەقولەیەی دەڵێت دەوڵەت چینایەتییە, ئامرازێكە بە دەست چینێكەوە  بۆ سەركوتی چینێكی دیكە لە ناوەڕۆكدا راستە, ئەگەریش لە نمایشدا خۆی وا نەنوێنێت و بە رواڵەت لە رێگای دەنگدانەوە وا خۆی ئاشكرا بكات لە نێوان چینەكانی كۆمەڵگادا بێلایەنە, لێ ئەوا لە رێگای دەستور و یاساو راگەیاندن و دەسەڵاتی قوڵەوە چینی فەرمانڕەوا  بەرژەوەندیەكانی خۆی دەسەپێنێت و بە ئاگرو ئاسن موڵكدارێتی تایبەتی و پەیوەندی بەرهەم هێنانی چینی دەسەڵاتدار دەپارێزێت, بۆیە دەبینین ئەنجامی هەڵبژاردنەكان تەنها گۆڕینی دەموچاوەكانە, ئەوجارانەشی قازە رەشەكەیان بۆ دەردەچێت, ئەوا دەیكوژن  نموونە جیمی كۆربین و بیرنەر ساندەرز و سیریزاو ئێس پەی....., بە گشتی ئەنجامی كایە سیاسییەكە جێگۆڕكێیەك كەمە بە خاڵەكانی بودجە نەك سستەم,  بە پێی ئەو بەنجەی بۆ كۆمەڵگا سیاسەتمەدارانی چینی باڵادەست دەیبڕنەوە لەو قوناغەدا.

بە دوای كۆمۆنە دەستەواژەی دكتاتۆری پرۆلیتاریا لە زمانی رابەرانی ماركسیزمەوە  هێنرایە ناو ئەدەبیاتی سیاسی و  لە زۆربەی حالەتەكاندا لە ژێر ئاڵای دكتاتۆری چینێك كە زۆرینەی كۆمەڵگا پێك دەهێنێت دكتاتۆری حیزب و كەس داسەپێنرا.

بە بۆچونی ماركس دكتاتۆری پرۆلیتاریا شێوەیەكی ڕامیاری یە, لەم دوایەدا دەركەوت, كە ڕزگاری ئابووری بۆ كار بەدەست دێنێت, ئەمەش لە كۆمۆنەدا دەركەوت . هەروەها دەڵێت:  لە بارودۆخی گواستنەوە لە سەرمایەدارییەوە بۆ سۆسیالستی, شێوەی دەوڵەت ناكرێت هیچ شێوەیەك بێت جگە لە دیكتاتۆری شۆڕشگێرانەی پرۆلیتاریا.

ئەنگلزیش لە ناساندنی كۆمۆنەدا دەڵێت: ( بەڕێزە خۆشەویستەكان, ئایا دەتانەوێت بزانن دیكتاتۆری پرۆلیتاریا چی یە و چۆن خۆی دەنوێنێ؟ فەرموون چاوێك بە كۆمۆنەدا بخشێنن, لە ڕاستی دا ئەوە دیكتاتۆری كرێكاران بوو).

لینین لە پەرتووكی كاوتسكی هەڵگەڕاوەدا پێداویستی دیكتاتۆری پرۆلیتاریا لەم خاڵانەدا دەبینێتەوە: (1- سەركوت كردنی بەرەنگاربوونەوەی هێزی بورژواكان.2 - ترس خستنە دڵی كۆنەپەرستان.3  -پاراستنی دەسەڵاتی پرۆلیتاریا دژ بۆرژواكان.  4 - تا پرۆلیتاریا بە هێز لە دوژمنەكانی بدات.

لە  دوای كۆمۆنە ناوەڕۆكی كۆمۆنە لە رێگای چەمكی دیكتاتۆری پرۆلیتاریاوە, لە هەمە رەنگی, ئیرادەی زۆرینە, كاركردن, بڕیارانی بە كۆمەڵ, نەهێشتنی دامودەزگای سەركوتكەرو ئیمتیازاتی چینی دەسەڵاتدار, داهێنان و پێشەنگی لە سیاسەت مرێندرا, تەنانەت مۆركی بەشداری زۆرینەی ئانارشیستی نا دەسەڵاتداری لە سەركردایەتی كۆمۆنە لە گۆڕنرا, هەموو كۆمۆنە لە چەمكی دكتاتۆریەكە كورت كرایەوە, بەمەش سۆسیالستەكان بەناوی وەفاداری بۆ كۆمۆنە بەرەو روی ناوەڕۆكی كۆمۆنە بونەوە.

لە یەكەم ئەزموونی دوای كۆمۆنە, بە دوای شۆرشی ئۆكتۆبەردا, ئەو هەموو ستایشەی كە پێشتر لینین لە پەرتووكی دەوڵەت و شۆڕشدا بۆ كۆمۆنەی كردبوو, ساڵێك  بەرگەی هەمە رەنگی پەرلەمانەكەی نەگرت و هەڵیوەشاندەوە, كە لە 25ی نۆڤەمبەری 1917 لە گەرماو گەرمی دوای شۆڕش و بڕیارە گرنەكان وەك  زەوی بۆ جوتیار, ئاشتی, كار بۆ كرێكار, بەشداری هەموووان لە هەڵبژاردن و دەنگی یەكسان بۆ هەمووان" پێشتر دەنگی چینە باڵاكان چەند دەنگی هەژاران دەژمێردرا, ئەنجامدرابوو نموونە لە هەڵبژاردنی 1907 دا خاوەند زەوییەكی دەرەبەگ ب 230 دەنگ, كەچی كرێكارێك بە 125000 دەنگ و جوتیارێك بە 60000 دەنگ دەچونە دۆماوە, بۆیە لە دوا هەڵبژاردنی پێش شۆڕشی ئۆكتۆبەر 51%ی ئەندامانی دۆما لە نوبەلا پێك دەهات" لە هەڵبژاردنەكەدا 103 لیست بەشداری تێدا كردبوو, لە ئەنجامدا سۆسیالستە شۆڕشگێڕەكان زۆرینە بوون 37,61%ی دەنگەكانیان هێنابوەوە, بەلشەفیكەكان 23,26% ی دەنگەكانیان هێنایەوە, دەیكردە دە ملیۆن و شەش سەت و حەفتاو یك هەزارو سێسەدو هەشتاو حەوت دەنگ, مەنشەفیكەكان تەنها 3,02%ی دەنگەكانیان هێنابوەوە.

لە كۆمۆنەوە بۆ ئێستا, زاراوەی دیكتاتۆری پرۆلیتاریا, خاڵی باسی بۆرژواكان و ماركسیەكان بووە, بەردەوام لە رۆژەفی گەرمدا بووە, لە كاتێكدا ئەم دەستەواژەیە هاتە پێشەوە, دەسەڵاتداری دكتاتۆری موتڵەق لە زۆرینەی جیهان بە پراتیك پیادە دەكرا, كەچی بۆرژوازی دژی چەمكی دكتاتۆری پرۆلیتاریای زۆرینەی كۆمەڵگا بوو, هەڵبژاردن لە جوگرافیایەكی بچووكی جیهان تەنها بۆ پیاوانی چینە باڵاكان بوو, كرێكاران و رەنجدەران بەشدارییان زۆر لاواز بوو لە ژیانی سیاسی یان هەر نەبوو, گۆڕانكاری كۆمەڵایەتی  هێواش بوو, شۆڕشی پیشەسازی سێ و چوار و لێكەوتەكانی نەبوو, خەباتی سیاسی سەركوت دەكرا, بریكاریا ناویشی نەبوو,......لە بارودۆخێكی وادا كە دكتاتۆریەت باڵی بەسەر جیهاندا كێشابوو, كۆمۆنە لە بەرامبەر دكتاتۆری چینە باڵاكانی  دەرەبەگ و سەرمایەداران لە جیهاندا, شێوە حكومەتێكی دیكەی هینایە پێشەوە, تەواو پێچەوانەی ئەوانە, لێرەدا هەژاران دەسەڵاتدارن ناونرا دكتاتۆری پرۆلیتاریا, كە وەك لەشكرەكەی سپارتاكۆس زەبروزەنگی پیادە ناكرد, دڵی گەورەو بە بەزەیی بوو, كە لە ناوەڕۆكدا زۆر دیموكراسیانەو مرۆڤ دۆستانە بوو, تەنانەت حوكمی ئیعدامی تێدا هەڵەشابوەوە, گفتوگۆی سیاسی لە لوتكەدا بوو, زۆر كۆڕوكۆمەڵە لەو ماوەیەدا پێك هاتن, رۆژنامە داخراوەكانی پێشوو ئازادی كاركردنیان پێ درایەوەو ئازادی بێ قەیدو شەرتی سیاسی زەمانەت كرا جگە لە دژە شۆڕشان, بۆیە  هەموو ئەو پراتیكانە لە گەڵ بەكار هێنانی چەمكی دكتاتۆری یەك ناگرێتەوە.

هەرچەندە هەنووكە چەمكی دیكتاتۆری پرۆلیتاریا, بێ ئەوەی ڕابگەیەنرێت, بەشی زۆری پارتە ماركسی و كۆمۆنیستیەكان جیهان, لە ئەدەبیات و بەرنامەی خۆیان لایان داوە.

ئەگەر ماركس پاش كۆمۆنە, لە ئەزمونی ئەو دەسەڵاتەوە چەمكی دیكتاتۆری پرۆلیتاریای هێنایە ناو ئەدەبی ماركسیزمەوە, ئایا دوای ڕوخانی شورەوی و كامپی خۆرهەڵات  و ئەو پێشەوە چونانەی دیموكراسیەت لە بواری یاسای هەڵبژاردن و بەشداری هەمووان تیایداو زەمانەتی بەشێكی باش لە ئازادییەكان ناویەتی, وە ناشرینی و قێزەونی چەمكی دكتاتۆری, و خراپ بەكار هینانی چەمكەكە لە رابردوودا بەناوی ماركسیزمەوە كە دەریایەك خۆێنی بەهۆوە رژێنراوە, ئەمڕۆ ماركسیش لە ژیاندا بووایە,  هەوڵی گۆڕینی چەمكەكەی دەدا, رایدەگەیاند كۆمۆنە نموونەی دیموكراسی راستەوخۆی پرۆلیتاریایە.

كۆمۆنە قازە رەشەكەی دیموكراتی و دادپەروەری بوو, ئەوپەڕی  دیموكراسیەتی تێدا جێبەجێ كرا, تا ئێستا پاریسیەكان كە قیبلەنەمای بیركردنەوەی داهێنەرانەن لە سیاسەت لە جیهاندا پێی نەگەیشتوون, بۆیە پێویستە دەستەواژەكە بگۆڕێت, هەرچەندە دەشێت بۆ هەندەك ئەمە كفرە گەورەكە بێت.

لە غیابی سیاسەتدا: شەڕی ناوخۆ وەکو میراتێکی ئامادە

خەبات عەبدوڵا

فاکتی سه‌ره‌کی ئه‌م وتاره، ئه‌گه‌ری په‌نابردنه‌وه‌ به‌ر زه‌بروزه‌نگه‌ له‌ یه‌کلاییکردنه‌وه‌ی ململانێی نێوان هێزه‌ سیاسییه‌کانی کوردستاندا. بە واتایەکی دی، مه‌ترسی‌ پشتکردنه‌ سیاسه‌ت و ساتمه‌کردنی  به‌شداریی سیاسییه‌. ‌

ئاخۆ کورده‌واری شه‌ڕی براکانی به‌ ڕابردوو سپارد یان شه‌ڕ هێشتا له‌ناوماندا ده‌ژی؟ كامانه‌ن ئه‌و ئامڕازانه‌ی كه‌ ‌ ده‌شێت لێیه‌وه زه‌بروزه‌نگ یاساغ‌‌ بكرێت و له‌ بریتی شه‌ڕ و ئاشوب په‌نا بۆ دیالۆگ ببرێت؟

***

بۆ وه‌ڵامی پرسیارێكی له‌م جۆره‌ پێوسته‌ پێش هه‌ر شتێک به‌شوێن ئاماده‌بوون یان نائاماده‌یی ئه‌و هانده‌ر و كه‌ره‌ستانه‌دا بگه‌ڕێین كه‌ شه‌ڕی ناوخۆی لێده‌كه‌وێته‌وه‌.

ڕاستییەکەی مۆتیڤی په‌نابردنه‌وه‌ به‌ر تووندوتیژی و سه‌رهه‌ڵدانه‌وه‌ی شه‌ڕ هێشتا مۆتیڤێكی زیندووه‌. ئێمه‌ حاڵی حازر خاوه‌نی كۆمه‌ڵێك هێزگەل و کارا‌كته‌ری سیاسیین كه‌ هه‌ر یه‌كه‌یان هه‌ڵگری یاده‌وه‌ریی تایبه‌ت به‌ خۆیه‌تی، یاده‌وه‌رییه‌ك كه‌ لێوان لێوه‌ له‌ شه‌ڕو تۆڵه‌ و هه‌وڵی لوتشكاندنی ئه‌وی دی.

سه‌ره‌ڕای ئه‌نجامدانی چه‌ندین هه‌ڵبژاردن به‌ تایبه‌تیش پاش روخانی فاشیزمی به‌عسی و كرانه‌وه‌یه‌كی سنوورداری دەسەڵاتی سیاسیی كوردی به‌سه‌ر خۆیدا، به‌ڵام دواجار ئه‌م دەسەڵاته‌ بۆوه‌ به‌ خاوه‌نی ئه‌و کاراکتەر و هێزانه‌ی كه‌ هه‌ر یه‌كه‌یان لای خۆیه‌وه‌ هه‌ڵگری كۆمه‌ڵێك گرێ‌ و یاده‌وه‌ری‌ دژ به‌ یه‌کدین.

 ئه‌و زمانه‌ی حاڵی حازر سیاسییه‌کان و میدیاکارانی لایه‌نه‌ جیاجیاکان خه‌ڵکی پێ پڕده‌که‌ن، جارێكی تر ختوكه‌دانی یاده‌وه‌رییه‌، هێنانه‌گۆی ئه‌و زمانه‌یه‌ كه‌ له‌ شه‌سته‌كانی سه‌ده‌ی پێشووه‌وه‌ تاكه‌ زمانی موخاته‌به‌كردنی ئه‌وی دی بووه‌. ئاخاوتن به‌م زمانه‌ ئه‌گه‌ر هیچمان بۆ نه‌سه‌لمێنێت، بوون و مه‌ترسی ئه‌و هێزه‌ تووڕه‌ متبووه‌مان بۆ ده‌سه‌لمێنێت كه‌ هێشتا له‌ ناوماندا ده‌ژی. ئه‌و هێزه‌ ترسناكه‌ی گه‌ر له‌ قومقومه‌كه‌ی سه‌ری كێشایه‌ ده‌ره‌وه‌ ئیتر جگه‌ له‌ كاره‌سات و ماڵوێرانی هیچی تر ناخوڵقێنێت.

گرفتی ئه‌م نوخبە‌ سیاسییه‌ی كوردستان له‌وه‌دایه‌ که‌ نه‌ خاوه‌نی یاده‌وه‌رییه‌کی هاوبه‌ش که‌ پێشمه‌رجێکی گرنگی دروستکردنی نەتەوە و نه‌ خاوه‌نی ستراتیژێکی نه‌ته‌وه‌یی هاوبه‌ش که‌ پێشمه‌رجێکی گرنگی دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌ت و‌ دواجاریش نه‌ خاوه‌نی کولتورێکی سیاسیی هاوبه‌شه‌ که‌ پێشمه‌رجێکی گرنگی دامه‌زراندنی دیموکراسی و ئاشتی کۆمەڵایەتییە‌. بۆیە له‌ غیابی ستراتیژێكی نه‌ته‌وه‌یی هاوبه‌شدا، په‌نابردنه‌وه‌ بۆ چه‌ك و هه‌ڵگیرسانه‌وه‌ی شه‌ڕی ناوخۆ هه‌میشه‌ ئه‌گه‌رێكی زیندووه‌. چونكه‌ نه‌بوونی ستراتیژی نه‌ته‌وه‌یی هاوبه‌ش مانای نه‌بوونی داهاتووی هاوبه‌ش و ناوكۆیی هاوبه‌ش. ئیتر لێره‌شه‌وه‌یه‌ كه‌ نه‌ته‌وه‌ له‌ بریتی یه‌ك یاده‌وه‌ری، ده‌بێته‌ خاوه‌نی چه‌ندین یاده‌وه‌ری و له‌ جیاتی نه‌ته‌وه،‌ حیزب و بنەماڵە و خێزانە سیاسییەکان ده‌بنه‌ میراتگر و خوڵقێنه‌ری یاده‌وه‌ری جیاجیا، ئەڵبەتە یاده‌وه‌ری دژ به‌ یه‌ك.

***

کولتوری سیاسی هه‌روه‌کو لوسین پای ده‌ڵێت به‌رهه‌می هاوبه‌شی نێوان سیستمی سیاسی و مێژووی ژیانی ئه‌و کاراکته‌رانه‌یه‌ که‌ سیستمه‌که‌یان پێکهێناوه‌. به‌شێوه‌یه‌کی گشتی، کولتوری سیاسی شێوازی بیرکردنه‌وه‌ و باوه‌ڕ و ئینتیمای تاکه‌کانه‌ بۆ سیستمی سیاسی و سیستمه‌که‌ش بۆ کۆمه‌ڵگه‌. یه‌کێک له‌ گرنگترین جومگه‌کانی دامه‌زراندنی کولتورێکی سیاسی هاوبه‌ش، به‌جه‌ماوه‌ریکردنی سیاسه‌ته‌ (نه‌ک به‌ حیزبیکردنی).

كورده‌واری ئه‌مڕۆشی له‌سه‌ر بێت خاوه‌نی ئه‌و هێزگه‌له‌ سیاسییه‌یه‌ كه‌ هێنده‌ی كار له‌ سه‌ر دروستكردنی جه‌ماوه‌ری فه‌ناتیكه‌ ده‌كات، كار بۆ به‌جه‌ماوه‌ریکردن و عه‌قڵانیكردنی سیاسه‌ت ناكات.

فه‌ناتیكه‌ له‌ كورتترین پێناسه‌دا كه‌سێكی خاوه‌ن ئایدیا، هه‌ڵوێست، یاخود بڕوایه‌كی دیاریكراوه‌ كه‌ له‌ غیابی لێبورده‌ییدا دژ به‌ وانی دی هه‌ڵسوكه‌وت ده‌كات. فه‌ناتیزم ڕه‌گوڕیشه‌ی مێژوویی كۆنی هه‌یه‌ و له‌ كایه‌ی جیاجیای وه‌كو (ئاین، سیاسه‌ت، بزووتنه‌وه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان..... هتد) سه‌رهه‌ڵده‌دات. ڕه‌نگه‌ فه‌ناتیزم له‌ سه‌ر ئاستی تاكه‌كه‌س مه‌ترسییه‌كی ئه‌وتۆی نه‌بێت، مه‌ترسی گه‌وره‌ له‌وه‌دایه‌ كه‌ فه‌ناتیزم ببێته‌ گروپ و ده‌سته‌ و تاقم.

حیزب و بزووتنه‌وه‌ سیاسییه‌ كوردییه‌كان هه‌میشه‌ مه‌كینه‌یه‌كی گه‌وره‌ی به‌رهه‌مهێنانی له‌شكرێك له‌ فه‌ناتیكه‌ بوون. بۆیه‌‌ هه‌ڵه‌یه‌كی گه‌وره‌یه‌ گه‌ر پێمان وابێت كورده‌واری پاش شه‌ڕه‌ خوێناوییه‌كانی نه‌وه‌ته‌كانی سه‌ده‌ی پێشوو، ئیتر پێی ناوه‌ته‌ قۆناغی ئاشتی و زمانی دیالۆگ بۆته‌ تاكه‌ زمانی لێكتێگه‌یشتن. به‌پێچه‌وانه‌وه‌، كورده‌واری شه‌ڕی ڕاگرت، به‌ڵام به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك كۆتایی به‌ شه‌ڕ نه‌هێنا، هه‌موو ئه‌و مۆتیڤ و كه‌ره‌ستانه‌ی كه‌ بوونه‌ هۆی هه‌ڵگیرسانی شه‌ڕ نه‌ك هه‌ر له‌ نێوان دوو حیزبه‌ گه‌وره‌كه‌ی كوردستاندا، به‌ڵكو له‌ نێوان هه‌ریه‌كه‌ له‌وان و ئه‌وانی دیشدا، هێشتا مۆتیڤ و كه‌ره‌سته‌ی زیندوون و ر‌ۆژانه‌ دركیان پێده‌كه‌ین و ده‌یانبینین. ڕاستییەکەی كورده‌واری له‌ دۆخی وه‌ستانی شه‌ڕدایه‌ نه‌ك له‌ گۆڕنانی یه‌كجاره‌كی شه‌ڕ. ئه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌مه‌ به‌و مانایه‌ نیه‌ كه‌ هه‌ڵگیرسانه‌وه‌ی شه‌ڕ كارێكی حه‌تمییه‌، كورده‌واری وه‌كو هه‌ر كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك كه‌ هێشتا له‌ قۆناغێكی گواستنه‌وه‌دایه‌ له‌ نێوان كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی داخراو و كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی كراوه‌دا، له‌ توانایدایه‌ له‌سه‌رێكه‌وه‌ دۆخی شه‌ڕ تێپه‌ڕێنێت و به‌ ڕابردووی بسپێرێت، به‌ڵام له‌ سه‌رێكی تریشه‌وه‌ مه‌حكومه‌ به‌ هه‌ڵگیرسانه‌وه‌ی شه‌ڕ و ماڵوێرانی. لە هەمان سۆنگەوە تا رووبه‌ره‌كانی فه‌ناتیزم فراوانتر بێت، ئه‌گه‌ری به‌كارهێنانه‌وه‌ی تووندوتیژی و به‌رپاكردنی شه‌ڕی ناوخۆ بۆ یه‌كلاكردنه‌وه‌ی ناكۆكییه‌كان، ئه‌گه‌رێكی ئاماده‌ ده‌بێت، دیاره‌ پێچه‌وانه‌كه‌شی دروسته‌.

**

جه‌نگ به‌ مانا گشتییه‌كه‌ی درێژه‌پێده‌ری سیاسه‌ته‌، به‌ واتایه‌كی دی، مه‌به‌ست له‌ جه‌نگ به‌ده‌ستهێنانی  كۆمه‌ڵێك ئامانجی ئابوری و سیاسییه‌، ئه‌و ده‌مه‌ی لایه‌نێك ناتوانێت له‌ ڕێی ئامڕازه‌كانی دییه‌وه‌ ئامانجه‌كانی به‌ده‌ست بهێنێت، په‌نا بۆ جه‌نگ ده‌بات وه‌كو ئامڕازێك كه‌ تیایدا له‌ڕێی زه‌بروزه‌نگ و به‌كارهێنانی توندوتیژییه‌وه‌ به‌رامبه‌ره‌كه‌ی ملكه‌چی خواسته‌كانی خۆی دەكات.

جه‌نگی نێوان ده‌وڵه‌تان یاسا و ڕێسای تایبه‌ت به‌خۆی هه‌یه‌ و بنه‌ماكانی به‌ڕێوه‌بردنی به‌گوێره‌ی هونەر و زانستی جەنگ بەڕێوە دەچێت. به‌پێچه‌وانه‌ی یاساكانی جه‌نگه‌وه‌، ناکرێت شه‌ڕی ناوخۆ وه‌کو درێژه‌پێده‌ری سیاسه‌ت لێی بڕوانرێت. ڕاستییەکەی شه‌ڕی ناوخۆ له‌ غیابی سیاسه‌تدا ڕووده‌دات، ئه‌و ده‌مه‌ی له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كدا سیاسه‌ت كۆتایی پێ دێت ده‌بێت پێش هه‌ر شتێك ترسی سه‌رهه‌ڵدان و ته‌قینه‌وه‌ی زه‌بروزه‌نگ و توندوتیژیمان هه‌بێت.

ئه‌وه‌ قسه‌ی پێناوێت حیزب مه‌كۆی دیموكراسییه‌، ڕاستییه‌كه‌ی دیموكراسیی مۆدێرن به‌بێ‌ حیزب بوونی نییه‌، به‌ڵام گرفتی حیزبی كوردیی له‌م دەسەڵاتەدا له‌وه‌دایه‌ كه‌ سیاسه‌تی تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ په‌راوێز كردووه‌ هیچ مانایه‌كی بۆ دیموكراسیش نه‌هێشتۆته‌وه‌.

پێش هه‌موو شتێك پێویسته‌ دوو كایه‌‌ له‌ یه‌كتر جیا بكه‌ینه‌وه‌، ئه‌وانیش كایه‌ی سیاسه‌ت ‌و كایه‌ی حیزبایه‌تییه‌. له‌ كوردستان جگه‌ له‌وه‌ی هه‌ردوو كایه‌كه‌ زۆر به‌ ناشیرینی پێكه‌وه‌ گرێ‌ دراون، شتێكیشمان نییه‌ ناوی كایه‌ی سیاسه‌ت بێت. ئاخر ئه‌مه‌شه‌ نهێنی نه‌بوونی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی مه‌ده‌نی له‌ كوردستاندا، چونكه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی پێش هه‌ر پێناسه‌یه‌كی تر كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی سیاسییه‌.

به‌ عه‌قڵانیكردنی سیاسه‌ت و دوورخستنه‌وه‌ی مه‌ترسی شه‌ڕی ناوخۆ وا ده‌خوازێت له‌ بریتی زمانی شه‌ڕ، زمان بده‌ینه‌وه‌ به‌ سیاسه‌ت. ئه‌ڵبه‌ته‌ كورده‌واری هه‌مان كۆمه‌ڵگه‌كه‌ی سه‌رده‌می راپه‌ڕین نییه‌، كورده‌واری پێنگاڤی جیاجیای به‌ره‌و دامه‌زراندنی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی مه‌ده‌نی ناوه‌. جگه‌ له‌وه‌ش ئه‌گه‌ر له‌ سه‌رده‌می راپه‌ڕیندا گولله‌ تاكه‌ ئامڕازی ده‌ربڕینی بوغز و دواجار نه‌فیكردنی به‌رامبه‌ر بووبێت، ئه‌وا ئه‌مێستاكه‌ له‌ڕێی تۆڕه‌ به‌ربڵاوه‌كانی ماسمیدیا و ته‌كنه‌لۆژیای مۆدێرنه‌وه‌ به‌شێكی زۆری ئه‌م بوغزه‌ له‌ڕێی تیڤی و سۆشیالمیدیاوە خاڵی ده‌كرێنه‌وه‌.

سەربەخۆیی نەتەوەیی و دامەزراندنی سیستم بەو کەرەستانە ناکرێن کە نیو سەدە زیاترە دوو مەیلی سیاسی لە نێوان خۆیاندا ململانێیەکی درۆزنانەی پێ دنە دەدەن. سەربەخۆیی و دامەزراندنی سیستم جا لەڕێی ڕیفۆرمەوە بێت یاخود شۆڕش، پێش هەر شتێکی دیکە بە تێپه‌ڕاندنی ئەم میراتە دەبێت؛ میراتی شەڕی ناوخۆ.