چۆن کوردستانی باشور بە عێراقەوە لکێنرا؟

خەبات عەبدوڵڵا

یەکەم: عێراق وەکو زاراوە

عێراق وه‌كو ده‌وڵه‌ت به‌م قه‌واره‌یه‌ی ئێستایەوە، سەد ساڵی ته‌مه‌نی تێنه‌په‌ڕاندووه‌. ئه‌گه‌رچی ناوی (عێراق) زۆر كۆنه‌، به‌ڵام سەد ساڵ لەمەوبەر و به‌ درێژایی مێژوو، ده‌وڵه‌تێك نه‌بووه‌ ناوی عێراق بووبێت. پێش ئیسلام و له‌ كاتی سه‌رهه‌ڵدانی ئیسلامدا، نه‌ك قه‌واره‌یه‌ك نه‌بووه‌ ناوی عێراق بووبێت، به‌ڵكو شتێك نه‌بووه‌ ناوی (نیشتمانی عه‌ره‌ب)یش بووبێت.

كه‌ ئیسلام سه‌ری هه‌ڵدا، جگه‌ له‌ به‌شێكی جزیره‌ی عه‌ره‌ب، ئیتر ئه‌م وڵاتانه‌ی كه‌ ئێستا به ‌نیشتمانی عه‌ره‌ب ناسراون موڵكی چه‌ند ئیمپراتۆریه‌تێكی گه‌وره‌ی ئه‌و كاته‌ی دنیا بوون. بێزه‌نتیه‌كان هەموو وڵاتی شام و میسر و مه‌غریبیان لەژێرده‌ستدا بوو، ساسانییه‌كانیش کە بەشێکی زۆریان کورد بوون، ئه‌و زه‌وییانه‌ی باشور و ناوه‌ڕاستی ئێستای عێراق و خاكی یه‌مه‌ن و هەموو كه‌نداویان لەژێرده‌ستدا بوو، ته‌نانه‌ت تا ئه‌و ده‌مه‌ش كه‌ عه‌ره‌به‌كان نه‌ببوون به‌ موسڵمان، نیمچه‌ دورگه‌ی عه‌ره‌ب بۆ خۆی ده‌وڵه‌تێكی یه‌كگرتوی عه‌ره‌به‌كانی پێك نه‌ده‌هێنا. دوای مردنی پێغه‌مبه‌ری ئیسلام و لە سەرده‌می ده‌سه‌ڵاتی خه‌لیفه‌ راشدییه‌كانه‌وه‌ فتوحانی عه‌ره‌به‌ موسڵمانه‌كان به‌ره‌و شام و سه‌رزه‌مینه‌كانی ئێستای عێراق ده‌ستی پێكرد. لە سەرده‌می خه‌لیفه‌ عومه‌ردا سوپای ئیسلام گه‌یشته‌ كوردستان، سه‌ره‌تا موسڵیان گرت و له‌وێشه‌وه‌ به‌ره‌و باكور و خۆرهه‌ڵات تا شاره‌زوور پێشڕه‌وییان كرد.

سه‌رزه‌مینه‌كانی باشور و ناوه‌ڕاستی عێراقی ئێستا به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ نیمچه‌ دورگه‌ی عه‌ره‌بدا، یه‌كێك بوو له‌و سه‌رزه‌مینه‌ به‌پیتانەی كه‌ پاش فتوحات به‌ لێشاو عه‌ره‌به‌ كۆچه‌ره‌كانی نیمچه‌ دورگه‌ی عه‌ره‌ب و موسڵمانه‌ شه‌ڕكه‌ره‌كان تێیدا نیشته‌جێ بوون و دواتر جێیان نه‌هێشت(١).

به‌ڵام له‌به‌رئه‌وه‌ی جگه‌ له‌ عه‌ره‌ب پێشتر ئه‌قوامی تری غه‌یره‌ عه‌ره‌بیش نیشته‌جێی ئه‌و سه‌رزه‌مینانه‌ بوون، بۆیه‌ مێژونوسانی عه‌ره‌ب خۆیشیان زاراوه‌ی (عێراقی عه‌ره‌بی) و زاراوه‌ی (عێراقی عه‌جه‌می)یان بۆ ناوچه‌ جیاجیاكانی ئه‌و سه‌رزه‌مینانه‌ به‌كارهێناوه‌. ته‌نانه‌ت ئه‌و ده‌مه‌ش (عێراقی عه‌ره‌بی) یا (عێراقی عه‌جه‌می) هێما نه‌بووە بۆ قه‌واره‌یه‌كی سه‌ربه‌خۆ و دیاریكراو یا ده‌وڵه‌تێكی خاوه‌ن سنور، به‌ڵكو ته‌نیا وه‌كو زاراوه‌یه‌كی جوگرافیایی كه‌ سنوری باكوری له‌ شاری تكریت سه‌ری نه‌كردووه‌، به‌كارهاتووه‌.

ئه‌م مه‌وقیعه‌ی ئێستای عێراق وایكرد، دوای نه‌مانی ده‌سه‌ڵاتی خه‌لیفه‌ راشدییه‌كان و پوكانه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی ئه‌مه‌وییه‌كان، عه‌باسیه‌كان به‌غدا بكه‌نه‌ مه‌ڵبه‌ندی ده‌سه‌ڵاته‌كه‌یان، به‌ڵام عه‌باسییه‌كانیش عێراقیان نه‌كرده‌ ده‌وڵه‌تێكی خاوه‌ن سنور، به‌ڵكو عێراقی ئێستا به‌شێكی بچوكی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ پانۆپۆڕه‌ بوو كه‌ لە سەرووی ئه‌فه‌ریقاوه‌ تا هندستان ده‌كشا.

كه‌ مه‌غۆله‌كان به‌ سه‌ركردایه‌تی هۆلاكۆ له‌ ساڵی ١٢٥٨دا به‌غدای پێته‌ختی عه‌باسییه‌كانیان گرت، به‌شی هه‌ره‌ زۆری سه‌رزه‌مینه‌كانی عێراقی ئێستایان كرده‌ ولایه‌تێك له‌ ولایه‌ته‌كانی ئیمپراتۆریه‌تی ئێلخانی، به‌ڵام له ‌ساڵی ١٣٣٧دا و پاش ململانێی ناوخۆی ئێلخانیه‌كان، به‌غدا و عێراقی ئێستا و نیمچه‌ دورگه‌ی عه‌ره‌ب و ئازه‌ربایجان كه‌وتنه‌ ژێرده‌ستی جه‌لائیرییه‌ به‌ بنه‌چه‌ مه‌غۆلییه‌كان. سه‌رۆكی جه‌لائیرییه‌كان شێخ حه‌سه‌ن كوڕی حسێن كوڕی ئامتوغانی جه‌لائیری جیابوونه‌وه‌ی خۆی له‌ ئێلخانییه‌كان راگه‌یاند، له‌ ساڵی ١٣٨٣دا به‌غدا كه‌وته‌ ژێر ده‌ستی ته‌یمورله‌نگ و تا ساڵی ١٥٠٨ كه‌ شائیسماعیلی سه‌فه‌وی به‌غدای له‌ ده‌ستی مه‌غۆله‌كان سه‌نده‌وه‌، عێراقی ئێستا هه‌ر له‌ژێر ده‌ستی مه‌غۆله‌كاندا بوو(٢).

له‌ سه‌ده‌ی شازده‌ به‌ دواوه‌، سه‌رزه‌مینه‌كانی عێراقی ئێستا بووه‌ مه‌یدانی ململانێی توندی نێوان هه‌ر دوو ئیمپراتۆریه‌تی سه‌فه‌وی و عوسمانی.

ئیمپراتۆریه‌تی عوسمانی كه‌ تا ده‌مه‌ده‌می جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌م به‌شی هه‌ره ‌زۆری گه‌لی عه‌ره‌ب و به‌شی هه‌ره‌ زۆری گه‌لی كوردی له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتدا بوو، كوردستانی به‌سه‌ر چه‌ند ولایه‌تێكدا دابه‌ش كردبوو؛ له‌وانه‌ ولایه‌تی شاره‌زوور كه‌ پاشان خرایه‌ سه‌ر ولایه‌تی موسڵ، هه‌روه‌كو گه‌لی عه‌ره‌بیشی به‌سه‌ر ولایه‌ته‌كانی سوریا و به‌غدا و به‌سره‌ و حیجاز و به‌یروت و میسری خدێوی و هی تردا دابه‌ش كردبوو. بۆیه‌ ئه‌و كاته‌ و تا دوای جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌میش، عێراقی ئێستا نه‌ك هه‌ر گوزارە نه‌بووه‌ له‌ قه‌واره‌یه‌كی سه‌ربه‌خۆی خاوه‌ن پێناس، به‌ڵكو سه‌رزه‌مینه‌كانی ئێستای عێراق وه‌كو باقی ره‌عیه‌ته‌كانی تری ده‌وڵه‌تی عوسمانی ته‌خشانوپه‌خشانی چه‌ند ولایه‌تێك كرابوون و ته‌نانه‌ت ناوی عێراقیش له‌ ئارادا نه‌بووه‌ و به‌شێكی ئه‌م خاكه‌ی ئێستای عێراق هه‌ر بەناوی میسۆپۆتامیا یا وڵاتی نێوان دوو روبار، ناسرا بوو(٣).

بۆیه‌ عێراق وه‌كو ده‌وڵه‌ت، یا سنورێكی جوگرافیایی ده‌ستنیشانكراو و قه‌واره‌یه‌كی یه‌كگرتوو، پێش بیسته‌كانی سه‌ده‌ی پیشوو‌ نه‌بووه ‌و ده‌رنه‌كه‌وتوه‌.

دووه‌م: عێراق وەکو دەوڵەت

له‌ میانه‌ی جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌مدا و پاش ئه‌وه‌ی عوسمانییه‌كان پاڵیان دایه‌ پاڵ ئه‌ڵمانیا، تا ده‌هات قه‌واره‌كه‌یان به‌ره‌و داوه‌شین ده‌چوو. ده‌وڵه‌ته‌ ئیمپریالیسته‌ گه‌وره‌كان؛ به‌ریتانیا و فەڕەنسا‌ و روسیای تزاری له‌سه‌ر دابه‌شكردنی ئیمپراتۆریه‌تی کابرا نەخۆشەکە چه‌ند رێكه‌وتنێكی نهێنیان به‌ستبوو. سه‌ره‌تا له‌ نیسانی ساڵی ١٩١٦دا په‌یمانێكی نهێنی به‌ناوی په‌یمانی سۆزانۆڤ/بالیولۆچ له‌ نێوان روسیای تزاری و فەڕەنسا‌دا به‌سترا، پاشانیش له‌ ئایاری هه‌مان ساڵدا په‌یمانێكی تر له‌ نێوان به‌ریتانیا و فەڕەنسا‌ و به‌ئاگاداری روسیا، بەناوی په‌یمانی سایكس/پیكۆ به‌سترا، كه‌ بەپێی په‌یمانی دوواییان به‌شی هه‌ریه‌ك له‌و ده‌وڵه‌تانه‌ له‌ میراتییه‌كانی ده‌وڵه‌تی عوسمانی ده‌ستنیشان كرا(٤).

جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌م به‌ تێکشكانی ده‌وڵه‌تانی میحوه‌ر كۆتایی هات و ئیمپراتۆریه‌تی عوسمانی له‌به‌ریه‌ك هه‌ڵوه‌شا. بەپێی رێكه‌وتنی ئاگربه‌ست ده‌وڵه‌تانی هاوپه‌یمان بۆیان هه‌بوو هه‌ر ناوچه‌یه‌ك كه‌ مه‌ترسی ده‌خاته‌ سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانیان، داگیری بكه‌ن. هه‌ر له‌سه‌ر ئه‌و بنچینه‌یه‌ ده‌وڵه‌ته‌ ئیمپریالیسته‌كان و له‌پێش هەمووشیانه‌وه‌ به‌ریتانیا و فەڕەنسا‌ له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست بۆ به‌شینه‌وه‌ی میراتییه‌كانی ئیمپراتۆریه‌تی عوسمانی، ده‌ستكراوه ‌بوون. به‌ریتانیا بەپێی رێكه‌وتنه‌ نهێنیه‌كه‌ی خۆی له‌گه‌ڵ فەڕەنسا‌دا ولایه‌ته‌كانی به‌غدا و به‌سره‌ی به‌رده‌كه‌وت و پاشانیش بەپێی رێكه‌وتنه‌ به‌ناوبانگه‌كه‌ی لوید جۆرج و كیلمانسۆ، به‌ریتانیا ژیرانه‌ له‌ گه‌مه‌یه‌كی دیبلۆماسیدا ولایه‌تی موسڵیشی خسته‌ ناو سنوری مانداته‌كه‌ی خۆیه‌وه‌(٥).

جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌م ته‌واو ببوو، به‌ڵام هێشتا كوردستانی باشور كه‌ ولایه‌تی موسڵ به‌شی هه‌ره‌زۆری خاكه‌كه‌ی ده‌گرته‌وه‌، له ‌ده‌ره‌وه‌ی چوارچێوه‌ی داگیركردنی سوپای به‌ریتانیادا بوو. ئه‌مه‌ لەکاتێکدا هه‌ر لەسەره‌تای جه‌نگدا و له ١٩١٤/١١/٥دا سوپای به‌ریتانی شاری به‌سره‌ی گرتبوو، پاش ساڵێك و له‌ ١٩١٥/٦/٣دا عه‌ماره‌ و له‌ ٢٥ی ته‌مموزی هه‌مان ساڵدا ناسریه‌شی گرت. دواجار له‌ ١٩١٧/٣/١١دا به‌غدای گرت و له‌شكری عوسمانی تا شاری موسڵ پاشه‌كشه‌ی كرد(٦).

به‌ ته‌واوبوونی جه‌نگ هێزه‌ سوپاییه‌كانی ئیستعماری به‌ریتانی گه‌یشتبوونه‌ سنوره‌كانی كوردستانی باشور و ناوچه‌ی شرگاتی نزیك موسڵ. به‌ریتانیا بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێت به‌ڕه‌نگاری پاشماوه‌كانی سوپای عوسمانی ببێته‌وه‌ و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی له‌ ناوچه‌ی ستراتیژی كوردستانی باشوردا بپارێزێت و مسۆگه‌ر بكات، سه‌ره‌تا ناچار بوو دان به‌ حاكمییه‌تی شێخ مه‌حموددا بنێت كه‌ پێشتر عوسمانییه‌كان به‌ حاكمی سلێمانییان دانا بوو.

به‌ریتانیا له‌ سۆنگه‌ی به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ستراتیژی و ئابوورییه‌كانیه‌وه‌ ده‌مێك بوو تەماحی گرتنی ولایه‌تی موسڵی هەبوو. كاتێكیش كه‌ عوسمانییه‌كان له‌ ساڵی ١٩١٩دا به‌ یه‌كجاری ولایه‌ته‌كه‌یان چۆڵ كرد، به‌ریتانیا بێ سێ و دوو داگیری كرد.

به‌پێی په‌یمانی سان ریمۆ و پاش ئه‌وه‌ی كه‌ جه‌نگ پروزه‌ی له ‌ده‌وڵه‌ته‌ ئیمپریالیسته‌كان بڕیبوو، ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ به‌مه‌به‌ستی سوك كردن و ئاسانكردنی داگیركردن و به‌پاشكۆكردنی ناوچه‌كانی ژێر ده‌ستیان و خه‌فه‌كردنی هه‌ستی ناسیونالیستی عه‌ره‌بی، بڕیاریاندا چه‌ند ده‌وڵه‌تێكی عه‌ره‌بی وه‌كو عێراق و سوریا و ئوردون و لوبنان و سعودیه ‌و.. هتد، دابمه‌زرێنن. پێشتر به‌ریتانیا به‌پێی رێكه‌وتننامه‌ی مه‌كماهۆن/حسێن، په‌یمانی به ‌عه‌ره‌به‌كان دابوو ده‌وڵه‌تێكی عه‌ره‌بی دابمه‌زرێنن كه ‌سوریای سروشتی و عێراقی عه‌ره‌بی (بێ كوردستانی باشور) و حیجاز، به‌ سه‌ركردایه‌تی حسێنی شه‌ریفی مه‌كه‌ بگرێته‌وه ‌و نه‌خشه‌ی ده‌وڵه‌ته‌ چاوه‌ڕوانكراوه‌كه‌ش كوردستانی باشوری نه‌ده‌گرته‌وه‌(٧). له‌ هه‌مان كاتدا به‌ریتانیا به‌ رێكه‌وتن له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌ته‌ هاوپەیمانەکان له‌ ١٩٢٠/٨/١٠دا و له‌ چوارچێوه‌ی په‌یمانی سیڤه‌ردا، مافه‌كانی كورد و ئه‌رمه‌نیان سه‌لماند و په‌یمانی ئه‌وه‌یان دا كه‌ ئه‌گه‌ر له‌ ماوه‌ی ساڵێكدا كورده‌كان نیازی جیابوونه‌وه ‌و دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تێكی سه‌ربه‌خۆیان هه‌بێت، ده‌بێت توركیا بێ قه‌یدوشه‌رت به‌و داوایه‌ قایل بێت(٨).

هه‌ڵگیرسانی راپه‌رینی بیست له‌ ناوچه‌ جیاجیاكانی ئێستای عێراقدا دژی به‌ریتانیا و ئه‌و زیانانه‌ی له‌ ئه‌نجامی ئه‌و شۆڕشه‌دا به‌ر به‌ریتانیا كه‌وتن و ئه‌و ئه‌ركه‌ دژوارانه‌ی كه‌ پاش ته‌واوبوونی جه‌نگ رووبه‌ڕووی سه‌رجه‌م ده‌وڵه‌ته‌ ئیمپریالیسته‌ ماندووه‌كان و له‌ پێش هەمووشیانه‌وه‌ به‌ریتانیا ببۆوه‌، هەموو ئه‌وانه‌ وایانكرد له‌ چۆنێتی ئیستعماركردنی عێراق و كوردستانی باشوردا، به‌ریتانیا چاو به ‌نه‌خشه‌كانی خۆیدا بگێڕێته‌وه‌ و په‌له‌ له‌ پێكێهنانی قه‌واره‌یه‌كی سیاسی بۆ ولایه‌ته‌ جیاجیاكانی سه‌ر خاكی عێراقی ئێستا بكاته‌وه‌.

دوای ئه‌و راپه‌رینه‌، به‌ریتانیا راسته‌وخۆ بڕیاری له‌كارخستنی حاكمی پادشایه‌تی به‌ریتانی ئارنۆڵد ویڵسن و دانانی پێرسی كۆكسی له‌ شوێنی ئه‌و، دا. پاشان له‌ ١٩٢٠/٦/١٧دا حكومه‌تی خاوه‌ن شكۆی به‌ریتانی له‌ به‌یاننامه‌یه‌كیدا بڕیاری دامه‌زرانی حكومه‌تێكی عه‌ره‌بی ده‌ركرد بەناوی حكومه‌تی عێراقه‌وه‌ و داوا له ‌پێرسی كۆكس كرا ئه‌ركی جێبه‌جێكردنی ئه‌و بڕیاره‌ له ‌ئه‌ستۆ بگرێت.

به‌شێوه‌یه‌كی ره‌سمیش له‌ ١٩٢١/٧/٢١دا به‌پێی بڕیاره‌كانی كۆنگره‌ی قاهیره‌، فه‌یسه‌ڵ به‌ یه‌كه‌مین شای عێراق دانرا(٩).

سێیەم: داگیرکردن و لكاندنی زۆره‌ملێیانه‌ی كوردستانی باشور به‌ عێراقه‌وه‌

لەمەڕ داگیرکردنی كوردستانی باشور، به‌ریتانیا شێوازێكی دیاریكراوی نه‌بوو. تا ئه‌و ده‌مه‌ش كه‌ ده‌وڵه‌تی عێراق دامه‌زرا، كوردستانی باشور هه‌ر له‌ ده‌ره‌وه‌ی چوارچێوه‌ی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ تازه‌پێكهێنراوه‌دا مایه‌وه‌.

له‌ مایسی ساڵی ١٩٢١دا و لەژێر چاودێری چه‌رچڵی وه‌زیری موسته‌عمه‌راتی به‌ریتانیادا، كۆنگره‌ی قاهیره‌ به‌سترا. ده‌رباره‌ی عێراق چوار باسی سه‌ره‌كی كرانه‌ ته‌وه‌ر، ئه‌وانیش:

  1. 1. كه‌مكردنه‌وه‌ی خه‌رجی به‌ریتانیای گه‌وره‌ له‌ عێراق.
  2. 2. باسی ئه‌و كه‌سانه‌ی خۆیان بۆ ته‌ختی پاشایه‌تی عێراق پاڵاوتبوو.
  3. 3. مه‌سه‌له‌ی كورد.
  4. 4. له‌شكری داهاتوی عێراق(١٠).

سه‌باره‌ت به‌كوردستانی باشور، كۆنگره‌ دوو ئه‌لته‌رناتیڤی خسته‌ڕو، كه‌ بریتی بوون له‌:

  1. 1. ناوچه‌ كوردییه‌كان به‌شێك بن له‌عێراق.
  2. 2. هان بدرێن بۆ سه‌ربه‌خۆیی(١١).

به‌ڵام تای ته‌رازو به‌لای یه‌كه‌میاندا لار بوو.

كورد ئه‌گه‌رچی كه‌م تا زۆر له‌ پیلانی ئیمپریالیستیانه‌ی به‌ریتانیا بێخه‌به‌ر بوو، به‌ڵام رازی نه‌بوو مل بدات بۆ باری ژێرده‌سته‌یی ئینگلیز و داگیركردنی وڵاته‌كه‌ی. ئه‌نجامی ریفراندۆمه‌كه‌ی كوردستانی باشور بۆ هه‌ڵبژاردنی مه‌لیك فه‌یسه‌ڵ، خۆی له‌ خۆیدا ره‌تكردنه‌وه‌ی بێ چه‌ندوچۆنی سیاسه‌ته‌كانی به‌ریتانیا بوو له‌ كوردستاندا. له‌و ریفراندۆمه‌دا به‌شی هه‌ره‌ زۆری لیوای كه‌ركوك كه‌ ئه‌و ده‌مه‌ به‌شێكی گه‌وره‌ی لیوای هه‌ولێریشی له‌سه‌ر بوو، دژی مه‌لیك فه‌یسه‌ڵ ده‌نگیان دا. لیوای موسڵیش ئه‌وه‌یان كرده‌ مه‌رجی قایلبوون كه‌ مافی كه‌مایه‌تییه‌كان بۆ دامه‌زراندنی ئه‌و ئیداره‌یه‌ی كه‌ ده‌بوا له‌ ناوچه‌كانی ولایه‌تی موسڵدا پێك بهێنرێت، مسۆگه‌ر بكرێت. ئه‌مه‌ له‌كاتێكدا لیوای سلێمانی هه‌ر له ‌بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ به‌شداری ده‌نگدانیان نه‌كرد(١٣).

به‌رگریكردنی كورد دژ به‌ ئینگلیز تا ده‌هات له‌ په‌ره‌سه‌ندندا بوو. به‌ریتانیا توانای ئه‌وه‌ی نه‌ما بوو به‌ هێزی گه‌وره‌ په‌لاماری كورد بدات، بۆیه‌ له‌ تاكتیكێكی ژیرانه‌دا و بۆ كپكردنی ده‌نگی ناڕه‌زایه‌تی كورد و خوڵقانی كه‌شوهه‌وایه‌كی هێمن بۆ مه‌یسه‌ربوونی پیلانه‌كانی له‌ كوردستانی باشوردا، له‌ ساڵی ١٩٢٢دا بڕیاری هێنانه‌وه‌ی شێخ مه‌حمودی له‌ هندستانه‌وه‌ بۆ كوردستان دا. شێخ مه‌حمود كه‌ له‌ ساڵی ١٩١٨ بۆ ماوه‌ی ١٥٥ رۆژ حوكمدارێتی به‌شێكی كوردستانی باشوری ده‌كرد، پاش هێرشی سوپایی به‌ریتانی بۆ گرتنی شاری سلێمانی و به‌رگریكردنی كورد له‌و شاره‌، له‌ شەڕی ده‌ربه‌ندی بازیاندا به‌ برینداری دەستبەسەركرا و بۆ هندستان نه‌فی كرا.

دامه‌زراندنه‌وه‌ی دووەمینجاری حكومه‌تی كوردستان له‌ ١٩٢٢/٩/٣٠دا، به‌ پله‌ی یه‌كه‌م بۆ به‌رقه‌رابوونی هێمنی و ئاسایش و نه‌هێشتنی ده‌سه‌ڵاتی توركه‌كان بوو له‌ كوردستانی باشوردا، بۆ ئه‌وه‌ی گه‌ر بڕیاری ریفراندۆمێكی گشتی سه‌باره‌ت به‌ چاره‌نوسی ولایه‌تی موسڵ درا، به‌ریتانیا ده‌نگی كورد به‌ لای خۆیدا مسۆگه‌ر بكات. بۆیه‌ بۆ پشتگیری كردن و جێگیربوونی حكومه‌تی كوردستان، هه‌ردوو حكومه‌تی عێراقی و به‌ریتانی له‌ به‌یاننامه‌یه‌كدا به‌شێوه‌یه‌كی ره‌سمی دانیان به‌ حكومه‌ته‌كه‌ی شێخ مه‌حمودا، نا(١٤).

به‌ڵام ئه‌وه‌ی نكۆڵی لێ ناكرێت ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئیداره‌ی ئیستعماری به‌ریتانی هه‌ر لەسەره‌تاوه‌ و بەتایبەتیش لەسەر ده‌ستی ئارنۆڵد ویڵسن، كاری بۆ پێكه‌وه‌نانی ئیداره‌یه‌كی عه‌ره‌بی كردووه‌ له‌ عێراقدا كه‌ جگه‌ له‌ هه‌ردوو ولایه‌تی به‌سره‌ و به‌غدا، ولایه‌تی موسڵیش بگرێته‌وه ‌و راسته‌وخۆ له‌ژێر سه‌رپه‌رشتی به‌ریتانیا خۆیدا بێت، ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌و هەموو گفت و به‌ڵێنانه‌ی كه‌ به‌پێی كۆنگره‌ی ئاشتی له‌ پاریس و په‌یماننامه‌ی سیڤه‌ر سه‌باره‌ت به ‌مافەکانی كورد، قسه‌ی لێ كرابوو.

"ئه‌دمۆندس، كه‌ ئه‌فسه‌ری پێوه‌ندی بوو له‌و كۆمیته‌یه‌دا كه‌ كۆمه‌ڵەی گەلان بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ كێشه‌ی موسڵ له‌ ساڵی ١٩٢٥دا پێكیان هێنابوو، ده‌ڵێت: هیچ كامێكمان گومان داینه‌گرتین كه‌ ئێمه‌ ئێستا له‌ شەڕی مان و نه‌مان داین به‌نسبه‌ت عێراقه‌وه‌، چونكه‌ به‌ دڵنیاییه‌وه‌، له‌به‌ر هه‌ندێ هۆی ئابووری و ستراتیژی، به‌سره‌ و به‌غدا ناتوانن بێ موسڵ (ئەڵبەتە مەبەستی ولایەتی موسڵە)، ده‌وڵه‌تێكی ماقوڵ پێك بێنن.(١٥)"

له‌و سۆنگه‌یه‌ی كه‌ نه‌ده‌كرا به‌ریتانیا واز له‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ئابووری و ستراتیژییه‌كانی خۆی له‌و به‌شه‌ گرنگه‌ی عێراقی ئێستا، واته‌ كوردستانی باشور بهێنێت، بۆیه‌ سه‌ره‌رای هەموو ئه‌و سیاسه‌ته‌ فریوده‌رانه‌یه‌ی به‌رامبه‌ر كوردستان و گه‌له‌كه‌ی نواندی، له‌ ساڵی ١٩٢٣دا سیاسه‌ته‌كانی خۆی ئاشكراتر كرد و به‌پێی ئه‌و رێكه‌وتنه‌ی له‌گه‌ڵ توركیای كه‌مالیستدا له‌ میانه‌ی په‌یماننامه‌ی لۆزاندا ئه‌نجامی دا، به‌رامبه‌ر به‌ رازی بوونی توركیا بۆ سپاردنی كێشه‌ی موسڵ به‌ كۆمه‌ڵه‌ی گه‌لان، به‌ریتانیاش هەموو به‌نده‌كانی په‌یماننامه‌ی سیڤه‌ری تایبه‌ت به‌ كورد و كوردستانی ره‌ت كرده‌وه‌ و ئینكاری لێكردن.

ئیتر ئه‌و كاته‌ش كه‌ ئیستعماری به‌ریتانی رازی بوونی توركیای كه‌مالیستی سه‌باره‌ت به‌ سپاردنی كێشه‌ی موسڵی به‌ كۆمه‌ڵه‌ی گەلان و ره‌وینه‌وه‌ی مه‌ترسی توركیاشی له‌سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی له‌ عێراق و كوردستاندا به‌شێوه‌یه‌كی عه‌مه‌لی مسۆگه‌ر كرد و له‌ هه‌مان كاتیشدا به‌كرێگیراوی و گوێرایه‌ڵی مه‌لیك فه‌یسه‌ڵ و حكومه‌ته‌ عه‌ره‌بییه‌كه‌ی به‌غداو ئاماده‌بوونیان بۆ پاسه‌وانیكردنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌ نه‌وتی و ستراتیژییه‌كانی به‌ریتانیا مسۆگەر كرد و گومانیشی له‌وه‌دا نه‌ما كه‌ كوردستانی باشوری (سه‌ربه‌خۆ) به‌كه‌ڵكی پاسه‌وانی و پاراستنی ئه‌و به‌رژه‌وه‌ندییانه‌ نایه‌ت، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی كه‌ بوونی كوردستانی سه‌ربه‌خۆ كه‌مالیسته‌كان و ئێرانی سەردەمی ره‌زاخانی سەر بە به‌ریتانیای له‌ وڵاتی فارسدا نیگه‌ران ده‌كرد و ناسیونالیسته‌ ده‌مارگیره‌كانی عه‌ره‌بی بێزار ده‌كرد، پاش ئه‌وه‌ش كه‌ به‌ریتانیا دڵنیا بوو له‌وه‌ی كه‌ "ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردی" كرێگرته‌یی به‌ریتانیا ناكات و پاش ئه‌و ساتوسه‌ودا نێوده‌وڵه‌تییه‌ی سه‌باره‌ت به‌ ره‌تكردنه‌وه‌ی په‌یمانی سیڤه‌ر و گۆڕینی به‌ په‌یمانی لۆزان كرا، ئیتر ئه‌و ده‌مه‌ بۆ دواجار به‌ریتانیا پشتی كرده‌ سه‌لماندنی مافه‌كانی گه‌لی كورد(١٦).

دوابه‌دوای په‌یمانی لۆزان و رامكردنی كه‌مالیسته‌كان، له‌ ساڵی ١٩٢٤دا هه‌ردوو حكومه‌تی به‌ریتانیا و عێراق له‌ دانپێدانانه‌كه‌یان بۆ حكومه‌تی كوردستان پاشگه‌زبوونه‌وه‌ و بۆ روخان و له‌به‌ینبردنی هێزی سوپای به‌ریتانیا هه‌ڵیكوتایه‌ سه‌ر كوردستان و به‌ هێزی چه‌ك و سه‌ره‌نێزه‌ی سوپای به‌ریتانی و به‌ زۆره‌ملی و دوور له‌ خواستی خه‌ڵكی كورد له‌ كوردستاندا، كوردستانی باشور هێدی هێدی لكێنرا به‌ عێراقی ده‌وڵه‌ته‌ عه‌ره‌بیه‌ داتاشراو و ده‌ستنێژه‌كه‌ی ئینگلیزه‌وه‌ و هه‌ر به‌ پیلانی به‌ریتانیا له ‌رۆژی ١٩٢٥/١٢/١٦دا كۆمه‌ڵه‌ی گه‌لان به ‌ره‌سمی ولایه‌تی موسڵ كه‌ به‌شی هه‌ره‌گه‌وره‌ی كوردستانی باشوری ده‌گرته‌وه(١٧)،‌ به‌ عێراقه‌وه‌ لكاند و له‌و رۆژگاره‌شه‌وه‌ ده‌وڵه‌تی ئێستای عێراق به‌م قه‌واره‌یه‌ی ئێستایه‌وه‌ په‌یدا بوو.

لێره‌وه‌ ده‌گه‌ینه‌ ئه‌م ئه‌نجامانه‌ی خواره‌وه:

  1. 1. ده‌وڵه‌تی عێراق، به‌م قه‌واره‌یه‌ی ئێستایه‌وه‌ ده‌وڵه‌تێكی تازه‌یه ‌و ته‌مه‌نی سەد ساڵی تێنه‌په‌راندووه‌. عێراق نه‌ له‌ كۆندا و ته‌نانه‌ت لە سەرده‌می فه‌رمانڕه‌وایه‌تی عوسمانییه‌كانیشدا وه‌كو ولایه‌تێكی یه‌كگرتوو به‌م قه‌واره‌یه‌ی ئێستایه‌وه‌ بوونی نه‌بووه‌. عێراق وه‌كو ده‌وڵه‌ت ده‌ستكردی ئیمپریالیزمی به‌ریتانییه ‌و له‌ دیدی به‌ژه‌وه‌ندییه‌ ئابووری و ستراتیژییه‌كانی به‌ریتانیا و بەتایبەتیش بەهۆی بوونی سه‌رچاوه‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌كانی نه‌وت له‌ كوردستانی باشوردا پێكهات.
  2. 2. پێش دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌ت و حكومه‌تی عه‌ره‌بی عێراق، كورد له‌م پارچه‌یه‌ی كوردستاندا سه‌ره‌تا وه‌كو دوو ولایه‌ت و پاشان وه‌كو ولایه‌تێك شانبه‌شانی هەموو ولایه‌ته‌كانی ده‌وڵه‌تی عوسمانی و له‌وانه‌ش ولایه‌ته‌كانی به‌غدا و به‌سره‌ هه‌بووه‌. پێش ئه‌وه‌ی عێراق ببێته‌ حكومه‌ت، كوردستانی باشور له‌ ١٩١٨دا حكومه‌ت بووه‌، به‌وپێیه‌ كوردستان سێ ساڵ پێش دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی عێراق، بۆ خۆی قه‌واره‌یه‌كی سیاسی بووه‌.
  3. 3. کوردستان له‌ میانه‌ی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی وڵاته‌ ئیمپریالیسته‌كانی جیهان و به‌تایبه‌تیش ئیمپریالیزمی به‌ریتانیدا كرایه‌ قوربانی و وه‌كو قه‌واره‌یه‌كی له‌بیركراو حسابی بۆ كرا. ئه‌گینا به‌پێی هەموو رێكه‌وتن و په‌یماننامه‌كانی دوای جه‌نگ ده‌بوا كوردستانیش وه‌كو قه‌واره‌یه‌كی جیا و نه‌ته‌وه‌ی كوردیش وه‌كو سه‌رجه‌م نه‌ته‌وه‌ سه‌رده‌سته‌كانی ئێستای حسابی بۆ بكرایه‌. راپه‌رینه‌ چه‌كداری و شەڕه‌كانی به‌رگریكردن له‌ كوردستان لە نیوەی یەکەمی سەدەی پێشودا، هەموو ئه‌وانه‌ خواستی كورد بۆ سه‌ربه‌خۆیی و ره‌تكردنه‌وه‌ی داگیركاری ده‌رده‌خه‌ن.
  4. 4. كوردستان به‌ زه‌بری چه‌ك و هێزی سوپا داگیركراوه‌. نەک هەر ئەمە، بەپێچەوانەی هەموو کۆڵۆنییەکانی دنیاوە، کوردستان مافی کۆڵۆنیشی پێ ڕەوا نەبینرا و هێزە ئیمپریالیستەکان به‌ زۆری زۆرداره‌كی و دوور له‌ خواستی گه‌لی كورد، كوردستانیان بە دەوڵەتانی داگیرکەری کوردستانەوە لكاند‌. کە ئەمەش دوو جار کارەسات بوو؛ جارێکیان خاکەکەیان داگیر و دابەش کرد، جاری دووەمیش مافیان دایە داگیرکەران گەلی کورد لە ناو خۆیاندا بتوێننەوە، خۆ ئەگەر نەکرا قڕی بکەن. ده‌وڵه‌تانی تازە پێکهاتوی تورکیا، عێراق، ئێران و سوریا هه‌ر لەسەره‌تاوه‌ وه‌كو ده‌وڵه‌تانی نەتەوەی سەردەست هاتونەته‌ كایه‌وه ‌و به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك خواسته‌كانی گه‌لی كوردیان لە سەربه‌خۆیی و ژیانی ئاسایی وه‌كو گه‌لانی ناوچه‌كه ‌و جیهان بۆ فه‌راهه‌م نه‌كردووه‌.

سەرچاوە و پەراوێزەکان:

1.بۆ زۆرتر زانیاری بڕوانه‌: محمد امین زكی، كورد و كوردستان، جلد١، به‌غدا، چاپخانه‌ی دار السلام، 1931.

2.فه‌تاحی قازی، كورد له ‌ئینسكلۆپیدیای ئیسلامدا، وه‌رگێڕانی حه‌مه‌كه‌ریم عارف، (ده‌ستخه‌ت).

3.اڵاتحاد الوگنی الكردستانی، اغد دیمقراگی ێ‌م حرمان شعب حتی من حق الحلم؟ من منشورات اڵاتحاد الوگنی الكردستانی، ل31.

4.كمال مڤهر احمد (الدكتور): بعچ قچایا الشرق اڵاوسگ، بغداد.

5.بۆ زۆرتر زانیاری بڕوانه‌: فاچل حسین (الدكتور)، مشكله‌ الموصل، بغداد مگبعه‌ الرابگه‌، 1955.

6.اڵاتحاد الوگنی الكردستانی، هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوو.

7.هه‌مان سه‌رچاوه‌. ل33.

8.بۆ ده‌قی هه‌رسێ به‌ندی په‌یماننامه‌كه‌ كه ‌پێوه‌ندییان به‌ كورده‌وه‌ هه‌یه‌، بڕوانه‌: ولیم ایغلتن اڵابن، جمهوریه‌ مهاباد 1946 الكردیه‌، ترجمه‌ جرجیس فتح الله، بیروت، دار الگلیعه‌، 1972، ل30. هه‌روه‌ها: منژر الموصلی، عرب و اكراد، دمشق، دارالعلم، 1991، ل68.

9.كمال مڤهر احمد (الدكتور): دور الشعب الكردی فی پوره‌ العشرین العراقیه‌، بغداد، مگبعه‌ الحوادپ، 1978.

  1. 10. بۆ زۆرتر زانیاری بڕوانه‌: كه‌مال مه‌زهه‌ر ئه‌حمه‌د (دكتۆر)، چه‌ند لاپه‌ڕه‌یه‌ك له‌ مێژووی گه‌لی كورد، به‌شی یه‌كه‌م، چاپخانه‌ی ئه‌دیبی به‌غدادی، بغداد، 1985، ل116.

11.اڵاتحاد الوگنی الكردستانی، هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوو. ل356.

12.هه‌مان سه‌رچاوه‌.

13.هه‌مان سه‌رچاوه‌.

14.چیا: ئەمنی ستراتیجی عێراق و سێ کوچکەی بەعسی یان: تەرحیل، تەعریب، تەبعیس، لە بڵاوکراوەکانی دەزگای ناوەندی ڕۆشنبیری کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان، 1987.

15.الجمهوریه‌ العراقیه‌، وزاره‌ التخگیگ، المجموعه‌ اڵاحچائیه‌ السنویه‌ لسنه‌ 1990، بغداد.

16.اڵاتحاد الوگنی الكردستانی ، هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوو. ل361.

17.بۆ زۆرتر زانیاری بڕوانه‌: فاچل حسین (الدكتور)، هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوو.

وانەکانی ڕێککەوتنی ئیمارات و ئیسرائیل بۆ کورد

د. سه‌ردار عه‌زیز

ماوەیەکە وڵاتانی کەنداو و ئیسرائیل لە ڕێگای ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانیاندان. پاڵنەرەکانی پشت ئەم ئاراستە نوێیە زۆرن، هەوڵئەدەین لێرەدا ئەوانەی بەرچاوبخەین کە چەند وانەیەکیان بۆ پرسی کورد و دۆخی کورد تیادایە.

یەکەم، ماندووبون دونیای عەرەبی لە فەلەستینیەکان. ئاشتی فەلەستینی و دەسەڵاتی فەلەستینی دەرئەنجامی کۆتایی جەنگی سارد و شەڕی کوێتە. هەرێمی کوردستانیش بە هەمانشێوە. کەواتە هەردوو بەرهەمی وەرچەرخانی دۆخی سیستەمی جیهانین. لە سی ساڵی ڕابوردودا، فەلەستینیەکان ، سەرباری پشتیوانی زۆر نەیانتوانی سیستەمێکی حوکمڕانی خزمەتگوزار بۆ خەڵکەکەیان دابین بکەن، بەڵکو بە پێچەوانەوە، هەموو وزەیان بۆ پەرتی و ململانێی یەکتر تەرخانکردوو هەروەها هەتا ئاستێکی باڵا حکومدارییەکی گەندەڵیان دروستکرد. ئەمە لە زۆر شێوازدا هاوشێوە کوردستانە، پەرتی، گەندەڵی، نەبونی توانای حوکمڕانی باش. بۆیە، ئەگەر ئاشتی ئیماراتی ئیسرائیلی چەندین هۆکاری هەبێت، بە دڵنیاییەوە یەکێک لە هۆکارەکانی ماندوێتی وڵاتانە لە دەسەڵاتی فەلەستینی. ئەم دیاردەی ماندوبونە، بۆ دۆخی هەرێمی کوردستانیش ڕاستە. کۆمەڵگای نێودەوڵەتی بە چەندین شێوازی جیاواز هاوکاری هەرێمی کوردستان بوە، هەروەها لە هەوڵی ئەوەدایە کە ڕیفۆرمی سەربازی و سیاسی و ئابوری ڕوبدات، بەڵام زۆرێک لە دۆستانی کوردیش توشی ماندوبون بوون لە ئەنجامنەدانی هیچ ڕیفۆرمێک. ئەم ماندوبونە دوورکەوتنەوە و پشتتێکردن و گوێپێنەدان ئەنجامی دەبێت.

دووەم، وەرچەرخانی سیستەمی جیهانی. وەک چۆن کۆتایی جەنگی سارد و شەڕی کوێت، پرسی فەلەستینی بە نێودەوڵەتیکرد و هەرێمی کوردستانی بەرهەمهێانی، بە هەمانشێوە، ئێمە لە ساتەوەختەکانی وەرچەرخانی سیستەمی جیهانیداین، کە رەنگە دونیای نوێ وەک چەند دەیەی ڕابوردوو نەبێت. دونیای نوێ ململانێی زیاتر تیادا دەبێت، پرسە ناسیونالیستییەکان زاڵتر دەبن، هێزە بچوکەکان دۆخیان باش نابێت. ئەم دۆخەیە وەها لە ئیمارات دەکات کە چیدی تەنها خەمی خۆی بخوان، نەک فەلەستین و خیتابی ئەلتراناسیونالیستی پانعەرەبیزم. ئەم گەڕانەوەیە بۆ دۆخی هێز لە سیستەمی نێودەوڵەتیدا. هێز لە قازانجی بەهێزە و وڵاتان بەهاکان وەلادەنێن و خەمی خۆبەهێزکردن دەخۆن، ئەم دۆخە وەک چۆن لە قازانجی فەلەستینیەکاندا نەبوو، بە هەمانشێوە لە قازانجی کورددا نابێت. کورد وەک فەلەستینیەکان لە بڕی خۆ بەهێزکردن لە پرۆسەیەکی زۆر سەرکەوتوانەی خۆ لاوازکردندایە لە هەموو ئاستێکدا.

سێیەم، کۆتایی نەوت. هەرچەندە پاڵنەری تر زۆر باسدەکرێت، بەڵام هۆکاری سەرەکی ئاشتی ئیماراتی ئیسرائیلی کۆتایی نەوتە. ئێماراتییەکان پێشەنگی وڵاتانی تری ناوچەکەن لە هەنگاونان بەرەو ئابوری پاش نەوت. کرۆکی ئابوری پاش نەوت تەکنەلۆجیایی باڵایە یان ئەوەی کە پێی دەوترێت AI زیرەکی دەستکرد. ئەی ئای ئەو جۆرە ئامێرانەن کە خۆیان توانای ئەوەیان هەیە کە ئەلگۆریزم بۆ خۆیان دابڕێژن. ئیسرائیل پێشەنگی نەک هەر وڵاتانی ناوچەکە، بەڵکو جیهانە لە بواری ئەی ئایدا. ئەم تایبەتمەندییەی ئیسرائیل وەهای لە ئەو وڵاتە کردوە، سەرباری بچوکی، وڵاتە گەورەکانی جیهان کێبڕکێ بکەن بۆ هەبونی پەیوەندی فراوان کە گەڵیدا، چین و هیند و وڵاتانی رری زۆر. ئیماراتییەکان دەیانەوێت لە بوارەکانی وزەی نوێبوەوە، ئاودێری وکشتوکاڵ، تەندروستی و دەرمانسازی، سودمەندبن لە توانای ئیسرائیلی، بۆ ئەوەی بتوانن لە دونیای پاش نەوتدا بمێننەوە. هەرێمی کوردستان چیرۆکێکی خەمناکی هەیە لە گەڵ نەوتدا، بەڵام هێشتا توانای بیرکردنەوەی پاش نەوتی نیە. ئەگەر تەماشای خیتابی سیاسی و ئابوری و تەنانەت ئیداری و ئەخلاقی کوردی بکەیت هەمووی سەرتاپا نەوتییە.

دیارە وانەی تر زۆرن بۆ ئەوانەی کە بیانەوێت سود لە ئەزمونی دونیا وەربگرن.

بۆ سیڤەر جێبەجێنەکرا ؟

د. شێرکۆ کرمانج

بەشی یەکەم

پەیمانی سیڤەر یەکێک لەو پەیمانانەیە کە لە ئاکامی گفتوگۆکانی کۆنفرانسەکانی ئاشتی کە لە چەند شارێکی ئەوڕوپا لە دوای شەڕی یەکەمی جیهانی بەستران، هاتەبەرهەم. پەیمانەکان لەنێوان هێزە هاوپەیمانەکان کە لایەنی براوەی شەڕی یەکەمی جیهان بوون لەگەڵ لایەنە دۆڕاوەکانی شەڕ مۆرکرا. پەیمانی سیڤەر لەنێوان بەریتانیا، فەڕەنساو ئیتاڵیا وەک لایەنی سەرەکی براوە لەلایەک‌و تورکیا وەک لایەنی دۆڕاو لە ١٠/٨/١٩٢٠ لە شاری سیڤەر لە فەڕەنسا مۆرکرا. یۆنان‌و ئەرمینیاو حیجازیش لە پاڵ چەند لایەنێکی دیکەی لاوەکی وەک بەشێک لە هاوپەیمانان مۆرکەری پەیمانەکەن. بەپێی پەیمانی سیڤەر لە بەشە داگیرکراوەکەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی چەند دەوڵەتێک لەژێر ئینتیدابی بەریتانی‌و فەڕەنسی دروستکران‌و بەشێکی زۆری ئەوەی مایەوەش کەوتە ژێردەستی یان نفوزی هاوپەیمانەکان‌. بەڵێنی دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆ بە ئەرمەنییەکان‌و ناوچەیەکی ئۆتۆنۆمییش بە کوردەکان درا.

بڕگەی سێیەم لە بەشی سێیەم لە پرسە سیاسییەکان، کە لە سێ ماددە پێکهاتوە لە پەیمانەکە بۆ چارەسەرکردنی پرسی کورد لە باکوری کوردستان (کوردستانی تورکیا) و باشوری کوردستان (کوردستانی عێراق) تەرخانکراوە. بەپێی ماددەی ٦٢ "کۆمسیۆنێک لە سێ ئەندام کە لەلایەن بەریتانیاو فەڕەنساو ئیتاڵیاوە دیاریدەکرێن‌و بارەگاکەی لە ئیستەمبۆڵ دەبێت، دەبێت لە ماوەی شەش مانگ لە دەستبەکاربوونی ئەم پەیمانە بەرنامەیەک داڕێژن بۆ ئۆتۆنۆمی خۆجێیی بۆ ئەو ناوچانەی کە زۆرینەیان کوردن‌و دەکەونە نێوان ڕۆژهەڵاتی زێی فورات‌و باشوری سنورەکانی ئەرمینیا، کە دواتر دیاریدەکرێن، لەگەڵ باکوری سنورەکانی تورکیا لەگەڵ سوریاو مێزۆپۆتامیا وەک لە بڕگەی دووی ماددەی ٢٧ دا هاتوون. ئەگەر بۆ هەر پرسێک نەتوانرا کۆدەنگی مسۆگەر بکرێت، ئەوە لەلایەن ئەندامانی کۆمسیۆنەکە دەخرێتە بەردەمی نوێنەرانی حکومەتەکانیان. بەرنامەکە دەبێت زەمانەتی پاراستنی کەلدوئاسورییەکان‌و کەمینە ڕەگەزی‌و دینییەکانی دیکەش لەو ناوچانەدا بکات. بۆ ئەم مەبەستەش کۆمسیۆنێک لە نوێنەرانی بەریتانیاو فەڕەنساو ئیتالیاو ئێران‌و کورد پێکدێت، دەبێت سەردانی ناوچەکان بکات بۆ لێکۆڵینەوەو بڕیاردان لە ڕاستکردنەوەی، ئەگەر هەبێت، سنورەکانی تورکیا لەگەڵ ئێران بەبنەما لەسەر بڕگەو ماددەکانی ئەم پەیمانە. ماددەی ٦٣ ی پەیمانەکە دەڵێت "دەوڵەتی تورکی پاپەندە بە قەبوڵکردن‌و جێبەجێکردنی بڕیارەکانی ئەو کۆمسیۆنەی کە لە ماددەی ٦٢ ئاماژەیپێکراوە لە ماوەی سێ مانگ لە ئاگادارکردنەوەی حکومەتە پەیوەندارەکان. بۆ کورد، ماددەی ٦٤ لە هەردوو ماددەکەی دیکە پڕبایەخترە چونکە پێشنیارێک دەخاتەڕوو بۆ یەکگرتنەوەی دوو پارچەی کوردستان‌و ڕایدەگەیەنێت "ئەگەر لە ماوەی ساڵێکدا، لە مێژووی دەستبەکاربوونی ئەم پەیمانە، کوردەکانی نیشتەجێی ئەو ناوچانەی لە ماددەی ٦٢ دا دەستنیشانکراون، داوایەکیان پێشکەش بە ئەنجومەنی کۆمەڵەی گەلان (League of Nations) کرد، بەشێوەیەک نیشانیاندا کە زۆربەی خەڵکی ئەو ناوچانە ئارەزودەکەن لە تورکیا جیاببنەوەو ئەنجومەنیش دوای ڕەچاوکردن گەیشتە ئەو باوەڕەی کە ئەم خەڵکە دەتوانن ئەو سەربەخۆییە بپارێزن‌و ڕاشیسپارد کە سەربەخۆییان پێبدرێت، ئەوە تورکیا لە ئێستاوە پەیماندەدات ئەو ڕاسپاردەیە جێبەجێبکات‌و دەستبەرداری هەموو ماف‌و ئیمتیازێکی خۆی بێت لەو ناوچانەدا. وردەکارییەکانی ئەو دەستبەرداربوونەش دەبێت لە ڕێکەوتنێکی دیکەدا لەنێوان هێزە سەرەکییەکانی هاوپەیمانان لەگەڵ تورکیا دەستنیشان بکرێت. ئەگەر، یان هەر کاتێک ئەم دەستبەردارییە هاتە ئاراوە، ئەوە لایەنە سەرەکییەکانی هاوپەیمانان نابێت هیچ بەرهەڵستییەک نیشانبده‌ن لەسەر پێکەوەلکانی ئارەزومەندانەی ئەو کوردانەی کە ئێستا بەشێکن لە ویلایەتی موسڵ بە کوردەکانی دەوڵەتە سەربەخۆکەی کوردستان."

دوای سەد ساڵ لە مۆرکردنی پەیمانی سیڤەرو شەڕی یەکەمی جیهانی پرسیارێک بەردەوام دووبارە دەبێتەوە، داخۆ بۆ گەلی کورد، لەو سەرەوبەندە دا، وەک گەلانی دیکەی ناوچەکە بە مافی چارەنوس نەگەیشت‌و نەیتوانی دەوڵەتی نەتەوەیی خۆی دروستبکات‌و سەربەخۆیی‌و سەروەریی زامنبکات؟ پرسیارێکی دیکە ئەوەیە، لەکاتێکدا کە پەیمانی سیڤەر، بە کرچوکاڵیش بێت، مافی دامەزراندنی دەوڵەتی بە کوردەکان ڕەوا بینی، ئەدی بۆ مافەکە بەرجەستە نەکرا؟ لەم پرسیارانەش گرنگتر ئەوەیە، ئەگەر بێبەشکردنی کورد لە دەوڵەت-نەتەوە هۆکاری هەرە سەرەکی سەرهەڵدان‌و دروستبوونی پرسی کورد بێت لە ڕۆژهەڵاتی ناوین‌و دابەشکردنی کورد بەسەر چەند دەوڵەت-نەتەوەیەکی دیکە –تورکیا ، عێراق، سوریاو ئێران– لە پشت درێژبوونەوەو بەردەوامی پرسەکە بێت تا ئێستا، داخۆ ئەمڕۆ دەبێت هەلەکان‌و ئاڵنگارییەکان‌و چارەسەرەکان بۆ پرسی کورد چی بن؟

پەیمانی سیڤەر چەند ماددەیەکی تەرخانکراوە بۆ چارەسەرکردنی پرسی کورد، بە دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆشەوە، کەچی چارەسەری پرسەکە ئێستاش لە چاوەڕوانیدایە. هۆکار زۆرن لەپشت جێبەجێنەکردنی ماددەکانی سیڤەر بەڵام لەسەرەتا واباشە کە بەهەڵەتێگەیشتنێک ڕاستبکرێتەوە ئەویش کە ئەو تێگەیشتنەیە کە دەڵێن کوردەکان بۆیە بە مافەکانی خۆیان نەگەیشتن چونکە پەیمانی سیڤەر جێبەجێنەکرا، یان پەیمانی لۆزان پەیمانی سیڤەری هەڵوەشاندەوەو بوو بە جێگرەوەی. ئەم تێگەیشتنە ئەگەر ڕاستیشی تێدابێت تەواوی ڕاستییەکان لەخۆناگرێت چونکە دەوڵەتانی عێراق‌، سوریا، ئیسرائیل/فەلەستین، میسرو سودان، هەموویان بە بنەما لەسەر بەندو ماددەکانی پەیمانی ڤێرسای‌و سیڤەر دامەزران. ڤێرسای شەرعیەتی بە ئینتیدابی بەریتانی‌و فەڕەنسی بەسەر ئەم وڵاتانە دا، سیڤەریش شەرعیەتی بە سنورە دەستکردەکانی ئەم وڵاتەنە دا‌. لەڕاستیدا تەنیا ئەو دوو دەوڵەتە (ئەرمینیاو کوردستان) نەخشە بۆ کێشراوەی سیڤەر کە نەخرابوونە ژێر ئینتیدابی هێزە براوەکان بەرجەستەنەبوون. سیڤەر مافی بە کوردو ئەرمەنییەکان دا بەڵام بەرجەستکردنەکەی دەوڵەتەکەیان بە خۆیان سپارد کە بە بەراورد لەگەڵ هێزی تورکەکان زۆر لاوازتر بوون. ئەوەش ئەو ڕاستییە دەردەخات کە بەگشتیی لە پەیوەندییە نێو دەوڵەتییەکان هێز هۆکاری سەرەکی‌و یەکلاکەرەوەی پرسەکانە. ئەمە نەک هەر بۆ کوردستان‌و ئەرمینیا ڕاستە بەڵکو بۆ عێراق‌و سوریاش هەر ڕاستە، ئەم دوو دەوڵەتە ئەگەر نەخرابانە ژێر ئینتیدابی بەریتانی‌و فەڕەنسی ئەوە ئەگەری زۆر بوو کە چارەنوسیان وەک کوردستان‌و ئەرمینیای لێدەهات. بێجگە لەمە، پەیمانی سیڤەر ماوەی ساڵێکی داناوەو وابەستەی کردوە بە هەندێک مەرج‌ بۆ جێبەجێکردنی ماددەکانی، بۆ ئەمەش لەنێو کوردا بوونی سەرکردەی کارامەو شارەزاو پڕئەزمونی لە بوارەکانی دیبلۆماسی‌و ڕێکخراوەیی‌و هەڵسوڕانی دەویست‌و لەنێو هاوپەیمانانیش دەستوبردکردن‌و خۆتەرخانکردنی پێویست بوو، هەر دوو پێداویستیی لاواز بوون.

تێبینی:

لە بەشەکانی دیکە باس لە هۆکارەکانی دیکەو ڕەهەندە نێوەدەوڵەتییەکانی پەیمانی سیڤەر دەکەن

لەسیڤەرەوە بۆ لۆزان کورد لەکوێ بو؟ چیکرد؟

جه‌عفه‌ر عه‌لی

پەیماننامەی سیڤەر  “Treaty of Sevres” لە ١٠ی ئابی ١٩٢٠دا، واتە رێک ١٠٠ ساڵ بەر لە ئێستا، لە نێوان وڵاتانی سەرکەوتووی جەنگی یەکەمی جیھان و دەوڵەتی عوسمانیدا ئیمزا کرا. بەگوێرەی مادەکانی (٦٤،٦٣،٦٢) لە فەسڵی سێیەم، کە فەسڵێکی تایبەتە و بە ناوی (کوردستان)ەوە تۆمارکراوە، بڕیاری دروستکردنی قەوارەیەکی سەربەخۆی بۆ کوردەکان تێدایە. ئەو کاتەی پەیماننامەی سیڤەر ئیمزا کرا، مستەفا کەمال سەرکردایەتی جەنگی سەربەخۆیی تورکیای دەکرد.

ساڵانی دوای سیڤەر

لە کۆتایی ساڵی ١٩٢٠دا، وەزارەتی موستەعمەراتی بەریتانیا، فەرمانگەیەکی تایبەتی بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی ناوچەکە بە ناوی (فەرمانگەی رۆژھەڵاتی ناوەڕاست) دامەزراند. لەو ئەرکانەش کە بەم فەرمانگەیە سپێردرابوو، بریتیبوو لە ئیدارەدانی کاروباری عێراق و بڕیاردان لە شێوەی حوکمڕانییەکەی.

وینستۆن چەرچڵ، وەزیری موستەعمەراتی بەریتانیا، پلانی چارەسەرکردنی کێشەکانی رۆژھەڵاتی ناوەڕاست و رێکخستنی داھاتووی ناوچەکەی دانا. بۆ ئەم مەبەستەش دوو کۆنگرەی بەست: یەکیان لە لەندەن، ئەوی دیکەش لە قاھیرە.

کۆنگرەی لەندەن

لە ١٢ شوباتی ١٩٢١دا بەسترا. ئامانج لەم کۆنگرەیە یەکلاکردنەوەی کێشەکان بوو لەگەڵ کەمالییەکان. ئەم کۆنگرەیە بەھۆی پێداگری (بەکر سامی) نوێنەری ئەنکەرەی سەر بە کەمالییەکان لەسەر رەتکردنەوەی گفتوگۆ بە ئامادەبوونی نوێنەری سوڵتانی عوسمانی، شکستیھێنا. وێڕای سووربوون لەسەر رەتکردنەوەی داوای ھاوپەیمانان، کە پەیماننامەی سیڤەر بکرێتە بنەمایەک بۆ گفتوگۆ.

کۆنگرەی قاھیرە و چارەنووسی کورد

لەم کۆنگرەیەدا (١٢-٢٣ مارس ١٩٢١)، لە کەشێکی نھێنیدا، (٤٠-٥٠) دانیشتن لە ھۆتێل سەمیر ئەمیس لە قاھیرە ئەنجامدرا و (٤٠) شارەزای کاروباری سیاسی، ئیداری، سەربازی، رۆژھەڵاتی ناوەڕاست تیایدا بەشداربوون.

جگە لە چەرچڵ، لورانس، ھیوبرت یۆنگ، خانم گیرترود بێڵ و مەندوبی سامی بریتانیا لە فەلەستین و میسر، چەندین ئەفسەری پلە بەرز، راوێژکار، بەرپرسی سیاسی و سەربازی دیکە تیایدا بەشداربوون. لەسەر ئاستی عێراقیش، جگە لە سێر پیرسی کوکس، مەندوبی سامی بریتانیا لە عێراق، ھەر یەک لە جەعفەر عەسکەری و حەسقیل ساسون، کە یەکەمیان وەزیری بەرگری و ئەوی دیکەشیان وەزیری دارایی بوو لە یەکەم حکومەتی عێراقدا، بەشدار بوون.

 کوردەکان دوای ماوەیەکی زۆر نەبێ، ئاگادارنەبوون لەبارەی داھاتووی باشوری کوردستانەوە چی گوتراوە، بەڵام روون بوو، کە مەسەلەی کورد یەکێک لە بابەتە گرنگەکانی کۆنگرە و عێراقیش بوو. مەسەلەی دووەم، بریتیبوو لە دەست نیشانکردنی کەسێک بۆ سەرۆکایەتی قەوارە تازەکە (عێراق) و شێوەی پەیوەندی بە بەریتانیاوە. سەرەنجام فەیسەڵ کوڕی حوسێن بە مەلیکی عێراق دیاریکرا.

بۆچوونەکان لە کۆنگرەی قاھیرە و پەیوەندی بە کوردەوە

یاداشتی فەرمانگەی رۆژھەڵاتی ناوەڕاست بۆ لیژنەی سیاسی: "پێویستە ناسنامەی نەتەوەیی کورد لەبەرچاو بگیرێ، ئەو ناوچانەی کە کوردین، پێویستە نەخرێتە ناو ئەو دەوڵەتە عەرەبییەی لە میزۆپۆتامیادا دروست دەکرێت".

بۆچوونی پیرسی کوکس: لە کۆبوونەوەی لیژنەی سیاسیدا لە ١٥ی ئازاری ١٩٢٠، سەبارەت بە یاداشتی فەرمانگەی رۆژھەڵاتی ناوەڕاست قسەیکرد و گوتی: "کوردەکان لە کەرکوک، سلێمانی، ناوچەکانی باکوری موسڵ، کە بەشێکە لە عێراق و جیاناکرێتەوە، زۆرینەن". کوکس، بڕوای وابوو: "کورد توانای حوکمی سەربەخۆی نییە، ئەوان لە ناو خۆیاندا بە جۆرێکی خراپ دابەش بوون، لە رووی ھۆشیاری نەتەوەییەوە ھەژارن".

بۆچوونی ھیوبرت یۆنگ: دژی بۆچوونەکانی کوکس بوو، پێشنیاریکرد: "بەبێ دواکەوتن دەوڵەتێک بۆ کوردەکان دروستبکرێ و بخرێتە ژێر سەرپەرشتی مەندوبی سامی بریتانی و نەکرێتە بەشێک لە عێراق".

(مەیجەر نوئێل)یش پشتگیری لەم بیرۆکەیە کرد.

س.ھـ.لۆنگریک: سەرپەرشتیاری ئیدارەی کەرکوک بوو، وێڕای پشتگیری لە بۆچوونەکانی کوکس، بڕوای وابوو: "کورد بەسەر خێڵی جیا جیادا دابەش بوون، سەرۆکی ناکۆک بە یەک رێبەرایەتیان دەکەن و ھیچ ھۆشیارییەکی نەتەوەییان نییە".

ھەرچی (مس بێڵ)ە، پێیوابوو ئەنجامدانی ھەر سەرکێشییەک لە کوردستان شکستخواردوو دەبێت. ئەو گوتی: "بابەتەکەتان، واتە دامەزراندنی دەوڵەت بۆ کورد، شکستی لە نێوچاواندا نوسراوە، زۆربەی کوردەکان گومان دەکەن، کە پیرۆزن، نیمچە عاقڵمەندن، نیمچە برسین، تەواو بەربەرین، لە کوردستان ھەمووان دژایەتی ھەمووان دەکەن، چۆن دەوڵەتی کوردی دادەمەزرێنن".

وینستۆن چەرچڵ: چەرچڵ، پێیباش بوو، "باشوری کوردستان مافی ئۆتۆنۆمی تەواوی ھەبێت، باشتر دەبێ دەوڵەتێکی نوێ لە نێوان فشارەکانی تورکیا لە دەرەوە و سەرھەڵدانی ھەر جوڵەیەکی عێراقی دوژمنکارانە بەرامبەر بەریتانیا لە ناوەوە، دابمەزرێت". پشتگیری خۆیشی بۆ (ھیوبرت یۆنگ و نوئێل) دەربڕی.

چەرچڵ پێیوابوو: "حکومەتی عێراقی داھاتوو، سوپایەکی عەرەبی لە پشتییەوە دەبێ، خەون و ھیواکانی کورد پشتگوێ دەخات و وەک کەمینەیەک دەیانچەوسێنێتەوە".

ھەروەھا چەرچڵ بڕوای وابوو: "ئەگەر دەرفەت بە کورد نەدرێ بۆ خۆی حوکمی خۆی بکات، بە عێراقی نوێوە بلکێنرێ، ھەر ئەمیرێکی شەریفی، چەندیش دیموکراتخواز بێت، بێلایەن بێت، کاتێک خۆی لە پێگەی ھێزدا دەبینێتەوە، دوور نییە لە بەرامبەر ھیوا نەتەوەییەکانی کورد و بەرژەوەندی کوردەکان وەک کەمینەیەکی ئیتنیکی بوەستێتەوە، بۆیە ھیچ رێگەیەکی دیکە نییە و لە بەرژەوەندی بەریتانیاشە دەوڵەتێکی کوردی Buffer State  بکرێتە ھێڵی دابڕینی نێوان عێراق و تورکیا".

سەرەنجامی بۆچوونە جیاوازەکان

لیژنە کۆبوونەوەکەی بە راسپاردەی (ھیوبرت یۆنگ) کۆتایی پێھێنا بە بڕیاری "مانەوەی باشوری  کوردستان بە شێوەیەکی جیا لە عێراق".

ھەر یەک لە چەرچڵ، نوئێل، لورانس، کە زۆرینە بوون پشتگیری ئەم پێشنیارەیان کرد، بەڵام پیرسی کوکس و مس بێڵ، دژی وەستانەوە.

دواتر زۆرینە وەک موجامەلەیەک بۆ پیرسی کوکس، مەرجی ئەوەیان سەپاند، کە: "ئەم بڕیارە تا ٣ ساڵ کاری پێناکرێت، تا ئەو کاتەی کوردەکان ئامادە دەبن بۆ دەربڕینی راو بۆچوونیان، ئایا دەیانەوێ ببنە بەشێک لە عێراق، یان نا".

بەگشتی زۆرینە، مەبەستیان بوو باشوری کوردستان بە عێراقەوە نەلکێنرێ و بەرپرسیارێتیەکەشی بخرێتە ئەستۆی مەندوبی سامی بەریتانی، بەڵام سیاسەتی دژ، توانی لە چەند مانگێکی کەمدا، ئەم بڕیارە گرنگە سڕ بکات و پلانەکەی کوکس بێنێتە پێش و جێبەجێی بکات، کە بوو بە سەرچاوەی ژمارەیەکی زۆر لەو کارەساتانەی دواتر کە مێژووی سیاسی عێراق بە خۆیەوە بینی. کوکس بە ھاوکاری مس بێڵ، خاوەنی رۆڵی سەرەکی ئەم بۆچوون و پلانە دۆزەخییە بوون.

راپرسیکردن بۆ فەیسەڵ

لەو راپرسییەی کە بەریتانیا بۆ کردنی فەیسەڵ کوڕی حوسێن، بە مەلیکی عێراق ئەنجامیدا:

خەڵکی سلێمانی بەشداری دەنگدانی نەکرد.

خەڵکی کەرکوک و دەوروبەری دژی فەیسەڵ دەنگیاندا.

ھەولێر و ناوچە کوردنشینەکانی سەر بە موسڵ، بە مەرج دەنگیان بە فەیسەڵدا. خەڵکی ھەولێر لە مەزبەتەکانی دەنگداندا نوسیبوویان: (ئەگەر مادەی ٦٤ی پەیماننامەی سیڤەر جێبەجێکرا، ئەوان لەم بڕیارەیان پەشیمان دەبنەوە).

بانگەوازی بەریتانیا و حکومەتی عێراق

بانگەوازەکەی بەریتانیا و حکومەتی عێراق لە تشرینی دووەمی ١٩٢٢دا، بۆ کورد و کۆمەڵەی گەلان بڵاوکرایەوە.

لە بانگەوازەکەدا بەریتانیا و حکومەتی عێراق، مافی دامەزراندنی حکومەتێکی کوردی لە چوارچێوەی سنوری عێراقدا دەسەلمێنن. داواش دەکەن کوردەکان لە ناو خۆیاندا لەسەر شێوە و سنوری حکومەتەکە رێکبکەون، نوێنەرێکی خاوەن دەسەڵاتیش بۆ گفتوگۆ سەبارەت بە پەیوەندی ئابووری و سیاسی لەگەڵ بەریتانیا و عێراق، بۆ بەغدا بنێرن.

لەم ماوەیەدا، کورد لە کوێ بوو؟ چیکرد؟

لە ماوەی نێوان سیڤەر و لۆزاندا (١٩٢٠-١٩٢٣)، ئەوەی زیاتر لە گۆڕەپانەکە پێگە و قورسایی جەماوەری ھەبوو، لە پەیوەندی سیاسی و دیپلۆماسی دەیتوانی کاریگەری ھەبێت و حیسابی لەسەر دەکرا، بە پلەی یەکەم، شێخ مەحمود، کە تا ساڵی ١٩٢٢ دوورخرابوویەوە بۆ ھیندستان، سمکۆی شکاک و سەید تەھای شەمزینی بوون.

پەیوەندییەکانی شێخ مەحمود و سمکۆ تا کۆتایی ساڵی ١٩٢٢، پەیوەندی دۆستانە و گەرم و گوڕ نەبووە. سمکۆ لە ساڵی ١٩٢٣ و دوای تێکشکاندنی جوڵانەوەکەی پێدەچێ بە ناچاری و لە گەڕان بە دوای شوێنێک بۆ حەوانەوە و لەسەر داوای ئینگلیز و بە رێگەپێدانی ئەوان، بۆ دیدەنی شێخ مەحمود، سەردانی سلێمانی کردبێ. ئامانجی سەردانەکە ھێندەی بەرژەوەندی ئینگلیز ھاندەری بووە، ھێندە بەرژەوەندی و کاری ھاوبەش بۆ مافەکانی کورد و بردنە پێشی مادەکانی تایبەت بە کورد لە پەیماننامەی سیڤەردا، ھاندەری نەبووە. ئینگلیز سمکۆی بۆ ئەوە دەویست، تا لەگەڵ شێخ مەحمود بە یەکەوە بەرە و شەڕی تورکەکان (ئۆزدەمیر) لە رەواندوز ئاراستەیان بکات.

سەبارەت بە سەید تەھای شەمزینیش، ئەو کاتەی شێخ مەحمود دوای ئازادکردنی و گەڕانەوەی لە ھیندستان، قەوارە و چوارچێوەیەکی سیاسی و ئیداری لە سلێمانی دروستکردبوو، سەید تەھا، کە ھەر وەک شێخ مەحمود، پیاوێکی دینی و دەرەبەگێکی گەورەی کورد بوو، لە بری کۆکردنەوەی تواناکان و ھەوڵدان بۆ کاری سیاسی و دیپلۆماسی ھاوبەش، بە ئامانجی بردنەپێشی دۆزی کورد و پێداگیری لە ناوەندە نێودەوڵەتییەکان لەسەر جێبەجێکردنی پەیماننامەی سیڤەر، ئەویش لە بری ئەمانە، داوای لە ئینگلیز کردووە، قەوارەیەکی سیاسی لە شێوەی قەوارەکەی سلێمانی، لە رەواندوز و ئامێدی و ئاکرێ، بۆ دابمەزرێنن.

ئەمانە و کۆی ناکۆکییە ناوەکییەکانی نێوان کورد خۆی، ناکۆکی نێوان شێخ مەحمود و منەوەرەکانی ئەو رۆژگارە و ئەوانەی لە ئەستەنبوڵەوە گەڕابوونەوە و رۆژنامەکانی سەردەمی شێخیان بەڕێوەدەبرد، ھەموو ئەمانە وایانکردبوو، ئەو کاتەی بەشێکی گرنگ لە مافەکانی کورد لە بەڵگەنامەیەکی نێودەوڵەتیدا جێگیر دەکرێ، ئەو کاتانەی لە کۆنگرەکاندا گفتوگۆی چڕ و چارەنوسساز سەبارەت بە دۆز و داھاتووی نیشتیمانەکەی دەکرێ، ئەوان لە بری بیرکردنەوە لە بردنەپێشی مەسەلە گەورەکە، مەسەلەی مافی نەتەوەیی و جیابوونەوە لە ژێر سەرپەرشتی بەریتانیا، خەریکی ھەوڵدان بۆ زامنکردنی بەرژەوەندی شەخسی و بنەماڵەیی، بۆ دروستکردنی دیوەخانی سیاسی و ماڵی سیاسی تایبەت بە خۆیان و قوڵکردنەوەی ناکۆکییە ناوەکییەکانیان بوون.

جگە لەمانە، بەشێکی گرنگ لە کوردەکان لەو ماوەیەدا و لە جەنگی سەربەخۆیی تورکیادا (١٩١٩-١٩٢٢)، وەک ھێزێک لە پشتی کۆمەککردن بە مستەفا کەمال ئەتاتورک وەستابوونەوە و ھاوکاری بوون. مستەفا کەمالیان، وەک رزگارکەر و فریادڕەس دەبینی، پێیانوابوو بە سەرکەوتنی ئەتاتورک و کەوتنی دەوڵەتی خەلافەت، لە شەیتانەوە دەچنە باوەشی فریشتە و مافە سیاسی و کەلتورییەکانیان بۆ دەستەبەر دەبێت.

ئیدی سەرەنجام، ئەوەی لە جێبەجێ نەکردنی سیڤەر بەرپرسیارە، بە تەنیا وڵاتانی سەرکەوتووی جەنگی یەکەمی جیھانی و بریتانیا نین. بە دڵنیاییەوە ئەوان بەرپرسیارن و گوناھی گەورەیان دەرھەق بە مافە سیاسی و کەلتورییەکانی گەلی کورد کردووە، بەڵام بەشێکی دیکەی ئەو شکست و دۆڕانە، بەشێکی دیکەی ئەم گوناھە، دەکەوێتە ئەستۆی کورد خۆی و، ئەو ھۆشیارییە سیاسی و کۆمەڵایەتییەی، لەبری کارکردن بۆ بردنەپێشی دۆزی کورد و مافەکانی وەک لە سیڤەر و کۆنگرەی قاھیرەدا جەختی لێکرابووەوە، وزە و تواناکانی خۆیان، یان لە پشتیوانی نەیارەکانیاندا بە فیڕۆدا، یان لە ململانێ و پەلاماردان و سوکایەتی بە یەکدی بەتاڵیان کردەوە.

کۆی ئەو ناوانەی لەو رۆژگارەدا دەیانتوانی شتێک بکەن و نەیانکرد، دەیانتوانی جوڵەی سیاسی و دیپلۆماسی باشتر بکەن و نەیانکرد، دەیانتوانی ژێرخانی بوونی دەوڵەتێک دابنێن و پێچەوانەکەیان ھەڵبژارد، بەرپرسیارێتی مێژوویی و ئەخلاقی بەشێک لە نەھامەتییەکانی گەلی کوردیان دەکەوێتە ئەستۆ.

مێژووی ئێمە دوای سەد ساڵی تەواو لە تێپەڕبوون بەسەر پەیماننامەی سیڤەردا، ھێشتا وەکخۆی، لە سەردەمێکی تەواو گۆڕاودا، بە زمانێکی دی و بە مۆدێلێکی دی، مەحکومە بە دووبارەبوونەوەیەکی پڕ لە شەرم.

لە سەد ساڵەی پەیماننانەی (سیڤەر 1920 - 2020)

سەربەخۆیی كوردستان فاکتەری چەسپاندنی ئارامییە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا                 نووسینی : غەفوور مەخمووری*

 ئەمڕۆ (10 / 8 / 2020) ؛ رۆژێكی گرنگ و دیرۆكییە لە مێژووی گەلی کوردستاندا ، سەد ساڵ بەسەر پەیماننامەی (سیڤەر)دا تێپەڕدەبێت، لە رۆژێکی وەکو ئەمڕۆدا لە (10 / 8 / 1920) پەیماننامەی سیڤەر مۆڕکرا، لەو پەیماننامەیدا کۆمەڵێ ماف كە پەیوەست بوو بەداهاتووی كورد بۆ گەلی کوردستان دیارکرا، بەڵام دواتر پەیماننامەکە وەک خۆی جێبەجێ نەکرا و خەونەکانی گەلی کوردستانیش لەباربران، لەگەڵ ئەوەشدا تا ئێستا و دوای سەد ساڵ کورد بە هیواوە سەیری ئەو پەیماننامەیە دەکەن.

 بێگومان بەدرێژایی مێژوو گەلی كوردستان لە خەبات و تێكۆشان و بەرخوداندا بووە لەپێناو وەدەستهێنانی مافە ڕەواكانی خۆیدا و، لەهەمان کاتدا لە زۆر لاوەش زوڵمی گەورە لە کورد کراوە، گەورەترین زوڵمی مێژووییش كە لە گەلی كوردستان كرابێت رێكەوتننامەی (سایكس - پیكۆ) بوو لە ساڵی 1916دا، دوای ئەوەی کوردستان لە ئەنجامی شەڕی چاڵدێران دابەشی سەر هەردوو ئیمراتۆریەتی عوسمانی و سەفەوەی کرا، جارێكی دیكە و سەرلەنوێ کوردستان بەپێی رێکەوتننامەی (سایکس - پیکۆ) دابەشی سەر (عێراق و توركیا و سوریا و ئێران) کرا، راستە ئەو ریکەوتننامەیە بۆ داڕشتنەوەی نەخشەی سیاسی ئەو ناوچەیە بوو، بەڵام لەهەمان کاتدا زوڵمیکی گەورەش بوو لە کورد و گەلی کوردستان کرا، بێگومان گەلی كوردستان هەر لەسەرەتاوە رێكەوتننامەی (سایكس - پیكۆ)ی ڕەتكردەوەو پێی ڕازی نەبوو.

  دوای چوار ساڵ لە رێكەوتننامەی (سایكس - پیكۆ) هەوڵێك هاتە ئاراوە كە ئەویش پەیماننامەی (سیڤەر) بوو، بەپێی ئەو پەیماننامەیە لە بەندەكانی (62 و 63 و 64) كۆمەڵێ ماف بۆ گەلی كوردستان دیاركرابوو، بەپێی ئەو پەیماننامەیە دەبوایە دوای ساڵێك گەلی كوردستان وەك هەر گەلێکی دیکەی ناوچەکە خۆی خۆی بەڕێوەببات و، دواتر هەوڵبدات لەسەر خاکی خۆی بینای وڵاتی خۆی بكات و، هەوڵ بدات وەك چۆن لە رابردوودا رۆڵێكی كارای هەبووە لە بیناكردنی شارستانییەتی ناوچەكەدا بەهەمان شێوە لەداهاتوودا رۆڵێك ببینێت لە بیناكردنی كۆمەڵگایەكی مۆدێرن و پێشكەوتوو لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بەڵام بەداخەوە ئەو پەیماننامەیە جێبەجێنەكرا و، ئەوە بوو پەیماننامەی لۆزان لەساڵی 1923 كە هاتە پێشەوە ئەو پەیماننامەیە ئەو خەونەی كوردی لەباربرد کە لە سیڤەر بەرنامەڕێژی بۆ کرابوو، جارێكی دیكە لە (لۆزان) زوڵم لە گەلی كوردستان كرایەوە، كەمالییەكان زوڵمێكی گەورەیان لەگەلی كوردستان كرد كە مافی رەوای گەلی كوردستانیان نەدا و، نەیانهێشت ویلایەتی موسڵ خۆبەڕێوەبەری رابگەیەنێ، دواتر کە ویلایەتی موسڵ لەساڵی 1925 كە بەعێراقی عەرەبییەوە لكێندرا جارێكی دیكە ئەو خەونەی كورد لەباربرا.

  ئێمە ئەگەر تێبینی بكەین لەماوەی سەد ساڵی رابردوودا، كە پەیماننامەی سیڤەر جێبەجێنەكرا، ئەوە بۆتە هۆكاری ئەوەی كە تائێستاكە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و هەموو ناوچەكە هێمنی و ئارامی بەخۆیەوە نەبینێت و شەڕو خوێنڕشتن لە رۆژهەڵاتی ناڤیندا درێژەی هەبێت، جێبەجێکردنی پەیماننامەی (سیڤەر) فاکتەرێکی سەرەکییە بۆ چەسپاندنی ئاشتی و هێمنی و ئارامی لە رۆژهەڵاتی ناڤین و بگرە جیهانیشدا، بێگومان پێویستە هەموو لایەک ئەو راستییە بزانن کە دامەزراندنی دەوڵەتی كوردستان و گەیشتنی گەلی كوردستان بەمافە رەواكانی خۆی گەورەترین فاكتەری چەسپاندنی هێمنی و ئارامییە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و، تەنها و تەنها لەو رێگەیەوە دەتوانرێ ئەو هێمنی و ئارامییەی كە كۆمەڵگای نێودەوڵەتی دەیخوازێت لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بچەسپێ و وەدەست بهێنرێت، واتە دامەزراندنی دەوڵەتی كوردستان فاکتەری چەسپاندنی ئاشتی و ئارامییە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.

 ئەگەر ئێمە تێبینی بكەین دەبینین كە ئەو پەیماننامە گرنگەی سیڤەر جێبەجێ نەكراوە، ئەوە هۆکاری سەرەکی بووە کە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناڤین هێمنی و ئارامی بەخۆیەوە نەبینێت، ئەمەش شەرمەزارییەكی گەورەیە بۆ تەواوی كۆمەڵگای نێودەوڵەتی كە ئەمڕۆ نەتەوەیەكی زیاتر لە (50) ملیۆن مرۆڤ لەهەموو مافێكی خۆی بێبەشكراوە و، لەلایەن چوار دەوڵەتی ناوچەكە (عێراق و ئێران و تورکیا و سوریا) دەچەوسێندرێتەوەو مافەكانی پێشێل دەکرێت، بۆیە لەسەر كۆمەڵگای نێودەوڵەتی پێویستە جارێكی دیكە هەوڵبدات بۆ زیندووكردنەوەو کاراکردنەوەی پەیماننامەی سیڤەر و، هاوكار بێت بۆ ئەوەی دەوڵەتی كوردستان دابمەزرێت.

  بۆ زیندووکردنەوەو کاراکردنەوەی پەیماننامەی سیڤەر ؛ ئێمە وەكو گەلی كوردستان پێویستیمان بەوە هەیە كە لە داهاتووێكی نزیكدا بۆردێكمان هەبێت و، وەک ئەرکێکی نەتەوەیی و بەپەلە پێویستە (بۆردی كاراكردنەوەی پەیماننامەی سیڤەر) دابمەزرێنین، بۆ ئەوەی بتوانین لە رێگەی ئەو بۆردەوە كاربكەین و جارێكی دیكە ئەو پەیماننامەیە زیندووبكەینەوەو هەوڵبدەین لەو رێگەیەوە داوای مافە رەواكانی خۆمان بكەین، بۆئەمەش پێویستە هەرسێ ماددەی (62 و 63 و 64)ی پەیماننامەی سیڤەر كارا بكەینەوەو بەپێی ئەو ماددانە داوای مافە رەواكانی خۆمان بكەین، لەو پێناوەشدا پێویستە هەموو تاكێكی كوردستان بەو ئاراستەیە كاربكات، لەهەمان کاتدا پێویستە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیش بزاڤێکی خورت بکەین، بۆئەوەی بتوانین كاریگەریمان لەسەر ناوەندە بڕیاربەدەستەکانی ئەمریكا و ئەوروپا و وڵاتانی دیكەش هەبێت، لەم رووەوە رەڤەندی كورد دەتوانێت رۆلێكی كارا بگێرێت، لێرەوە داوا دەكەین کەوا رەڤەندی كورد زیاتر رێكبخرێت و بەشێوەیەکی ئۆرگانیزەکراو ئاڕاستەی كارو خەبات بكرێت، هەروەها لەناوخۆی كوردستانیش پێویستە هەموومان پێكەوە هەوڵبدەین و بەو ئاراستەیە كاربكەین، لەبەرئەوەی زیندووكردنەوەی پەیماننامەی (سیڤەر) هۆكارێكی گرنگ دەبێت بۆ نزیكبوونەوەمان لە گەیشتن بە مافە رەواكانمان.

       10 / 8 / 2020

 *سکرتێری گشتیی یەکێتی نەتەوەیی دیموکراتی کوردستان YNDK