کێ چینی ناوەراستی تیرۆر کرد ؟

نوسینی: عادڵ عەبدلزەهرە شبیب

. وەرگێرانی: عەلی قادر

بەگوێرەی مارکس بۆ تێگەیشتنی چینایەتی. ئەوە کۆمەڵێک خەڵکە لەناو کۆمەڵگەدا بەرژەوەندیە ئابوریەکانیان هاوبەشە. مارکس وای ئەبینێت. چین بریتیەلە کۆمەڵێک مەبەست وگرنگی پێدانی خورسکی کەجیاوازە لەمەبەست وگرنگی پێدانی کۆمەڵێکی تری ناو کۆمەڵگا. بنەمای ئەو دژایەتیە کاکڵەی ئەو جیوازیانەیە لەنێوان ئەو کۆمەڵانەدا. بۆنمونە لەبەرژەوەندی کرێکارانە کری کارو شایستە هاندانەکانیان (حوافز) بۆ زیاد بکرێت.لەکاتێکدا زۆرکردنی بەرهەم وقازانجەکانیا لەبەرژەوەندی سەرمایەدارانە لەسەر حسابی کرێ وشایستە هاندەرەکانی کریکاران. لێرەدا ناکۆکیەکان لەسیستمی سەرمایەداریا دەرئەکەون.بیردۆزی مارکسیزم ئاماژەی بەوەداوە. قۆناغی سەرمایەداری لەدوو چین پێکدێت ئەوان چینی بۆرجوازەکانن (سەرمایەدارەکان) کەخاوەنی ئامرازی بەهەمن و چینی کێکاران کەبەژمارە زۆرن و هێزی کاریان ئەفرۆشن. وەک شرۆڤە ئەکرێت ئەو دۆخە نمایشی نەبونی نایەکسانی ئەکات. هەروەک بیردۆزی مارکسیزم لێکدانەوەی بۆئەکات.لەکۆمەڵگا شارستانیەکانا لەچوارچێوەی ململانێی چینایەتیدا لەنێوان ئەوانەی دەسەڵاتیان هەیە بەسەر بەرهەماو ئەوانەی کاڵا بەهەم هێنەرن یان لەکۆمەڵگادا خزمەت ئەکەن. ململانێکە لەنێوان سەرمایەداران و کرێی کریکاراندایە. بەڵام لینین چینەکانی پێناسەکردوە بەوەی کۆمەڵێکی گەورەن لەخەڵک هەرکۆلێک لەویتریان جیوازە بەپێی ئەو شوێن وجێگایەی تیا ئەژین. لەرژێمی بەرهەمی کۆمەڵایەتی سنوردارای مێژوێداو بەگوێرەی پەیوەندیان بەئامرازەکانی بەرهەمەوە لەگەورەترین دۆخی جێگیرو تۆمارکراو بەگوێرەی پشکیان لەدامەزراوە کۆمەڵایەتیەکانا بۆ کارکردن ولەپاشان بەگوێرەی شێوەی بەشیان لەسامانی کۆمەڵایەتیاو چۆنێتی بەدەست هێنانی ئەو سامانەو بەتایبەتی چینی ناوەراست، ئەم ناوە لەکۆمەڵێکی ناو کۆمەڵگا نراوە ئەوانەی ئەکەونە ناوەراستی هەرەمی کۆمەڵایەتیەوەو بەگوێرەی زانای کۆمەڵناسی ئەڵمانی(ماکس فیبر) چینی ناوەراست ئەو چینەیە لەباری ئابوری وکۆمەڵایەتیەوە لەنێوان چینی کرێکاران و چینی دەوڵەمەندەکانەوە یەت ئەو بەراوردکردن ودەست نیشانکردنی چینی ناوەراست ناکۆکی تێدایە بەجیاوازی رۆشنفکری وبوەبەباو فراونی چینی ناوەراست ئەژمارئەکرێت بەخۆشگوزەرانی لەکۆمەڵگادا دۆخێکی ئەرێنیە لەپێکهاتەی کۆمەڵگا. ئەوەچیە وای کردوە چینی ناوەراست رۆڵی گرنگی لەکۆمەڵگادا هەبێت ؟ لەکۆتای سەدەی بیستەوە ژمارەیەک لەئابوەریەکان ولێکۆڵەڕەوان گرنگیانداوە بەلێکۆڵینەوەو شێکردنەوەی چینی ناوەراست. کاریگەری ورۆڵی ئەو چینەیان سەلماندوە لەجێگیری ئابوری وسیاس وکۆمەڵگادا بەچاوپۆشین لەباری رەگەزو نەژادو بیروباوەری نەوەکانی.(فوکویاما) چینی ناوەراستی داناوەو لەرێگای چەند هۆکارو گۆڕانکاری ئابوری ئابوری وکۆمەڵاتی و رۆشنفکری وسیاسیەوە دەست نیشانی کردوە لەوانە ئاستی فێرکاریان وجۆری شێوازی ژیانی کۆمەڵایەتیان وئاستی دەستکەوت وبەروبوم وخەرجکردن و ژمارەی ئەندامی خێزان وبنەمای ساماندارێتیەکەی وهی تر. زانایانی کۆمەڵناسی سیاسی هاوران لەسەر گرنگترین نیشانەکانی کۆمەڵگای پێشکەوەتوداو بەبونی چینی ناوەراستی کارا ئەنجام ئەدرێت وبەبێ ئەو چینە کۆمەڵگا ناتوانێت بەپیی پەیکەری پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی راپەرێت و لەدوایا ئەو چینە دائەنرێت بەزمانەی دڵنیای وئارامیکۆمەڵگاو بزوێنەری ئابوری نیشتمانی وتوانای هەیە لەسەر وریاکردنەوەو کاریگەری کۆمەڵایەتی ئەکات لەدەوروپشتا. ئایا لەعیراقدا چینی ناوەراست هەیە ؟ رۆڵی چیە ؟ سەرەتای پێکهاتنی چینی ناوەراست لەعیراقدا ئەگەرێتەوە بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی عیراقی نوێ لەساڵی1921وگەشەکردنی لەدوای دووەم جەنگی جیهانی.لەبەرئەوەی دەوڵەت پشکداری کرد لەگەشەکردنیا.لەرێگای پێشخستنی سەرمایەی دارای ومرۆڤی وفیرکردن و دامەزراوە کارگێریەکانەوە. هەروەک ئەوەی چینی ناوەراست لەدایکبوی دەوڵەتی نوێی عیراق بێت لەسەرەتای سەدەی بیستەمەوە. هەتا لەیەکترازانی ئەم چینە.بانگەوازی هەڵوەشاندنەوەی دەوڵەتی عیراق و درزبردنی کۆمەڵگا بۆ ئاین وتایەفەو عەشیرەت. جیاواز لەوەی چینی ناوەراست بەتایبەتی پۆختەیەکیان بەشداری کردوە لەتێکەڵکردنی ناسنامە ئاینیەکان وتایەفیەکان لەچوارچێوەی پێناسەی عیراقیدا.لەباوەشنانی پرۆژەی نیشتمانیدا.بەڵام پێشنەکەوت لەبەر نەبونی پێشکەوتنی پرۆسەی سیاسی بۆ تەواوکردنی دامەزراوە دیمکراتیەکان بەشێوەیەکی سرووشتی.ئەگەرچی پێشکەوتنی چینی ناوەراست لەعیراقداو گەشەکردنی لەناوەراستی سەدەی رابردوەوە بووە. ئەگەرچی لەسەرەتای ساڵی هەشتاکانەوە دەستی کرد بەلاوزبون وهەڵوەشانەوە. بەتایبەتی دوای دەست بەسەراگرتنی حزبی بەعس بەسەر دەسەڵاتاو بەسەربازی کردنی دەوڵەت و کۆمەڵگاو چوونە ناوشەرێکی بێ ئەنجام لەگەڵ ئێران و داگیرکردنی کوێت وجاردانی گەمارۆی ئابوری ستەمکار لەسەر گەلانی عیراقی. چینی ناوەراست لەعیراقا توشی پوکانەوەبوو. نەبووە تەوەر بۆ پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی وچینێکی چالاکی ئابوری وکۆمەڵایەتی وروشنبیری و بزوێنەری بنەرەتی بۆ هەموو گۆرانکاریەک. لەئەنجامی ئەم دۆخانە لەگوندەکانەوە کۆچکردن بەرەو شارەکان دەستی پێکردو کۆمەڵگای شارەکان گۆڕا بۆ کۆمەلگایەکی بەکارهێنەری بەرهەمی هاوەردە لەسەر حسابی بەرهەمی ناوخۆ و دروستکردنی گەمارۆیەکی ئابوری ستەمکار لەسەر عیراق وهەڵاوسانی دارای گەورە. هێزی کرینی هاونیشتمانی نوشتایەوە لەئەنجامی دارمانی بەهای دیناری عیراقی و موچە ناتوانێت بگات بەو هەڵاوسانە گەورەیەو بڵاوبوننەوەی هەژاری وبرسێتی ونائومێدی وبەرزبونەوەی رێژەی بێکاری ونەخۆشی ودواکەوتن وبێ ئومیدی لەپاشەروژا بەهۆی گەمارۆی ئابوریەوە. لەماوەی ساڵانی گەمارۆدا رۆڵەکانی چینی ناوەراست ناچاربون بە فرۆشتنی زوربەی دەسکەوت وپاشەکەوتەکانیان.لەخشڵ وزێرو بابەتە ناوازەکانیان بۆ قەرەبوکردنەوەی ئەو دارمانی دەسکەوتی مانگانەیان. ئەمە عیراقی گەیاند بەفراوانبونی چینی هەژار لەسە حسابی چینی ناوەراست وکۆمەڵگای عیراقی بەشێوەیەکی ئاشکرا دابەشبو بۆ دوو چین: یەکێکیان هەژار کەزوربەی کۆمەڵگای عیراقی پێکدێنن ئەویتریان پچوکێکی دەوڵەمەند لەرادەبەدەر پارەپیس دروستبووە لەدەسەڵاتاو لەناوحکومەتاو ئەوانەی لەدەوریانن لەگەورە بازرگانەکانی جەنگ و بەڵێندەرەکان وبازرگان وپیشەسازەکان وهی تر. زوربەی ئەندامەکانی چینی ناوەراست ناچاربوون کۆچ بکەن بۆ دەرەوەی عیراق. هەستانەوەی سەرلەنوێی چینی ناوەراست مەرجدارە بەگێڕانەوەی شکۆی دەوڵەت وگەڕانەوەی ئاسایش وئارامی بۆ وڵات وگەڕانەوەی هاوسەنگی بۆ بازاری نەوتی جیهانی وگۆڕینی ئەم وڵاتە بۆ وڵاتیکی بەرهەم هێنەری زۆرتر بەتواناو لێهاتوبێت لەسەر هەمەجۆری بەرهەم وتەنها پشت نەبەستێت بەداهاتی نەوت.لەماوەی ساڵانی (1920- 1958)چینی ناوەراست رۆلی بەرچاویان هەبووە لەبنیاتنانی عیراقی هاوچەرخا. بەڵام ئەو زاناو ئەندازیارو پزیشک وئاکادمی وبۆرجوازیە پچوکەکان ئەمرۆ بونەتەئامانجی پرۆسەی رفاندن وتیرۆر.بەهۆکاری تایەفی وهۆکاری ترەوەو بۆتە هۆی کۆچ کردنی زۆرێک لەوکەسانەو چونەپاڵ عیراقیەکانی دەرەوەی وڵات. ژمارەی ئەوکەسانە مەزندەئەکرێت بە200 هەزارکەس کەتۆمارکراوە لەوانەی پەیوەندیان بەچینی ناوەراستەوە هەبووەو لەدوای روخانی رژێمی دیکتاتۆری رابردو لەدەرەوەی وڵاتن. هەروەک دکتۆر کازم حەبیب رونی کردۆتەوە.عیراق لەمرۆدا بەردەوام گەشەیەک ئەبینێت لەکۆمەڵی بۆرجوای مشەخۆر لەچەند بوارێکی نابەرهەم هێنەردا. وەک کەرتەکانی جامبازی(دەڵاڵی)خانوبەرەو پێشبرکێی بازرگانی. بەشێک لەم کۆمەڵە دەستیان گرتووە بەسەر ناوەندە گرنگەکانا لەهەرسێ دەسەڵاتەکەدا. یاسای وجێبەجیکردن و دادوەری وبەشێکی تریان کاری بەڵێندەری و سەرپەرشتی گرێبەستی نەوت وئابوری نەوتی خاو وچەک وبازرگانی دەرەکی ئەکەن. ئەم کۆمەڵە مشەخۆرانە لەشێوازی ژیانیان وبەگوێرەی پلەتایبەت مەندیە زۆرەکانیان بەموچەی بەرزی حکومەت قایلنین. بەڵکو لەسەر حەرام خواردن و شێوازی چالاکی نایاسای سامانی شاراوەی وڵات هەڵەچۆڕێنن. ئەم دۆخەی ئێستا لەسێبەری ئەم دیمکراتیەدا بنیاتنراوە.لەسەر ناوچەوئاین وبازاری دەرەوەی وڵات. چینی ناوەراست دوبارەی بنیاتنانەوەی. بەڵام فراوانی چنراوە کۆمەڵایەتیەکەی بووە بەمەترسی دابەشبونی بازاری یەکگرتوی نیشتمان و دیمکراتیەتەکەی وئازاد کردنی وگۆڕینی ڕەوشتی هێزی بەرهەم هێنەر. لەبازاری بەکارهێنی لیبریالی بۆ بازاری بەرهەم بەهاوبەشی دەوڵەت. چینی ناوەراست وەک هێزێکی رێکوپێک لەچوارچێوە یەکی نیشتمانیا لەدایک ئەبێتەوەو نمونەی هێزی جوڵێنەر ئەگەرێنێتەوەو بەپیی رۆڵی لەگەورەکردنی ئەو چینەدا وەک هێزێکی کۆمەڵایەتی وسیاسی وئابوری هاوتابێت لەگەڵ هاوشێوەی بازارو رژێمی سیاسی دیمکراتی بەڵام وئەو قازانجە بگەرێنرێتەوە بۆ دەوڵەت وهاونێشتمانی عیراقی. لەرۆژنامەی تەریق ئەلشەعبی ژمارە

45 ی رۆژی یەکی شوباتی2021 دا بڵاوکراوەتەوە.

رۆژی جیهانی زمانی دایک

د.شێرکۆ حەمەئەمین قادر

ئه‌مڕۆ، ۲۱ی مانگی شوبات، ڕۆژی جیهانیی زمانی دایكه،کە له‌لایه‌ن ڕێـكخراوی یۆنیسـكۆی سه‌ر به‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كانه‌وه‌ له‌ ۱۷ی مانگی یازده‌ی ۱۹۹۹دانرا ، دواتر له‌ لایه‌ن كۆمه‌ڵه‌ی گشـتی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كانه‌وه‌ به‌ بڕیارێـك به‌ فه‌رمی كرا. هەر بۆیە، یۆنسكۆ و سه‌رجه‌م رێكخراو و ناوه‌نده‌كانی پارێزه‌ری مافی مرۆڤ و مافی منداڵان جه‌خت له‌سه‌ر گرنگی فێربوونی زمانی دایك و خوێندن، بەزمانی دایک  ده‌كه‌نه‌وه‌.

زمان، یه‌كێكە له‌ به‌هێزترین ئامرازه‌كانی پاراستنی کەلەپوری گەلان و هۆکاری مانەوەیان.

ئەگەر، بۆ گەلانی تر، بەتایبەتی گەلانی سەربەخۆ و خاوەن کیان زمان تەنیا هۆکاری پەیوەندی و گواستنەوەی بەرهەمەکانیان بێت،ئەوا بۆ ئێمەی کورد زمان  ڕەهەندی سیاسیشی هەیەو هۆکارێکی گرنگی مانەوە و خۆناسین و خۆ جیاکردنەوەمان بوە و دەبێت،بە تایبەتی، لەگەڵ گەلانی تورک، عەرەب، فارس، چونکە جیا لەدابەشکردنی خاکی کوردستان کورد و ئەو نەتەوانە،لە ئاین و هونەر و زۆر جار ڕەنگی پێست و ....، هاوبەشین، بەڵام لەزماندا،بە تایبەتی،لەگەڵ تورک و عەرەب تەواو جیاوازین و زمان تەنیا هۆکاری جیاوازی و شوناسی ئێمەیە، هەر بۆیە هەر دو دەوڵەتی تورکیا و ئێران مافی خوێندن،بە زمانی دایک بە کوردانی باکور و ڕۆژهەڵات ڕەوانابینن و  وەک جوداخوازی دەیبینن.

هەر چەندە زمانی کوردی و فارسی هەر دوکیان دو ئەندامی کۆمەڵەی خێزانە زمانی هیندۆ ئەوروپیین، سەر باری هاوبەشی، بەڵام هەر دو زمانەکە   قۆناغی مێژویی و گەشە و گۆڕانی خۆیان بڕیوە، تا، وەک دو زمانی سەربەخۆ بەم قۆناغەی ئێستا گەیشتون، پێچەوانەی هەمو ئەو بۆچونە نازانستی و  سیاسی و ئامانجدارانەی،کە هەندێک جار زمانی کوردی، بە بەشێک،لە زمانی فارسی دادەنێن، ئەمە، لە ڕاستییەوە دورە و هیچ بنەمایەکی  زانستی نییە.

باشوری کودستانیش،بە درێژایی مێژو تا ڕاپەڕینی ئازاری ۱۹۹۱ نەتەوەی سەردەست هەوڵی بچوکردنەوەی بەکارهێنانی زمانی کوردی داوە،بەڵام فشاری سیاسی و ڕەنجی شاعیران و ئەدیبانی کورد، هەمیشە،لە سەنگەری بەرگری و پاراستنی زمانی کوردیدا بون و وەک هۆکاری جیاوازی و مانەوە سەیریان کردوە.

دوای دامەزراندنی حکومەتی هەرێم و حوکمڕانی کوردی سەرباری دەیان زانکۆ و دەزگای میدیایی و دەزگای چاپ و ....، بەڵام دۆخی زمانی کوردی،لە ئاستێکی خراپدایە و بەهۆی ململانێی نێوان پارتی و یەکێتی و نەبونی  سیاسەتی زمانی و پلانی زمانی وسەرباری دەرچونی یاسای ژمارەی ٦ ساڵی ۲٠۱٤ یاسای زمانە فەرمییەکان،لە پەرلەمانی کوردستان،بەڵام تا ئێستا دو ستاندارد و دو زمانی خوێندن هەیە و هەر دەزگایەکی میدیاش،بە ئارەز و بەسەلیقەی خۆی  مامەڵە لەگەڵ زمانی کوردی دەکات، بۆ پاراستنی زمانی کوردیش، لە هەژمونی زمانەکانی تر، وەک هەمو بوارەکانی تر حکومەتیش هیچ  سیاسەت و پلانێکی  نییە.

 دوای ڕوخانی ڕژێمی بەعسیش، باشوری کوردستان و قەوارەی هەرێمی کورستان،وەک بەشێک،لە دەوڵەتی عێراق،لە مادەی ٤ دەستوری هەمیشەیی عێراق زمانی کوردی و عەرەبی، وەک دو زمانی فەرمی ناسێنران، بەڵام تائێستا،وەک پێویست و لە هەمو بوارەکانی،کە دەستور ڕێگەی پێ داوە،بەکارناهێنرێت، ئەمەش دەسەڵاتی هەرێم و نوێنەرەکانی کورد،لە بەغدا لێی بەرپرسن.

رۆژی جیهانی زمانی دایک پیرۆزبێت.

دۆخی ژیانی كرێكاران(كارمەندان و فەرمانبەران) ئەركی هەنوكەیمان ؟

هیوا عومەر

 یەكێك لە سیماكانی سەرمایەداری تازە بریتییە لە بڵاوبونەوەی بێكاری بەربڵاوو نەبوونی كاری شایستە، كە وەك دیاردەیەكی جیهانی و لۆكاڵی خۆی فەرزدەكات بەسەر چینی كارگەرانی زەحمەتكێش. ئەوانەی كاریشیان دەست دەكەوێت یا لە كاریشدان زۆرینەیان لە دۆخی (خراپی و نەبوونی سەقامگیری لە كارو ژینگەی كاردا دەژین).

 وەك نەبوونی كاری هەمیشەیی، غیابی گرێبەستی كار،كاری زیادەی بێ‌ پاداشت، نەبوونی پێداویستییەكانی سەڵامەتی لە شوێنی كار، دەستدرێژی و هەراسانكردنی سێكسی و ڕوشاندنی كەسایەتی و شكۆی كرێكار(كارمەند،فەرمانبەر)، دابەزینی هەقدەستی كار(كاری هەرزان). ئەم ڕەوشە بەدوای خۆی كۆمەڵێك دیاردەی تازەشی لە ژیانی سیاسی و ریزبەندی كۆمەڵایەتی چینایەتی و كلتوریدا هێناوە، كە لەم وتارەدا جێگای باسكردنی نابێتەوە .

لە ئاستی ناوەخۆی هەرێمی كوردستان هەموو ئەو دیاردانەی سەرەوە بەشێوەی زیاترو خەستر ڕووبەڕووی هێزی كاری كوردستانی كرێكاران، ( فەرمانبەران، كارمەندان) دەبێتەوە. سیستەمی حكومرانی هەرێم و عقڵیەت و شوناسی هێزە حوكمڕانەكان ئاماژەی خراپتر پیشاندەدەن بەرامبەر ژیانی زۆرینەی خەڵكی كوردستان . ئەم بارودۆخە ئەركی هەنوكەیی و درێژمەودا بەسەرماندا دەسەپێنێت، وەك ئەركێكی كۆمەڵگایی و گشتی لە هەلومەرجێكی تایبەتیدا . 

لە بارەی ئەركە هەنوكەیی:

جگە لە لابردنی ئەو باج و رسوماتانەی لە چوارچێوەی سیاساتی نیولیبرالیزم فەرزكراوە، دابینكردنی بیمەی بێكاری بۆ بێكاران و دیاریكردنی لایەنی كەمی كرێ‌ كە كەمتر نەبێت لە یەك ملیۆن دینارو دەست هەڵگرتنی حكومەت لە لێبڕین و دواخستنی مووچەی فەرمانبەران و كاراكردنی یاساكانی كارو بیمەكۆمەڵایەتییەكان ئەركی لە پێشینەی حكومەت و پەرلەمانی كوردستانە.

پرسیارێك رووبەروومان دەبێتەوە ئەویش ئەوەیە،  ئیمكانی جێ‌ بەجێ‌ كردنی ئەم ئەركانە هەیە، یان ئەم دەسەڵاتە لە ئێستادا ئامادەیە ئەم داواكارییە سەرەتاییانەی ژیانی هاوڵاتیان جێ‌ بەجێ‌ بكات؟.

 ئەگەر دەستكارییەكی بچوكی ئەو جیاوازییە چینایەتییەو نادادپەروەییە بكرێت، تەنانەت بڕێكی كەم لە سامانی حزب و سیاسیە بازارگانەكان و ئەو كەسانە بگێردرێتەوە بۆ هاوڵاتیان  كە بەهۆی گەندەڵی و ئەم سیستەمە حوكمرانییە دەوڵەمەند بوینە و بونەتە ملیاردێر، بێگومان زۆریش لەوە زیاتر دەتوانرێت ژیانی هاوڵاتیان لەم دۆخە سەختە رزگار بكرێت و لایەنی كەمی ژیانێكی باشتر لەمرۆدا بۆ بێكاران و دۆخی كرێكاران(كارمەندان و فەرمانبەران) و خانەنشینان دابین بكرێت .

 بە پێی دواین توێژینەوە لە ساڵی ڕابردوو، هەرێمی كوردستان خاوەنی 9 ملیاردێر و 15 هەزار ملیۆنێرە. سەرمایەكەشیان دەیان ملیار دۆلارە. بەپێی داتاكان ژمارەی‌ دەوڵەمەندانی‌ كوردستان لە  دەوڵەمەندانی چەند وڵاتێكی ئەوروپی زیاترە، جگە لەوەش ئەمرۆ دەبینین حزبە دەسەڵاتدارەكان بونەتە خاوەن سەرماییەكی خەیاڵی و سەدان كەناڵی ڕاگەیاندنی و كۆمپانیا كە سەرچاوەی ئەم سەرمایانە دەزانین لە كێوەیە و چۆن گەیشتونەتە ئەو پلەیە لە كەپیتاڵستی مشەخۆری ئۆلیگاریشی .

ئەگەر وردبینەوە لە وەڵامی بڕگەی دووەمی پرسیارەكە، بە رەچاوكردنی نەبوونی فشاری جدی و غیابی هێزی سیاسی جێگرەوە، وەڵامەكە بە شێوەی نەخێر دەبێت، نەخێرێك نەك بەهۆی نەبوونی پارە و سامانی پێویستە لای دەسەڵات بەڵكو بەهۆی نەبوونی هێزی پێویستە لە ئەنجامی پەرتەوازیی و نارێكخراوەیی، نەخێرێك ریشەكەی لە نائومێدییەوە نییە بۆ هێنانەدی گۆڕانكاری، بەڵكو ریشەكەی لە خوێندنەوەی واقعی هێزە نا ڕازییەكانە لە دۆخی مانەوەی پەراوێزی.

 كاتێك باسی خۆرێكخستن دەكەین لەلایەن كرێكاران(كارمەندان و فەرمانبەران)لە چوارچێوەی كاری سەندیكایی و بەهێزكردنی روحیەتی تەحزوب  لە دەرەوەی هێزە چەپ و پێشكەوتنخوازەكان نایدۆزینەوە، هاوكات لەناو ئەم جۆرە لە كاری سیاسی و عقلیەتی سیاسی خو پێوەگرتووی پارتە چەپ و كۆمۆنیست و پێشكەوتوخوازەكانیش پرسیارێكی تر سەرهەڵدەدات، ئەویش ئەوەیە، تاچەند ئەم جۆرە لە سیاسیەتكردن، بوار و ئیمكان هەیە بازنەی تێكۆشانی بەیەكەوەیی و لەگەڵ هێزە پەراوێزخراوەكان دروست و فرە بكات ؟. لێرەدا مەبەست ئەوەنییە یەك وەڵامێكی ئامادەكراوی كۆنكرێتیمان دەستكەوێت لەهەمان كاتیشدا مانای وەڵامی بە بەڵێش نییە .

كەوتنی شیعە

هەندرێن شێخ راغب

ئەزمونی یەكەم: لەساڵی 1921ەوە ، كێشەی بونیادی دەسەڵات لەعێراق ئەوەبوو كە سوننەكان بەجۆرێك حوكم دەكەن دەرفەت نادەنە شیعەو كورد. دەیانەوێت كوردو شیعە هاوڵاتی پلە سێ وچوار بن و هەردوو مەزهەبی شیعەو نەتەوەی كورد بتوێنەوە لەناو بۆتەی عێراقی بونێك كە سوننەكان دەیانویست. ئەم سیاسەتە نەك سەركەوتوو نەبوو، بەڵكو ماوەی هەشتا ساڵ ئاشوب و ناسەقامگیری و جەنگی بەردەوامی لێكەوتەوە. كەواتە چارەسەركردنی كێشەی كورد وایدەكرد سوننەكان هاوبەشێكی راگرتنی عێراقیان بۆ دروست بێت، یان چارەسەری دۆخی شیعەی زۆرینە! . بەڵام سوننەكان ئەوەیان نەكرد.

دوای كەوتنی بەعسیە سوننەكانی دەسەڵات ساڵی 2003 بەدەستی ئەمریكاو هاوپەیمانەكانی، بونیادی دەسەڵاتی عێراق گۆڕاو لەبری سوننەكان، ئیدی شیعەكان بوونە حاكم. بەڵام شیعەكان نەك هەر ئەزمونییان وەرنەگرتووە، بەڵكو هەمان سیاسەتی ئەوان پەیڕەو دەكەن لە مومارەسەی دەسەڵات، ئەوەتا سوننەكانیان كردۆتە دژو لەسەر نەوت و بودجەو موچەو كەركوكیش كورد دژیانە. ئێستا شیعەكان دەیانەوێت سوننەو كورد ببنە پاشكۆی تەواوی سیاسەتی ئەوان. ئەمەش بەرەی دژە شیعەی عێراق بەهێزتر دەكات.

ئەزمونی دووەم: شیعەكان لەبیریان چووە بەرامبەر سوننەی عەرەبی عێراق زۆرینەن، بەڵام لەدنیای ئیسلام بەرامبەر سوننەكان كەمینەیەكن. سوننەكان سعودیەو میصرو ئیمارات و كوێت و ئوردن و توركیاو زۆرێك دەوڵەتی دیكە پشتیان دەگرن، خاوەنی هێزو جوگرافیاو ئەزمونێكی دوورودرێژی بەرێوەبردنی دەسەڵات و سیاسەتن لە عێراق، ئەمڕۆ باریان لارە شەرت نیە سبەینێ وابن؟ شیعەكان ئەوەیان لەبیر كردووە كە پەیدابوونی داعش دەرەنجامی پەراوێزی سوننەكان بوو لە موصڵ و ئەنبارو تەواوی عێراق؟ بۆیەش هەر زوو داعش لەناوچە سوننیەكان گەشەی زۆری كرد‌و خۆی گرت؟ شیعەكان دەبێت واقیعی بن بەرەی كوردو بەرەی سوننە زەبریان لێ دەدات.

ئەزمونی سێیەم: شیعەكان مەستی ئەوەن كە زۆرینەی ناو پرۆسەی سیاسی و دانیشتوان و ناوچەو دەسەڵاتی عێراقن، ئێرانێكی گەورەی شیعەشیان لەپشتە، بەڵام سوننەكانیش بەهێزبوون، خاوەن سوپایەكی گەورەی جیهانی بوون، دەسەڵاتیان لە بەغدا پتەو بوو، بەڵام كاتێك هەلومەرجی نێودەوڵەتی و ئیقلیمی گۆڕا بینیمان چیان بەسەرهات؟.

ئەزمونی چوارەم: لاوازبوونی كوردو هەرێمەكەی زەبری كوشندە لە دەسەڵاتی شیعەكان دەدات، ئێستا ئەوان بەرێگایەكی هەڵەدا دەڕۆن، پێیان وایە دەسەڵاتی كوردی كەوتووەو سلێمانی و یەكیەتی و هاوبەشەكانی لەبەرەی شیعەكان و حكومەتی ناوەندن، بۆچونیان وایە بەئاسانی دەتوانن وەك كەركوك مامەڵە لەگەڵ هەولێرو سلێمانی بكەن، دوای 16ی ئۆكتۆبەر هیچ ترس و شەرمێكیان لە كورد نەماوە، بە ئاشكرا باسی پارچەكردنی هەرێم و لاوازكردنی هەرێم دەكەن، بەجۆرێك باسی كورد دەكەن هیچ كات ئەوەندە بێ منەت نەبوونە، بەڵام لەبیریان چووە ئەوەی كێشەی هەیە دوو پارتی دەسەڵاتن لە حكومەت و دارایی و ململانێی ناوخۆیی، بەلام كورد وەك نەتەوە لە كوردستانەو ئەگەر چارەسەری بودجەو موچەی هاوڵاتیانی هەرێم نەكەن، ئەوا موچەخۆران و هاوڵاتیانی هەرێم چۆن ئێستا بە توندی رەخنە لە دەسەڵاتی هەولێر دەگرن، بەهەمان نەفەسیش روبەروی سیاسیە شیعەكان دەبنەوە؟. راستە هاوڵاتیانی هەرێمی كوردستان چاویان لەدەست بەغدایە بۆ چارەسەری قەیرانی دارایی و موچە، بەڵام شیعەكان دەبێت ئیغرا نەبن، پێیان وابێت قەوارەی هەرێم دەسڕنەوەو دەیكەنە وەقفی شیعە، لاوازبوونی كورد خزمەت بە دەسەڵاتی شیعە ناكات و بەرەیەكی دیكەی كێشە بۆ دەسەڵاتی شیعەكان دروست دەبێت.

ئەزموونی پێنجەم: كاتێك صەددام كیمیابارانی هەڵەبجەی كرد، منداڵ و ژن و پیری خنكاندو گەیشتە ترۆپكی دڕندەیی، بەڵام موچەو بەشەخۆراك و بودجەی خەڵكەكەی لەكاتی خۆیدا دەنارد؟ ئەزانن ئەمە مانای چی؟ برسی كردنی خەڵك بوركانێكە لەبنەوە دەكوڵێت، تەنها دەرچەیەكی دەوێت بێتە دەرەوە؟ بەر لەهەموو كەس دەبێت شیعەكان ئەم وانەیە تێبگەن پێش دەسەڵاتی كوردی.

ئەزموونی شەشەم: شیعەكان ئەگەر گوێ لەهیچ نەگرن، دەبێت وانەیەك لە عەبدولكەریم قاسم فێربن، كاتێك كودەتای كردو دەسەڵاتی پاشایی عێراقی گۆڕی، بەڵام سەریان بڕی و كوشتیان و بەعسیە قەومیەكان هاتنە حوكم، زۆرینەی چاودێران و مێژوونوسان دەڵێن كاتێك حزبی شیوعی و گەلی كورد ناكۆك بوون لەگەڵ قاسم و بوونە دووبەرەی دژ بە دەسەڵاتی قاسم، وایكرد لەبەغدا بەتەنیا بمێنێتەوەو بەئاسانی بەعسیەكان ئەم بۆشاییەیان قۆستەوەو پەلاماری قاسمیان دا، بۆیە دەگوترێت ئەگەر كورد لەگەڵ قاسم بوایە، یان حزبی یەكەمی عێراق حزبی شیوعی لەگەڵی بوایە، ئەوا ئاسان بەعسیەكان نەدەهاتنە دەسەڵات. ئێستا شیعەكان لەهەمان دۆخن، نە سونەو نە كورد لە بەغدا دەسەڵات و هاوبەش و خاوەن بڕیاری راستەقینە نین. ئایا شیعەكان بەمجۆرە دەتوانن سەقامگیری سیاسی و دەسەڵات و دارایی عێراق وە دەست بخەن؟.

ئەزمونی حەوتەم: ئەگەر كورد چیرۆكی سەركەوتنی دەوێت، دەبێ وا هەڵسوكەوت بكات كە شتێك نیە ناوی عێراق و بەغدا، واتە ستراتیژی ئابوری خۆی هەبێت، ئابوری نیشتمانی و دەوڵەتی شەفاف دروست بكات، بلۆكی ئابوری حزب دەست لە قوڕگی ئەم وڵاتە بەردات، ئەبێ كورد وا بیربكاتەوە كە تەنها خۆی و خوای خۆیەتی و شتێك بەناوی بودجەو موچەی عێراق بوونی نیە. ئەمەش پلانی زانستی و نیشتمانی و دەوڵەتی دەوێت كە هەرێمی كوردستان لە داهات و خەرجی و فرە چەشنی كارو بەرهەم هێنان بە تەواوی بخاتە سەر سكەی ئابوریەكی شەفافی نیشتمانی. چونكە كەوتنی شیعەكان و هاتنەوەی سونەكان هەر هەمان چیرۆكە كاتێك تۆ چاوت هەر لەدەستی بەغدا بێت  واته‌ فه‌رق نيه‌ چ سووننه‌ يان شيعه‌ يان هه‌ر هێزێكی ديكه‌ كه‌ تۆ هه‌ر موحتاجی ئه‌وان بويت؟

وەڵامی چەند پرسیارێک دەربارەی ڕۆشنبیر

سەردار عەزیز

ڕۆشنبیر کێیە؟

پرسی ئەوەی ڕۆشنبیر کێیە، یەکێکە لە  پرسیارە هەمیشە دوبارەکراوەکانی باشوری کوردستان، لە پاش ڕاپەڕینەوە. ئامادەیی ئەم پرسیارە نیشانەی ئەوەیە کە ئەم کۆمەڵگایە بە دوای ڕۆشنبیردا دەگەڕێت. نازانێت ئەم بونەوەرە کێیە؟ چۆن بیناسێتەوە؟ ئەوەی جێگای سەرنجە لە هەمانکاتدا، ئەوەیە کە بەشێکی زۆری ئەوانەی کە خۆیان دەخەنە خانەی ڕۆشنبیران، یان دەخرێنە خانەی ڕۆشنبیر لە لایەن خەڵکەوە، بەردەوام قسە لە سەر ئەم پرسە دەکەن. لە ڕاستیدا ئاسان نیە بڵێین ڕۆشنبیر کێیە، بە جۆرێک وەڵامەکەی بۆ هەموو کۆمەڵگایەک و کاتێک بگونجێت. ئایا ڕۆشنبیران گروپێکی کۆمەڵایەتی  ئۆتۆنۆمۆسی سەربەخۆن، یان هەموو گروپێکی کۆمەڵایەتی ڕۆشنبیری خۆی هەیە؟ بیرمەندی چەپی ئیتالی ئەنتۆنیو گرامشی ئەم پرسیارە دەکات. وەڵامی ئەوە ئەوەیە کە هەموو گروپێک ڕۆشنبیری خۆی بەرهەم دەهێنێت. ئەم پێناسەیەی گرامشی پێچەوانەی ئەو پێناسە ئایدیالەیە کە بۆ ڕۆشنبیران باوە: کەسانێکن هەموو ژیانیان تەرخان دەکەن بۆ داکۆکی لە ڕاستی و  دادپەروەری.

ئەگەر پێناسەکەی گرامشی واقیعی بێت و پێناسەکەی تر ئایدیال بێت، ئەوا لە نێوان ئەم دوو پێناسەدا شەبەنگێک لە ڕەنگی جیاواز هەیە، کە جۆری جۆراوجۆری ڕۆشنبیر لە خۆی دەگرێت.

ئەگەر لە کۆمەڵگای کوردی بنواڕین ئەوا دەبینین کە ڕۆشنبیر وەک نوێنەری گروپ، هێزی سیاسی، ئایدەلۆژیا، بەرژەوەندی تایبەت، بونی هەیە، لە هەمانکاتدا ڕۆشنبیرانی ئایدیال کە خۆی لە نمونەکانی وەک سۆکرات و عیسادا دەبینێتەوە، بونیان کەمە. دەکرێت خەڵکانی وەک کاوە گەرمیانی و ئەوانیتر کە لە پێناو پرسێکی گشتیدا شەهیدکران، نمونەی ئەو جۆر ڕۆشنبیرانەبن کە بە ئایدیال ناویان دەبەین.

لە بەرامبەر ئەم دۆخەدا کۆمەڵگا لە نێوان واقیع و ئایدیالدا جۆلانێیەتی. بۆیە ڕۆشنبیر ساتێک پاڵەوانە و ساتێکی تر خیانەتکار. ئەگەر ڕۆشنبیر ئەو کەسەیە کە ڕاستی بە بیر دەسەڵات دەهێنێتەوە، وەک ئیدوارد سەعید پێناسەی دەکات، سەعید خۆی توانای ئەوەی نەبوو کە ڕاستی بەبیر دەسەڵات بهێنێتەوە، بەڵکو داکۆکیکەربوو لە گروپێک یان خەڵکێک، جا فەلەستینیەکانە یان عەڕەب، لە بەرامبەر دەسەڵاتی ئەمریکی بە تایبەتی و دەسەڵاتی ڕۆژئاواییدا.

بەم پێیە ڕۆشنبیر، ناتوانێت خۆی خۆی پێناسە بکات، بەڵکو دەبێت ئەوانیتر پێناسەی بکەن. کاتێک ئەوانیتر بریتین لە خەڵكی جیاواز، ئەوا ڕۆشنبیر پێناسەی جیاوازی بۆ دەکرێت. ئەمە دەربارەی کێیەتی ڕۆشنبیر. لەم ڕوانگەیەوە ڕۆشنبیر کەسێکە کە هەڵگری بەهاو ئاگاییە. یان کەسانێکن کە خاوەنی شارەزایی و بیرن. یان خەڵکانێکن کە دەبنە قسەکەری توێژێک، چینێک یان ئایدەلۆژیایەک. بەڵام بە گشتی، ئەگەر کەمێک بۆردۆییانە بیربکەینەوە، ڕۆشنبیر بەرهەمی هابیتۆسی کۆمەڵایەتی کوردییە.  ئەگەر بێتوو نەتوانێت  ئەو هابیتۆسە تێپەڕێنێت، ئەوا دوبارەکەرەوەی دۆخەکەیە. دەتوانم بە ئاسانی بڵێم بەشی زۆری ڕۆشنبیرانی کورد بە سەر جوگرافیای شەڕی ناوخۆ کوردیدا بەش بوون. ئەمەش وەها لەم گروپە دەکات کە بە زۆری ببنە قسەکەر و نوێنەر، لە بڕی بیرکەرەوە و بیرمەند.

پێگەو  ڕۆڵی ڕۆشنبیر لە نێو کۆمەڵگە زیندوەکاندا لە  چ ئاستێکدایە؟

پرسیارێکی سەرنج ئامێزە. پۆلێنکردنی کۆمەڵگە بۆ زیندوو و کە مانای ئەوەیە کۆمەڵگای مردووش بونی هەیە. هەروەها لە ناواخنی پرسیارەکەوە ئەوە ڕونە کە کۆمەڵگای کوردی بە زیندوو دانانرێت، بەڵکو کۆمەڵگای زیندو ئەوانیترە. من لە گەڵ دیدی ئەم پرسیارەدا تەبانیم. بە لای منەوە پۆلێنکاری کۆمەڵگای زیند و کۆمەڵگای مردوو، پۆلێنکارییەکی نابەجییە. نازانم بە تەواوی مەبەست لە زیندو چیە؟ ئەگەر لە ڕوی بایولۆجیەوە لێی بنواڕین ئەوا زیندوو ئەو دۆخەیە کە گەشە و ژیانکردن و بەرهەمهێنان لە ئارادایە. دۆخی مردوو ئەو دۆخەیە کە پێچەوانەیە.

با بۆ نمونە کۆمەڵگای ئەمریکی وەربگرین. لە ساڵی ١٩٥٩ مارتن لیپست لە گۆڤاری دیدالۆس لێکۆڵینەوەیەک دەربارەی ڕۆشنبیران دەنوسێت، سەرەتا وەها دەست پێدەکات کە ڕۆشنبیران خەڵکانێکن لە لایەن بەشێک لە کۆمەڵگاکەیانەوە قەدریان ناگیرێت. بەڵام بەشێکی تری کۆمەڵگای  ئەمریکی  بەتایبەتی چینە پارێزەرەکەی گلەیی ئەوەدەکەن کە ڕۆشنبیران دەسەڵاتیان زۆرە. دیارە گلەیی لە زۆری لە هەمانکاتدا گلەیشە لە جۆریش.

ئەوەی جێگای سەرنجە کاتێک بە دوای زانیارییدا دەگەڕێیت دەربارەی ڕۆشنبیرانی ئەمریکی، زۆربەی ئەو ئارتیکڵانەی کە لە گۆڤارە ئەکادیمییەکاندا بەرچاوت دەکەوێت دوو خەسڵەتیان هەیە: یەکەم نزیکەی نیوسەدە کۆنن، دووەم، لە ئەو گۆڤارانەن کە لە بەرەی چەپن. بەم پێیە پرسی ڕۆشنبیر دەگەڕێتەوە بۆ پێش نیوسەدە لەمەوپێش بە گشتی پرسی چەپە.

لە ساڵی ٢٠١٠ بە بۆنەی هاتنە سەر دەسەڵاتی باراک ئۆباما، وەک ڕۆشنبیرێک و ڕەشپێشتێک گۆڤاری دیسێنتی چەپ، سیمپۆسیومێک بۆ پرسی ڕۆشنبیری ئەمریکی تەرخان دەکات. یەکێک لەو پێناسانەی بۆ ڕۆشنبیر لەو سیمپۆسیومەدا دەکرێت ئەوەیە کە ڕۆشنبیر ئەو کەسەیە کە بە کارکردن لە بوارەکانی وەک تیورەی سیاسی، ئیتیک، کۆمەڵناسی، ئابوری، دەنوسێت و بە کاری نوسینەکانی دەژی. لەم ڕوانگەیەوە، چەند خەسڵەتێکمان بۆ دەردەکەوێت: یەکەم، ڕۆشنبیر ئەو کەسەیە کە لە هەندێک بواری تایبەتدا بیر بەرهەم دەهێنێت. بۆ نمونە فیزیاناسێک کاتێک تیورەیەک بەرهەم دەهێنێت، ڕۆشنبیر نیە، بەڵکو زانایە. دووەم، ئەو بوارانەی کە ڕۆشنبیر کاری تیادا دەکات بواری پیشەیی نین، بەڵکو پەیوەندییان هەیە بە بواری ژیاری و ئاگایی و ئەخلاقی مرۆڤەکانەوە. لەلایەکی ترەوە، بەرهەمهێنانی ڕۆشنبیریی پیشەیە. ئەمەش دەمانبات بۆ بوارێکی تر لە دونیای ڕۆشنبیری ئەمریکیدا، ئایا ڕۆشنبیران کاڵا بەرهەم دەهێنن و خوێنەریش کڕیاری ئەو کاڵایانەیە. لە هەندێک کۆمەڵگادا ڕۆشنبیران پۆلێن دەکرێن، ئەوانەی کە کاری تیوری قوڵ دەکەن کە دەتوانین بە داهێنەران ناویان ببەین. ئەوانی تریش بە گەیەنەران.

بەڵام لە ئەمریکای ئەمڕۆدا خەڵکێکی زۆر هەردوو بوارەکە تێکەڵ دەکەن. بۆ نمونە کەسێکی وەک جیل لیپۆر، پرۆفیسۆرە لە زانکۆی ئۆکسفۆرد، هەروەها بابەتی پڕ لە چێژ لە گۆڤاری نیورکەر دەنوسێت. ئەمە هەتا ئاستێک بۆ مالکۆم گلادوێلیش ڕاستە. بەڵام دۆخ و کاتیش کاریگەری هەیە. ئەگەر نایەکسانی دۆخێکی هێندە زەق نەبوایە، لە دەرئەنجامی حوکمداریی نیولیبرالیزم، هەرگیز تۆماس پێکتی نەدەبوە بیرمەندێکی پڕ فرۆش.

ڕۆشنبیران چۆن دەتوانن کاریگەری لە سەر شەقام دروست بکەن؟

لێرەدا پرسیارەکە ئەوە دەگەیەنێت کە ڕۆشنبیر و شەقام جیاوازن. شەقام پانتایی ڕۆشنبیرنیە. شەقام پێویستی بە ڕۆشنبیرە، بۆ ئەوەی ڕابەرایەتی بکات یان نوێنەرایەتی بکات. وەها هەست دەکەم ئەم چوارچێوەیە دەگەڕێتەوە بۆ شەستەکانی ئەوروپا و هەشتا و نەوەدەکانی ئێمە. ئێستا ناڕەزایی تەنها لە شەقام نیە، بەڵکو لە ماڵ و جێگاکانی تریشە، لە ناوەندە مەجازییەکانە.

لە ڕەهەندێکی ترەوە پرسیارەکە ئەوە دەگەیەنێت کە ئەرکی ڕۆشنبیرە کاریگەری لە سەر شەقام دابنێت. ئێمە لە سەردەمێکدا دەژین کە شەقام جارێكی تر پڕیەتی لە ناڕازی. ئەم پڕبونەی شەقام لە ناڕازی دیاردەیەکی جیهانیە. هیچ کیشوەرێک نیە بە دەستیەوە نەناڵێنێت. هەندێکی  دەبنە پرس و بڕێکی زۆری تەنها لە لۆکاڵیتی خۆیاندا دەمێننەوە. ساڵانە هەزاران خۆپێشاندان لە چین دەکرێت، بەڵام بە دەگمەن نەبێت نابنە جێگای بایەخی میدیا.

ڕۆشنبیران دەتوانن بە ئامادەبون، بە پشتیوانی، بە داڕشتنی دونیابینی، بە داکۆکیکردن، بە نوێنەرایەتیکردن کاریگەری لە سەر شەقام دابنێن. بەڵام هەست دەکەم ئەم پەیوەندییە لە قەیراندایە. چونکە بەشێکی زۆری ئەوانەی کە دەخرێنە خانەی ڕۆشنبیرانەوە، دێنە شەقام نەک بۆ ئامانجی شەقام، بەڵکو بۆ بەدەستهێنانی سەرمایەی ڕەمزی و سیاسی و کۆمەڵایەتی بۆ خۆیان کە پاشان بتوانن تەرجەمەی بکەن بۆ جۆری تری سەرمایە. بە گشتی ڕۆشنبیر ناتوانێت لە سەر شەقام بێت بۆ ماوەیەکی زۆر، چونکە خێرا دەبێتە چالاکوان یان قسەکەر، کە بە کاری نوێنەرایەتی هەڵدەستێت. لە دۆخێکی وەهادا ڕۆشنبیر لەوە دەکەوێت بەرهەمهێنی مەعریفی و ئاگایی وتێگەیشتن بێت بەڵکو ئامانجێکی دیاریکراوی دەبێت. ئایا ئەو ئامانجە ئامانجی چەندێک لە کۆمەڵگایە، ئەو لە کوێدایە لە گەڵ ئەو ئامانجانەدا، ئەمانە پرسیارن داوای وەڵام دەکەن. لە لایەکی ترەوە پەیوەندی ڕۆشنبیر لە گەڵ شەقامدا پەیوەستە بە خواستی شەقامەوە. ئایا شەقام دەیەوێت خواستێک بەدی بهێنێت؟ فشارێک بکات؟ پەیامێک بگەیەنێت یان دەخوازێت ببیتە ئەکتەرێکی سیاسی بۆ لە قاڵبدانی سیستەمی سیاسی؟ یان لە دۆخی ئابوری و کۆمەڵایەتی ناڕازییە. بە گشت خۆپێشاندان نابێتە هۆی بەرهەمهێنان، بەڵکو دەبێەت هۆی فشار و ڕوخان و گۆڕین. بەڵام ئەوەی کە دەبێت نوێیەک و جیاوازێک بەرهەم بێت دەبێت کاری زیاتر لە ئەوانیتربێت.

خاڵی لاوازی ڕۆشنبیری کورد چیە؟

دیارە ڕۆشنبیری کورد زیاتر لە خاڵێکی لاوازی هەیە.  ڕۆشنبیری کورد لە هەناو کۆمەڵگای و دەسەڵاتی کوردی و جیهانیدا دەژی. کۆمەڵگای کورد، بە گشتی کۆمەڵگایەکی خوێنەرنیە. هیچ کتێبێک نیە لە کوردستان تیراژی بگاتە دە هەزار کۆپی.  لە کۆمەڵگایەکی وەهادا ڕۆشنبیر ناتوانێت پەیامەکانی بگات. لە هەمانکاتدا ناتوانێت، وەک ڕۆشنبیری گەلانی تر لە سەر پیشەکەی بژی. ئەم نەبونی خوێنەر و خوێندەوارە، وەهایکردوە کە کەرتی ڕۆشنبیری و نوسین و بڵاوکردنەوە بە گشتی بوەتە کەرتێکی سیاسی. یان بوەتە ئەپەراتۆسی (ئامرازی دەستی) هێزە سیاسییەکان. سیاسیەکانیش پەیوەندییان لە گەڵ ڕۆشنبیردا پەیوەندییەکی ڕۆشنبیریانە نیە، بەڵکو پەیوەندییەکی دەسەڵاتیانەیە، بۆیە ڕۆشنبیری کورد دەکەوێتە ژێر فشارەوە لەمبارەوە. لە هەمانکاتدا کۆمەڵگا بە گشتی بەدگومانە لە ڕۆشنبیر، چونکە بە گشتی ڕۆشنبیری کورد کاتێک ڕەخنە دەگرێت دەکەوێتە پانتاییەکی سیاسیەوە یان بە ڕێکەوت لە پارتێکی سیاسی نزیک دەبێتەوە، ئەوا خێرا دەبێتە بەشێک لە میکانیزمی شەڕی ناوخۆی کوردی. لەم ڕوەوە خەڵک هەڵوێستی لێ وەردەگرن بە دۆست  یان بە نەیار.

بەڵام ڕۆشنبیری کورد خۆی بە دەست چەند لاوازییەکەوە دەناڵینێت. یەکەم، کەمن ئەوانەی لە هابیتۆسێکی ڕۆشنبیرییەوە هاتبن. تەنانەت ئەوانەش کە لە خێزانە خوێندەوارەکانەوە هاتوون، ئەمڕۆ دونیا تەواو جیاوازە. بۆیە بە گشتی ڕۆشنبیری کورد، نەوەی یەکەمی ڕۆشنبیرە  لە دونیای کوردیدا. وەک نەوەی یەکەم خاوەن دید و تیورە و چەمک و خیتابی خۆماڵی نیە، بۆیە هەمیشە سەرگەردانی دونیایە بۆ تێگەیشتن لە خۆی. هەتا ئیستاش ئەوەی کەڵەکەبوە، بارتاقەی دونیا نابێت. کەواتە هەژاری، نوێیەتی، لە ئەنجامدا دەبنە هۆکاری لاوازی.

لە لایەکی ترەوە بەرهەمی مەعریفی لە دونیای کوردیدا، دەق بە شێوەیەکی گشتی هێشتا وەها تەماشا دەکرێت کە دەبێت چێژ بەخش بێت، کورت بێت، ڕون بێت، پێویست بە ماندوبون و تەقەلا  نەکات. بە گشتی ئەم سیفەتانە سیفەتی ئەو دەقانەن کە لە ڕۆژئاوا بە نوسینی تابلۆیدا ناودەبرێن. نوسینی تابلۆید ئەو نوسینانەن کە ژمارەیەکی سنوردارن لە وشە، کە بە گشتی لە ٢٥٠  وشە تێناپەڕن، ئەم وشانە بەردەوام دوبارە دەکرێنەوە بۆ وەسفی هەموو ڕوداوەکان. بۆیە چونە دەرەوەی ئەو فەرهەنگە تەسکە، دەبێتە مایەی بێزاری.

بۆچی ڕۆشنبیرانی کورد لە ئاست پێگەکەیاندا نین؟

ڕۆشنبیری کورد ئاوێنەی کۆمەڵگا و ئاگایی و خواست و دەرفەتی کۆمەڵگای کوردییە. لە هەموو کۆمەڵگایەکدا خیانەتکردن، یەکێکە لە وەسفە بڵاوەکانی وەسفی ڕۆشنبیر. بە گشتی ڕۆشنبیر یان قارەمانە یان خیانەتکار، ناوەندی نیە. پرسیارەکە دادوەرییەکی تیادایە کە قورسە. بەو مانایە دەبێت ڕۆشنبیر چی بکات بۆ ئەوەی لە ئاست پێگەکەیدابێت؟ تەنانەت ئەو ڕۆشنبیرانەش ئامادەن بمرن نابنە جێگای ڕەزامەندی زۆرینەی کۆمەڵگا. بەو پێیە ئەگەر ئامادەبیت بۆ کۆمەڵگا بمرێت، تەنها بەشێکی کۆمەڵگا پێت ڕازییە، ئەمە لە کەیس سۆکرات و مەسیحیشدا ڕاستە.

پرسەکانی کۆمەڵگای کوردی بە ڕۆشنبیر چارەسەر نابن بە نەوەیەک و دوو نەوە چارەسەر نابن. ڕەنگە ئەمە یەکێک بێت لە هۆکارەکان، کاتێک کارێک لە کەسێک چاوەڕوان دەکرێت کە توانای ئەنجامدانی نیە. بۆ نمونە ئەگەر هەموو کورد بەیەکەوە بە نیازی باش  هەوڵبدەن بۆ ئەوەی کێشەکانیان چارەسەر بکەن، هێشتا پێویستیان بە کاتی زۆر هەیە و ڕێگری زۆر دێتە ڕێگایان. بۆیە ڕەنگە دادوەریی ئەوەی  ڕۆشنبیر لە ئاست پێگەکەیاندا نین چەند کێشەیەکی هەبێت: یەکەم، ئەوەی لە ڕۆشنبیر چاوەڕوان دەکرێت زیاترە لەوەی کە لە  توانایدا هەیە. دووەم، ڕۆشنبیری کورد به هۆکاری جیاوازەوە، خاوەن زەخیرە و توانا و کاریگەری ئەوتۆ نیە کە بتوانێت کاریگەری گەورە دابنێت. بۆ نمونە ئەگەر کەسێک تەنها کاری ڕۆشنبیریی تایبەت بکات ئەوا ڕەنگە کەمتر لە ٢٪ کۆمەڵگا بیناسن. بۆ نمونە محمد کەمال کاری قوڵی فەلسەفی وەردەگێڕێت و بەرهەم دەهێنێت، بەڵام لە کۆمەڵگادا ناسراونیە، بە بەراورد بە ئەو هەموو چاودێریی سیاسییە، کە لە تەلەفزیونەکانن.

بۆچی لێدوان و نوسینەکانیان وەک پێویست کاریگەرییان لە سەر تاکی کورد نیە؟

ڕۆشنبیر خاوەن زمانی ئاخاوتن نیە لە گەڵ زۆرینەی تاکی کورددا. بە بەراورد بە مەلا و شێخەکان، بە سیاسییەکان، ڕۆشنبیران بونەوەرەێکی نامۆن لە دونیای خۆیاندا. لە هیچ کۆمەڵگایەک ڕۆشنبیری وروژێنەری تاکەکانی کۆمەڵگانیە. ئەمە یەکێکە لە پرسیارە ئاڵۆزەکان کە ڕوبەوروی ڕۆشنبیر دەبێتەوە لە هەموو کۆمەڵگایەکدا، ئایا بۆچی ڕۆشنبیران نابنە ئەستێرەکان، وەک ئەکتەر و گۆرانیبێژەکان لە کۆمەڵگا ڕۆژئاواییەکاندا؟ چونکە زۆرینەی کۆمەڵگا تاقەتی ئاڵۆزی دونیای نیە. ئەوانەشی کە تاقەتی ئاڵۆزیی دونیایان هەیە بە سەر چەندین بەرەی دژ بە یەکدا پەرتبوون. جگە لە نەبونی زمانی کۆمەڵگایی، ڕۆشنبیری کورد خاوەن زەخیرەیەکی وەهانیە کە بتوانێت تاکی کۆمەڵگای کوردی بوروژێنێت یان کاریگەری لە سەر دابنێت. خۆی لە ڕاستیدا ئەرکی ڕۆشنبیر ئەوەنیە کە کاریگەر دانەربێت. ئەوەی دەیەوێت کاریگەری دابنێت ئەوەیە کە دەیەوێت خەڵك بە ئاراستەیەک ببات، هێزێک پێکبهێنێت. ڕۆشنبیری ڕاستەقینە، هەمیشە بە دەست پرسیار و گومان و بینینی ئاڵۆزی دونیاوە دەناڵینێت. زۆرینەی خەڵك بە دوای دڵنیایی و سەقامگیری و بەرچاوڕونی و ڕابەر و چاوساخدا دەگەڕێن. ئەگەر ڕۆشنبیر بەو کارانە هەستا ئەوە دەبێت کەسێکی سیاسی یان چالاکوان، یان عەقیدە بەخش، کە ئامانجی ئەوەنیە خەڵك بەرەو بیرکردنەوە و تێڕامان و پرسیار و ئۆتۆنۆمیی و بەرپرسیارێتی ببات، بەڵکو ئامانجی ئەوەیە کە چۆن مێشکیان بشواتەوە، دونیایان لێبکات بە ڕەش و سپی، قەناعەتیان پێبهێنێت، هانیان بدات و پاڵیان بدات. تراژیدیایەکی تری ڕۆشنبیری ڕاستەقینە ئەوەیە کە پێش زەمەنی خۆی دەکەوێت. بۆیە لە زەمەنی کۆمەڵایەتیدا وەک دەرەکیەکی نامۆ دەبینرێت و زۆرجار وەدەردەنرێت. ئەوەشە زۆرێک لە ڕۆشنبیرانی سەدەکانی پێشوو بە تەنهایی و برسی و نەدار مردن. ئەگەر ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی نەبوایە بە مەسیحی، ئەمڕۆ کەس عیسای نەدەناسی. ئەگەر مارکسیزم لە لایەن سۆڤیەتەوە نەکرایەتە ئایدەلۆژیای دەسەڵات، ئەمرۆ مارکس وەک زۆرێکی تری هاوسەردەمی لە خانەی لەبیرچواندا بوو. 

بۆچی ڕۆشنبیران ناتوانن لە پرسە گرنگەکاندا شەقام بجوڵێنن؟

ئەم پرسیارە چەند توخمێکی پڕ لە ئاڵۆزی تیادایە، ڕۆشنبیران، شەقام لە گەڵ جوڵاندن. ئایا شەقام بە ڕۆشنبیر دەوروژێت؟ ئایا ئەرکی ڕۆشنبیرە بوروژێنێت، مۆبەلایز، یان ئەرکی ڕۆشنبیرە لە وروژانەکان بە گومانەوە ڕابمێنێت؟ ئایا شەقام پانتایی ڕۆشنبیرانە، ئەگەر ڕۆشنبیر هاتە شەقام و هەوڵ وروژانیدا ئایا وەک ڕۆشنبیر دەمێنێتەوە یان دەبێت بە چالاکوانی سیاسی؟ هەمومان دەزانین، نەک لە کوردستان بەڵکو لە هەموو ناوچەکەدا دابرانێک هەیە لە نێوان ڕۆشنبیر و شەقامدا. ئەم دابرانە ڕەنگە هۆکاری زۆری هەبێت، لەوانە، زمان، دید، پێگەی ئابوری و کۆمەڵایەتی، ئامرازی وروژاندن، لە گەڵ ئاستی خواست و داوای شەقام. بۆ ئەوەی ڕۆشنبیر ببێت بە وروژێنەر دەبێت بە زمانێکی تایبەت خۆی دەرببڕێت. ئەم زمانە دەکرێت ناوی بنێین زمانی شەقام. زمانی شەقام ئەو زمانەیە کە دڵنیایی و هیواو و وزە دەبەخشێت، زۆرجار لە سەر بنەمای وەهم یان بەرژەوەندی، بەبێ گوێدانە ڕەهەندە مێژویی و ئەخلاقیی و گشتییەکەی. لە هەمانکاتدا ڕۆشنبیر بۆئەوەی ئەمە بکات دەبێت لە پانتایی شەقام و بە ئامرازەکانی شەقام بیکات، کە خۆی خاوەنی نیە. ئەمەش دیسانەوە دەیکات بە ئەو کەسەی کە ناچاربێت ئامرازە تەقیلدی و نیمچە تەقلیدییەکان بەکاربەرێت. دەبێت ببێت بە سیاسی یان خەتیب یان ڕابەر. ئەم خەسڵەتە ڕەنگە بۆ ماوەیەک بیکات بە ئایکۆن، بەڵام وەک زۆر ئایکۆن لە ناوەوە بەتاڵ دەبێت. لە ڕاستیدا شەقام جێگای مەرگی ڕۆشنبیرانە. شەقام گۆڕستانی ڕۆشنبیرانە. شەقام بە گشتی سیفەتی بەرخۆری هەیە، وزە هەڵدەمژێ بۆ کاتێکی کەم، بۆ ئامانجێکی سنوردار و پاش ئەوە فڕێی دەدات. ئەرکی فیکر ئەمە نیە. لە ئاستێکی تردا ڕۆشنبیران سەر بە دونیای عەلمانین یان دونیای مۆدرێن. ئەم دونیایە ڕەگ و ڕیشەی نیە لە شەقامدا، هەتا ئەمڕۆ دونیایەکی سنوردارە لە کۆمەڵگای ئێمە و کۆمەڵگاکانی دەروبەرماندا. ئەم دابرانە لە ئاستی فیکریی لە هەمانکاتدا بوەتە هۆکاری دابرانی جەستەیی و کۆمەڵایەتی. لەم ئاستەدا کۆمەڵێک کێشەی گەورە لە ئارادیە. خەڵکە خۆ بە مۆدرێنزانەکە لە وەهمێکدا دەژین کە ئەوە کەلەپور یان تەقلیدە کە ڕێگر و کێشەیە لە بەرجەستەبونی ئامانجەکانیان، ئەگەر ئەو کەلەپور و تەقلیدە لابدرێت ئەوا مۆدێرنە بەرجەستە دەبێت و دونیایەکی هاوشێوەی ڕۆژئاوا دێتە ئاراوە. ئەم بیرکردنەوە میکانیکییە هەتا ئاستێکی زۆر کاریکاتێرییە. لە دەرئەنجامی ئەمەدا چەمکی وەک هایبرید هاتوەتە ئاراوە، کە دەتوانین بە موتوربە لە قەڵەمی بدەین، بەو مانایە نە کەلەپوری پاک هەیە نە مۆدێرنەی دابراو لە واقیعی کۆمەڵایەتی. ئەمە بە تایبەتی کاتێک بەرجەستە دەبێت کە ڕۆشنبیر دەبێتە کاراکتەرێکی شەقامی، ناچار دەبێت لە گەڵ مەلای ئاینی و کەسایەتی کۆمەڵایەتی و سیاسییە ناسیاسییەکان هاوڕیز و تەبابێت و لە ئەنجامدا دەبێت بە کەسێکی هایبرید، بەڵام لە بەر زاڵی کەلەپور و واقیعی کۆمەڵایەتی ووردە ووردە لوش دەدرێت و دەخورێت، یان بە کاوەخۆیی دەبێتە شەقامی  و دەمرێت.

بۆچی دەسەڵاتی کوردی گرنگی بە ڕۆشنبیران نادات؟

بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە کۆمەڵێک فاکتەر هەیە:

یەکەم، فاکتەری جۆرایەتی. ڕۆشنبیرانی کورد بە گشتی ئەدیب و نوسەرن. نەک خەڵکانی شارەزای بوارەکانی حوکمڕانی. ئەم سنوردارێتی جۆرایەتییە وەها دەکات کە ڕۆشنبیران تەنها وەک قسەکرێکی کۆمەڵایەتی یان بە نوێنەربوی کۆمەڵایەتی سەنگیان هەبێت. زۆرجار ئەم پرۆسەی نوێنەرایەتی بونە کاتی و تێپەڕە.

دووەم، هۆکاری ئابوری. لە بەر خوێنەر نەبونی کۆمەڵگای کوردی، دەگمەنن ئەو ڕۆشنبیرە کوردانەی کە تەنها بە یەک زمان دەنوسن بتوانن لە سەر داهاتی کتێبەکانیان بژێوی خۆیان دابین بکەن.

سێیەم، لاوازی ڕۆشنبیران وەک توێژێک لە کۆمەڵگادا و هەبونی کینە و ڕق و پەرتەوازەیی زۆر لە نێویاندا.

چوارهەم، دەگمەنن ئەو ڕۆشنبیرانە بە کاری ڕۆشنبیری توانای خۆ بونیادنانیان هەبێت، وەک ئیشی قوڵ تایبەت لە سەر بوارێکی کۆمەڵایەتی یان سیاسی یان حوکمداری. یان داهێنانی چەمکێک یان میتۆدێکی خوێندنەوە.

پێنجەم، بە سوتەمەنی بونی ڕۆشنبیران لە کایەی میدیادا، لە بەر پەلەیی و ئاسانیی و خێرایی.

شەشەم، نەبونی هیچ سەنگێکی ئەوتۆ بۆ مەعریفە لە کایەی حوکمداری هەرێمدا.

زیانی مەیل و ئینتیمای حیزبی لە ڕۆشنبیران؟

مەیل و ئینتیمای حیزبی زیانی گەورە بە ڕۆشنبیران دەگەیەنێت، چونکە هەتا ئێستا شتێک نیە لە ناو کایەی سیاسی و کۆمەڵایەتی کوردستان حیزب بێت، ئەوەی پێی دەوترێت حیزب هێزێکی ڕیکخراوە لە پێناو کۆمەڵێک ئامانجدا. ئەم هێزە ڕێکخراوە خاوەنی بیر و ئایدەلۆژیا و کادیر و مەعریفە و پرۆسەی پەیوەندی کۆمەڵایەتی و کارکردن بە داتا و ئەم شتانەی نیە. بۆیە ڕۆشنبیر لەم هەناو حیزبدا بە گشتی لە کاتی کپبونی شەری ناوخۆدا دەبێتە بڵندگۆی باڵێکی ناو حیزب، لە کاتی کڵپەی شەڕی ناوخۆدا دەبێت بڵندگۆی حیزب یان لایەن. ئەم دۆخە وەها دەکات کە ڕۆشنبیری نزیک لە حیزب هەمیشە تەنها نزیکایەتیەکی بەس بێت بۆ ئەوەی ببێت بە کەسێکی نەخوازراو لە لایەن ئەوانەی لە دەرەوەی حیزبن.

زیانی نەبونی ڕۆشنبیری بێلایەن

هەموو کۆمەڵگایەک پێویستی بە مەعریفەیە. مەعریفە بۆ ئەوەی بتوانێت لە خۆی تێبگات، لە دونیا تێبگات و پەیوەندی لە گەڵیاندا دروست بکات. ڕۆشنبیر ئەو کەسەیە کە ئەم مەعریفەیە بەرهەم دەهێنێت. لێرەدا پێویستە کە ڕۆشنبیر بکەین بە چەند ئاستێکەوە، خەڵکانێک هەن کە بیری قوڵ بەرهەم دەهێنن، هەندێک کار سەر ئەو بیرانە دەکەن و هەندێک کاریان گەیاندنیەتی. نەبونی ئەم توێژە جیاوازنەی ڕۆشنبیر و هاوئاسات بونی زۆربەی ڕۆشنبیران وەها دەکات کە کایەی ڕۆشنبیری کوردی کایەیەکی هەژاربێت. یەکێک لە زیانە گەورەکانی ئەم بوارە ئەوەیە کە توانای لێگەیشتن و گفتوگۆ بونی نیە. بۆ نمونە لە کایەی سیاسیدا کاتێک خەڵكی دەڵێن دیموکراسی، ماف، دەزگا، حکومەت، دەسەڵات، لە کاتێکدا ئەم زاراوانە بونەتە بەشێک لە ئاخاوتنی ڕۆژانە، بەڵام بە هیچ شێوەیەک ماناکان و پاشخانیان ڕون نیە. بۆیە هەرچەندە وشە و دەربڕینی هاوشێوە بەکاردەبرێت بەڵام ڕەنگە بە هیچ شێوەیەک ئامانج و مەبەست یەک نەبێت. ئەمەش لە هەمانکاتدا ڕەنگە هۆکاری ئەوەبێت کە کورد ناتوانن نە لە نیوخۆیاندا و نە لەگەڵ ئەوانتردا بە ئاسانی گفتوگۆ بکەن یان بە سەر تەنگ و چەڵەمەکانیاندا زاڵبن. لە ئاستی پەیوەندی بە ئەوانترەوە، کوردستان لە مێژوی نوێدا جێگای بایەخی هەموو زلهیزەکانی دونیابوە، لە پاش کەوتنی خەلافەتەوە، کوردستان جێگای ڕوس و بەریتانیا و فەرەنسا و پاشان ئەمریکا دەبێت. لە داهاتودا بەبێ گومان دەبێتە جێگای بایەخی چینیەکانیش. بەڵام هەتا ئێستا هیچ ناوەندێک یان بیرمەندێکی تایبەت نادۆزیتەوە کە توانیبێتی کرۆکی ئەو کۆمەڵگایانەی بۆ کۆمەڵگای کورد بەیان کردبێت و هەتا بتوانرێت لە ڕێگایەوە لە ڕەفتار و مامەڵەی ئەم وڵاتانە تێبگەین. بەڵام نابێت لە هەمانکاتدا ڕەشبین بین چونکە کۆمەڵگای کوردی هەتا چەند دەیەیەکی کەمی ڕابوردو کۆمەڵگایەکی دابڕاو بوە لە دونیا. بە زمان و کەلتوری ئەوانیتر هێندە شارەزا نەبوە. لە ئەمڕۆدا جۆرێک لە کرانەوە هەیە بەڵام ئامرازەکانی تێگەیشتن لاوازن. سیستەمی خوێندن لە کوردستان لە ئاستی دەوڵەمەندی مەعریفی دونیادانیە. ئەمە لە کاتێکدایە  ئێمە چیدی بژاردەی ئەوەمان نەما کە لە دەرەوەی دونیابین یان لە دونیا دابراوبین. بە خۆشی و بە ترشی لە ناو دونیا و قەیرانەکانیدان، چ لە ئاستی ئابوری، سیاسی، جیوپۆلەتیکی و  زۆر بواری تر.

چۆن بتوانین نوخبەیەکی ڕۆشنبیری کاریگەر دروست بکەین؟

پرسیارێکی سەیرە، وەک ئەوەی ڕۆشنبیر بتوانرێت بە دەست و برد لە کاتێکی کەمدا یان بە چەند کردارێکی دیاریکراو بتوانرێت بەرهەم بێت و دروست بکرێت. ڕۆشنبیر چەندین دەیەی دەوێت لە وە چەرخانی ئابوری و سیاسی و کۆمەڵایەتی. یەک نمونەی بچوک. لە ڕوانگەی بۆردیوە تەماشای زەوقی خوێنەر بکە. ئایا زەوقی خوێنەرنیە کە جۆری ڕۆشنبیر بەرهەم دەهێنێت؟ ئایا زەوقی خوێنەری خۆی بەرهەمی کۆمەڵگا و ئابوری نیە؟ ئەگەر وەڵاممان بە ئەرێ بێت، ئەوا دەبێت زەوقمان بگۆڕێت. دەبێت لە گەڕان بە دوای چێژدا لە دەقدا بۆ مەعریفە و چەمک بگەڕێین لە نوسیندا. ئەم موەرچەرخانە کاتی زۆری دەوێت. بەڵام کۆمەڵگای کوردی لە وەرچەرخاندایە. وەرچەرخانی گەورەی وەک کۆتایی لادێ، دروستبونی شار، هەبونی سامانی کەڵەکەبوو، کاتی بەتاڵ، بەرخۆرێتی، سەنتەرێتی پارە،. پارە دروستکەری بۆرژوایە. دەسەڵاتی پارەبوو لە سەدەکانی ڕابوردو دەسەڵاتی بەخشی بە بۆرژواکانی شار لە بەرامبەر خاوەن موڵکەکانی گوند. ئەم وەرچەرخانە بە جۆرێک لە جۆرەکان لە کۆمەڵگای ئێمەدا ڕودەدات.