گۆڕینی مۆزه‌خانه‌ی ئایا سۆفیا بۆ مزگه‌وت شکستی پرۆژه‌ی مۆدێرنیتی

ماردین ئیبراهیم

سامۆیل هانتیگتن له کتێبه‌که‌یدا 'پێکدادانی شارستانێتییه‌کان' ده‌وڵه‌تی تورکیا وه‌کو 'ده‌وڵه‌تێکی دادڕاو' وه‌سف ده‌کات؛ مه‌به‌ستیشی له‌وه‌یه که تورکیا به قووڵی کێشه‌ی ناسنامه‌ی هه‌یه، پشتی کردۆته مه‌که و برۆکسلیش وه‌ری ناگرێت. به‌ڵام ئه‌وه سه‌رده‌مێک بوو و ڕابرد. جاران تورکیا بۆ ئه‌وه‌ی ببێته گه‌وره‌هێزێکی هه‌رێمی هه‌ژمووندار هه‌موو قورسایی خۆی خستبووه سه‌ر ئه‌وه‌ی له یه‌کێتی ئه‌وروپادا قبوڵ بکرێت و ئینجا له‌و ڕێگه‌یه‌وه هه‌ژموونی خۆی به‌سه‌ر ڕکابه‌ره هه‌رێمییه نه‌ریتییه‌کانی خۆیدا بسه‌پێنێت، به‌ڵام ئه‌و هه‌وڵه به‌رده‌وامانه‌ی تورکیا به‌ر دیواری ڕه‌قی مه‌رجه‌کانی یه‌کێتی ئه‌وروپا که‌وتن و تورکیا نه‌یتووانی ستاندارده‌ گشتییه‌کانی ئه‌وروپا و به‌های ئه‌وروپا بۆ مه‌سه‌له‌ی مافه‌کانی مرۆڤ جێبه‌جێ بکات، بۆیه دوواجار ده‌ستی له برۆکسل شوشت و بایدایه‌وه بۆ ناوچه‌که. ئه‌مجاره‌یان تورکیا ڕووی له مه‌که نییه به‌ڵکو به خه‌ونی ئیمپراتۆریای دێرینه‌وه ده‌یه‌وێت خۆی ببێته مه‌که. ده‌یه‌وێت له ڕێگه‌ی هێزه‌وه هه‌ژموونێکی ته‌واو به‌سه‌ر ناوچه‌که‌دا بکات و پاشان ئه‌وروپا وه‌کو هێزێک قبووڵی بکات. که‌واته وه‌رچه‌رخانی تورکیا وه‌رچه‌رخانێکی قووڵ و ستراتیجییه و گوزارشت له پرۆژه‌یه‌کی دوورمه‌ودا ده‌کات که به ته‌نیا ڕه‌هه‌‌ندێکی سیاسی نییه به‌ڵکو ڕه‌هه‌ندێکی 'که‌لتووری و شارستانیشی' هه‌یه، به‌ڵام هه‌م که‌لتووری و هه‌م شارستانی له که‌وانه‌دا چونکه شارستانێتی ئیسلامی له ئێستادا چیدی شارستانی ئیسلامی سه‌ده‌کانی ناوه‌ڕاست نییه و به‌م دۆخه‌وه ئه‌م شارستانێتییه ناتووانێت هیچ شتێکی مانادار و به نرخ پێشکه‌ش به مرۆڤایه‌تی بکات، بۆیه وه‌رچه‌رخانی تورکیا وه‌رچه‌رخانێکی توندتر ده‌بێت بۆ ئه‌و ڕه‌گوڕیشه فاشتستییانه‌ی خۆی که سه‌رجه‌می ده‌وڵه‌ت و دیسکۆرسی سیاسی و فه‌رهه‌نگی زاڵی تورکی له‌سه‌ر بنیاد نراوه. ئه‌م گه‌ڕانه‌وه‌یه که ساڵانێکه ده‌ستی پێکردووه گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ک ده‌بێت به هه‌مان سروشتی ده‌وڵه‌تی نوێی تورکیاوه به‌ڵام به چنگ و نینۆکێکی ئیسلامییه‌وه. تورکیا چیدی منه‌تی به ئه‌وروپا نابێت و خۆی ناچار نابینێت گوێ به مه‌رجه‌کانی مافی مرۆڤی ئه‌وروپا بدات، به‌ڵکو ئه‌وه‌ی ده‌یبینین ده‌وڵه‌تێکی بێچاوڕوو ده‌بێت که بۆ سه‌لماندنی خۆی پشت به هێز و ملهوڕی ڕووت ده‌به‌ستێت.

.....

له کۆتایی سه‌ده‌ی نۆزده‌دا کاتێک ڕۆشنبیران و ده‌سته‌بژێری ناو ده‌وڵه‌تی عوسمانی به‌هۆش خۆیان دێنه‌وه له‌پڕ هه‌ست ده‌که‌ن زۆر له ئه‌وروپا و ڕه‌وتی شارستانێتی نوێ دوواکه‌وتوون، دوواتر که ئیمپراتۆریا هه‌ڵده‌وه‌شێته‌وه و ده‌وڵه‌ته نه‌‌ته‌وه‌ییه‌کانی ناوچه‌که دروست ده‌بن و ده‌وڵه‌تی نوێی تورکیاش له‌لایه‌ن ناسیونالیزمی تازه ڕسکاوی تورکییه‌وه دروست ده‌کرێت. ئه‌و ده‌وڵه‌ته تازه‌یه که توانای نابێت جیاوازییه‌کانی ناو هه‌ناوی خۆی قبوڵ بکات، ڕاسته‌وخۆ ده‌که‌وێته ژێر کاریگه‌ری قوتابخانه‌ی ئه‌ڵمانی بۆ دروستکردنی ده‌وڵه‌ت له‌و کاته‌دا. به‌شی زۆری ئه‌و که‌سانه‌ی راهێنانیان به سوپای تورکی کردووه له ئه‌ڵمانیاوه هاتوون و زۆربه‌یان تۆوه سه‌ره‌تاییه‌کانی نازیزمن و بڕوایان به‌وه‌یه که ئیتنیسیتی ده‌بێت بڕبڕه پشتی ده‌وڵه‌ت بێت. کۆمه‌ڵه‌ی ئیتیحاد و ته‌ره‌قی و که‌مال ئه‌تاتورک ئه‌و بیرۆکه‌یه گه‌ڵاڵه ده‌که‌ن که دوواکه‌وتنی تورک به‌هۆی ئیمپراتۆریای عوسمانییه‌وه بووه بۆیه به توندی دژی عوسمانییه‌کان و دژی فیکره‌ی خه‌لافه‌ت ده‌بن. له ڕێگه‌ی دروستکردنی سوپایه‌کی تۆکمه‌وه پایه‌کانی ده‌وڵه‌تێکی به‌هێز داده‌مه‌زرێنن که تیایدا ئه‌و ده‌وڵه‌ته به زه‌بری هێز و توندوتیژی باز به‌سه‌ر هه‌موو جیاوازییه ئیتنیی و ئاینییه‌کاندا ده‌دات و هه‌وڵی توواندنه‌وه‌ی هه‌موویان ده‌دات له‌ناو بۆته‌ی ڕه‌گه‌زی تورکی باڵاده‌ست. ده‌وڵه‌تی تورکیا هه‌ر هه‌مان ئه‌و مۆدێله‌ی ده‌وڵه‌تی نازی ئه‌ڵمانی و ده‌وڵه‌تی فاشی ئیتالی و ژاپۆنی ئه‌و کاته‌یه، به‌ڵام به‌ زۆر هۆکار و له‌ناویاندا هۆکاری ده‌ره‌کی ئه‌مه‌ریکا له‌لایه‌ک و سۆڤییه‌ت له‌لایه‌کی تره‌وه نازیزم و هاوپه‌یمانه‌کانی له جه‌نگدا ده‌دۆڕێن و ئه‌وروپا ڕێڕه‌وێکی دیکه وه‌رده‌گرێت، به‌ڵام فاشیزمی تورکی ده‌مێنێته‌وه. له‌و کاته‌وه تاکو ئێستا هه‌ر که‌س و حیزبێک هاتبێته سه‌ر حوکم له تورکیا سروشتی ده‌وڵه‌ت نه‌گۆڕاوه که ستراکتۆرێکی فاشییانه‌ی هه‌یه.

مۆدێرنیتی یه‌که‌مجار له ڕێگه‌ی تازه‌بوونه‌وه‌ی سوپاوه دێته ناو تورکیا. توێژی سیاسی و ڕوناکبیری تورکیا کاتێک که‌ڵکه‌ڵه‌ی گه‌یشتنه‌وه به ئه‌وروپا ده‌که‌وێته سه‌ریان، بیر له‌وه ده‌که‌نه‌وه چۆن ده‌ستییان به چه‌ک و تفاقی جه‌نگی بگات، له به‌رامبه‌ردا پرۆژه‌یه‌کی جدی و تۆکمه نییه بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و نوێبوونه‌وه‌یه ببێته پرۆژه‌یه‌کی عه‌قڵی و زانستی و دیموکراسیی لیبڕاڵ.

ئه‌و پرۆژه‌یه که پرۆژه‌ی توواندنه‌وه ونکوڵیکردنی جیاوازییه‌کانی ناو تورکیایه هه‌ر هه‌مووی به‌سه‌ر جه‌سته‌ و ڕۆحی ئه‌و ده‌سته و گروپانه‌دا ده‌رووات که دژایه‌تی ئه‌و ئه‌سیمیله‌یشتنه - تواندنه‌وه و ئاوێزانکردنی به‌تۆپزی- ده‌که‌ن که به‌شه هه‌ره زۆره‌که‌ی ئه‌و زه‌بره به‌ر کورد ده‌که‌وێت.

.....

گۆڕینی بینای کڵێسا به مزگه‌وت هه‌ندێکجار له ئه‌وروپادا ڕوویداوه و هه‌میشه ئه‌و گۆڕانکارییه وه‌کو بابه‌تێکی شاره‌وانی و ئاسایی وه‌رگیراوه، هه‌ندێکجاریش له هیندستان بینای مزگه‌وتی چۆڵکراو یاخود ئاوه‌دان، کراوه به په‌رستگا یاخود ڕوخێنراوه و پاڵنه‌ری ئایدیۆلۆجی له پشت بووه به‌تایبه‌ت له‌و کاتانه‌دا که حیزبی به‌ها‌راتا جاناتای ڕه‌گه‌زپه‌رست له‌سه‌ر حوکم بووبن. ئه‌م گۆڕینه‌ی مۆزه‌خانه‌ی دێرین و مێژوویی ئایا سۆفیاش بۆ مزگه‌وت به پاڵنه‌ری ئایدیۆلۆجی ده‌کرێت و نیشانه‌ی شکستی تازه‌بوونه‌وه‌ی تورکیایه و هه‌مووان ده‌زانن تورکیا له‌سه‌ر ئه‌و شوێنه بۆ مزگه‌وت په‌کی نه‌که‌وتووه، به‌ڵام تورکیای هه‌ژار له ڕووی کلتووریه‌وه زۆر پێویستی به مۆزه‌خانه‌یه‌کی ئاوا گرنگ هه‌یه. ئه‌و پرۆژه‌یه پرۆژه‌یه‌کی ئایدیۆلۆجییه بۆیه زۆرکه‌س خۆیان سه‌خڵه‌ت کردووه به عه‌لی قه‌ره‌داخیشه‌وه که له‌سه‌ر ئه‌و هه‌موو شه‌ڕ و له‌شکرکێشییه قسه‌ ناکات به‌ڵام له‌و بابه‌ته‌دا تویته‌ری خۆی گه‌رم کردووه. ئه‌و پیاوه گوزارشته له که‌وتنی ڕۆحی و خۆبه‌که‌مزانینی مرۆڤی کورد و باسی ئه‌وه‌ ده‌کات که له‌سه‌رده‌می 'شه‌ڕی خاچپه‌رسته‌کان'دا له ئه‌نده‌لووس مزگه‌وت ڕوخێنراوه که ئه‌وه دروستکردنی ته‌پوتۆزه بۆ ئه‌وه‌ی مرۆڤ ڕاستییه‌که نه‌بینێت.

پرۆژه‌ی ئه‌ردۆگان هه‌ر هه‌مان پرۆژه‌ی ناسیونالیزمی تورکییه که له قوڵاییدا فاشیستییه به‌ڵام وه‌ک چۆن ده‌یه‌وێت له ئاستی هێز و نوێنه‌رایه‌تی ده‌وڵه‌تدا خۆی بکاته ڕه‌مزی ئه‌و ده‌وڵه‌ته، ئاواش ده‌یه‌وێت له ئاستی سیمبول و مانای ڕه‌مزیدا و له ڕێگه‌ی ده‌ستکاریکردنی زۆر شتدا شۆڕه‌سوواره‌که‌ی هه‌ر خۆی بێت، ئه‌نجامه‌که‌ش گۆڕانی فۆرمی ده‌وڵه‌ت و له هه‌مان کاتدا مانه‌وه‌ی ستراکتۆره فاشیستییه‌که‌یه‌تی.

ژیان له‌ ده‌ره‌وه‌ی ھه‌ساره‌ی زه‌وی..!!

سیروان حەسەن

به‌ ھۆی زۆربوونی ژماره‌ی دانیشتوانی سه‌ر زه‌وی كه‌ له‌ئێستادا نزیكه‌ی 7,8 ملیار كه‌س ده‌بێت وه‌ پێشبینی ده‌كرێت كه‌ له‌ ساڵی 2050 بگاته‌ 9,8 ملیار وه‌ له‌ ساڵی 2100 بگاته‌ 11 ملیار كه‌س ئه‌گه‌ر به‌و شێوه‌ سروشتیه‌ی خۆی زیادبكات، كه‌مبونه‌وه‌ی سه‌رچاوه‌كانی ئاوی سازگار و خۆراك و وزه‌ له‌ به‌رامبه‌ر زۆربوونی ژماره‌ی دانیشتوان وه‌ پیس بوونی ژینگه‌ ئه‌م ھۆكارانه‌ مرۆڤی ناچار كرد كه‌ بیر له‌ ئه‌لته‌رنه‌یتیڤ بكاته‌وه‌ بۆ شوێنگرتنه‌وه‌ی زه‌وی بۆ به‌رده‌وامبوونی ژیان، زانایانی بواری گه‌ردوونناسی ماوه‌یه‌كی زۆره‌ ھه‌وڵی دۆزینه‌وه‌ی ھه‌ساره‌یه‌كی (كوكب) تر ده‌ده‌ن كه‌ له‌ زه‌وی بچێت و بارودۆخی گونجاوی ھه‌بێت بۆ ژیان بۆ ئه‌وه‌ی وه‌كو پرۆژه‌یه‌كی ئاینده‌یی ژیانی مرۆڤ و زینده‌وه‌رانی بۆ بگوێزرێته‌وه‌.

زانایانی ئه‌ڵمان سێ ھه‌سارۆكه‌یان تێبینی كردووه‌ به‌ ده‌وری ئه‌ستێره‌یه‌كی (خۆرێك) نزیك سیسته‌می خۆری خۆمان ده‌سورێته‌وه‌ كه‌ له‌ زه‌وی ده‌چن و ره‌نگه‌ به‌ردین بن ئه‌مه‌ش ھیوابه‌خشه‌ كه‌ وه‌كو به‌دیلێكی زه‌وی بێت بۆ به‌رده‌وام بوونی ژیان له‌ داھاتوودا، زانایانی زانكۆی گویتنگنی ئه‌ڵمانی ده‌ڵێن ئه‌و سێ ھه‌ساره‌یه‌ به‌ ده‌وری ئه‌ستێره‌ی (نجم = خۆر) 887 Gliese ده‌سورێنه‌وه‌ كه‌ ئه‌ستێره‌یه‌كی جۆری سووری بچوكه‌ و بارستایه‌كه‌ی نیوه‌ی بارستایی خۆره‌ و  11 ساڵی تیشكی (9,5 تریلێۆن كیلۆمه‌تر) له‌ زه‌ویه‌وه‌ دووره‌، 12 ئه‌ستێره‌ی تر ھه‌یه‌ كه‌ له‌م ئه‌سێره‌یه‌ نزیكترن له‌ زه‌ویه‌وه‌. بۆ زانایان به‌ ته‌واوی ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ یه‌كێك له‌و ھه‌سارانه‌ 9 رۆژ جارێك به‌ ده‌وری ئه‌ستێره‌ی 887 Gliese ده‌سورێته‌وه‌ وه‌ ئه‌وی تریان 21 رۆژ جارێك ده‌سورێته‌وه‌، یه‌كێك له‌و ھه‌سارانه‌ ده‌كه‌وێته‌ ناوچه‌یه‌كی ده‌وری ئه‌ستێره‌كه‌ ناسراو به‌ Goldilocks Zone كه‌ ناوچه‌یه‌كی له‌باره‌ بۆ ژیان نه‌ زۆر سارده‌ نه‌ زۆر گه‌رمه‌ و ره‌نگه‌ بتوانێت ئاوی شل بپارێزێت و گونجاو بێت بۆ له‌ خۆگرتنی ژیان، ھه‌ساره‌ی سێیه‌میان له‌و ناوچه‌یه‌ ده‌شێت 50 رۆژ جارێك به‌ ده‌وری ئه‌ستێره‌كه‌دا بسورێته‌وه‌ به‌ڵام پێویستی به‌ زانیاری وردتر ھه‌یه‌.

زانای فه‌له‌كنناسی ساندرا جیفرز له‌ زانكۆ گویتنگن له‌ توێژینه‌وه‌كه‌یدا كه‌ له‌ گۆڤاری ساینس بڵاوبووه‌ته‌وه‌ ده‌ڵێت ئه‌و ھه‌سارانه‌ زه‌به‌لاحن واتا قه‌باره‌یان چه‌ند جارێك له‌ قه‌باره‌ی زه‌وی گه‌وره‌ترن وه‌ ده‌لێت ئه‌و ھاسارانه‌ باشترین ئه‌گه‌ری ژیانیان له‌ سه‌ره‌ به‌ به‌راورد به‌ئه‌ستێره‌ نزیكه‌كانی تر ئه‌گه‌ر ئه‌تمۆسفیری تایبه‌ت به‌ خۆیان ھه‌بێت ئه‌مه‌ش جێی بایه‌خ و گرنگیدانی زانایانی ناسا ده‌بێت بۆ سالی 2021 بۆ كۆكردنه‌وه‌ی زانیاری زیاتر له‌و باره‌یه‌وه‌.

هەموومان لەناویەک کەشتین ....

هه‌ڤاڵ عه‌بدوڵڵا ابراهيم

گەر ئەوکەشتیە نقووم بێت و لەناو بچێت ، هەموومان ژێر ئاودەکەوین و لەناو دەچین ، ئاخر دەسەڵاتدارانی هەرێم زۆرمان گوت بەڵام کەمتان بیست ، چونکە ئێستاش خەڵکانی ماستاو چی و بەرژەوەندی خواز دەوری ئێوەیان داوە ، کەئەو جۆرەخەڵکانە باکیان نیە گەر قەوارەی هەرێمیش لەناو بچێت ، چونکە ئەو خەڵکانە لە هەموو ڕۆژگارەکاندا جێگەی خۆیان دەکەنەوە ،  ئێوە ئاگاتان لەخەڵکانی شۆرشگێڕو قارەمانانی ڕۆژە سەختەکان نیە ، ئەوخەڵکانەی دوێنێ لەزیندانەکانی بەعس بوون ، یا ئەو خەڵکانەی لەهەشتاکاندا  هەر ڕۆژەی ماڵیان لە شارو گەڕەکێک بوو لەترسی بەعس تەنیا تاوانیان ئەوەبوو کەس وکاریان پێشمەرگەبوون .

بەداخەوە ئێستا لەسایەی ئێوەدا خەڵکانێک دەڵێن سەدام باشترە ، یا لەژێر حکومڕانی ئێوەدا چەند مەلایەک کەئێوە پاداشتان کردوون بۆ کۆکردنەوەی دەنگ لەکاتی هەڵبژاردنەکان ، بێ شەرمانە گاڵتە بەسروودی پیرۆزی ئەی ڕەقیب دەکەن ، لەگەڵ ڕێزم بۆ ئەو مەلایانەی هەیشە خاوەن هەڵوێست بوونە ، ئێوە لەجیاتی خزمەتی کەس وکاری شەهیدان و زیندانیانی سیاسی و خانەوادەی شەهیدانی سەنگەری ڕاستەقینە و تێکۆشەرانی ئەوێ ڕۆژێ بکەن ...هتد.

کەچی خزمەتی کۆنە بەعسی و دارودەستەکانی ئەوانتان کرد .

بۆیە هەرچی بەسەرگەلانی عێراق و گەلی کورد هاتووە ، سەدام بەرپرسیاری یەکەمە ، کاتێک سەدام لەساڵی حەفتاو نۆ دەسەڵاتی وەرگرت لەڕێگەی کودەتایەکی سپی ، دەزانن یەک دیناری عێراقی بەرامبەر سێ دۆلاری ئەمريکی بوو ، ئەی کێ ئابووری عێراقی داڕماندو وێرانی کرد .

بەڵام چونکە ئێوە لەبیست و نۆساڵی حکومڕانیتان ، پارتی و یەکێتی نەتانتوانی دادپەروەری بهێننەدی بۆ تەواوی عەوامی خەڵک ، بۆیە ئەو خەڵکانەی دژ بەئازادی و سەربەخۆیی کوردستان بوون ، زوو کەوتنە ماستاو کردن و پیاهەڵدانی ئێوە ، ئێستاش ئەوانە لەنێو خەڵک دەڵێن سەدام وبەعس باشتربوون لەدەسەڵاتی هەرێم ، جارێکیتریش دەڵێم کات زۆرماوە بۆ ئاشتکردنەوەی خەڵکی کوردستان ، بەغداش ئەو بەهەشتەنیە کەخەڵکانێکی دژ بەقەوارەی هەرێمی کوردستان ، بەدەنگی ناڕازیان و ماف خوراوانی کوردستان گەیشتنە پەرلەمان ، کەچی ئێستا دەیانەوێ مکیاژی بەغدا بکەن و خەڵک چەواشەبکەن ، زۆریش ئاساییە بەیانی بۆ پارەو پۆست بێنەوە لای دەسەڵاتی هەرێم .

تورکیا و تیورەی زەلکاو

د. سه‌ردار عه‌زیز

زەلکاو لە زمانی کوردیدا مانایەکی جنێویانەی هەیە. بۆیە ئاسان نیە بۆ کەسێكی کورد وەک چەمکێکی جیوپۆلەتیکی لە زەلکاو تێبگات. ڕەنگە مانای جنێوی زەلکاو دەرخەری ئەو واقیعە جوگرافیە بێت کە زەلکاوی کوردی بۆگەن و پیس و مێشاوییە. هەروەها دەرخەری واقیكی مەعریفی و کۆمەڵایەتی کوردی بێت کە جنیو باڵاترین ئاستی مەعریفییە. بەڵام لە زمانی ئینگلیزیدا ئەم تێرمە مانای تری هەیە.

زەلکاو میتافۆرە، بەڵام لە سەردەمی جەنگی ڤێتنامدا بوو بە تیورەیەک. بە کورتی مەبەست لە زەلکاو ئەوەیە کە هێزێک، زۆر جار بەبێ مەبەست، ووردە ووردە بەرەو جێگایەک یان شوێنێک دەڕوات، یان دەبرێت، بەڵام پاش ماوەیەک لە ڕۆشتن ناتوانێت بە ئاسانی لێی بکشێتەوە و تیایدا دەچەقێت.

زۆرجار هێزێک هاندەدرێت یان ناچاردەکرێت یان خۆی بەبێ ئاگا، بە تایبەتی چونکە پرۆسەکە هەنگاو بە هەنگاو ڕودەدات، بەرەو زەلکاو دەچێت. جگە لە ڤێتنام، ئەم دۆخە بوو بە جۆرێک لە یارییەکی جیوپۆلەتیکی. دەتوانرێت بوترێت کە هاتنی سۆڤیەت بۆ ئەفگانستان ، یارییەکی زەلکاویی ئەمریکابوو، بۆ شکستی ئەو وڵاتە.

لە ئاستی جیوپۆلەتیکیدا، زەلکاو بە گشتی ئەو وڵاتانەیە کە داڕماون یان نیمچە داڕماون، لە لایەن وڵاتانی ترەوە بەکاردەهێنرێن بۆ ئەوەی وڵاتێکی تیادا بەگیربهێنن و شکستی پێبهێنن. ئێستا سوریا زەلکاوە، جێمس جێفری مانگی پێنج ووتی سوریا دەکەینە زەلکاو بۆ ڕوسەکان. پاش ئەوە ئیسرائیلیەکان وتیان سوریا دەکەینە زەلکاو بۆ ئێرانییەکان.

ئایا ئەم تیورەیە دەکرێت بە سەر سەرکێشییەکانی ئێستای تورکیادا بسەپێت؟ تکایە بیر لە زەلکاو لە رەهەندە کوردییەکەی مەکەرەوە.

دەستکردنی تورکیا بە سەرکێشی، بەبێ بونی ئابورییەکی بەهێز، لە ئەنجامدا ڕەنگە ببێتە هۆکاری ئەوەی کە لە ناوەندەوە داڕمێ.

بەگشتی تیورەی زەلکاو یانی، سەرقاڵکردن و بێئاگاکاردنی هێزێک لەوەیە کە بەرەو جێگایەک دەڕوات کە ناتوانێت لێی بکشێتەوە و تیایدا دەچەقێت و لە پەلوپۆ دەکەوێت. ئەمە زۆر خەسڵەتی هەیە.

خەیاڵی ئینگلیزەكان

هەندرێن شێخ راغب

ئێرانیەكان بەوە دەناسێنرێن كە بۆ ریشەی رابردوویان دەگەڕێنەوەو بڕوایان بە ئەفسانەی ئیمپراتۆریەتی‌و شاهەنشاهی‌و سەركەوتنە گەورە مێژوویەكانی خۆیانە وەك شانازیەك بۆ ئێستایان. بەڵام لەوان خراپتر كە گیرۆدەی رق‌و ریشەی مێژوو تۆڵە‌و خەونی خاوەنداریەتین، ئینگلیزەكانن، بەم بیركردنەوە نەفرەتیەیان بوونەتە دایكە شەیتانی سیاسەت‌و بەڵای نەخشەی جیۆسیاسی جیهان‌و ناوچەكەی ئێمە. لەپشتی پیلانگێڕی ئەوەندە گەورەن كە دەرسی شەیتان دادەن. بەڵام ئەمە مانای ئەوە نیە كە سوڵتەو عەقڵ‌و هێزی جارانی ئیمپراتۆریەتیان هەیەو ماوە. كاتی خۆی بە دەسەڵاتی ئینگلیزەكانیان دەگوت ئیمپراتۆریەتی رۆژ، چونكە رۆژ لە سنوری دەسەڵاتی ئەوان ئاوا نەدەبوو..لەهیندستانەوە بۆ كوردستان‌و بۆ ئوسترالیا نفوزو دەسەڵاتی ئەوان بوو.

كاتێك لە جەنگی جیهانی یەكەم براوە بون، بە هەماهەنگی فەرەنسیەكان، وەك پارچە گۆشتی بەردەم پشیلە، خاك‌و نەتەوەو ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیان كوت كوت كرد. ئێمەی كوردیان كردە چوار كوت‌و هەر كوتەیان لەبەردەمی گورگێك دانا.

ئێستاش ئەوە ئینگلیزەكانن، ناهێڵن عێراق دابەش بێت، ناهێڵن كێشەی كەركوك بەلایەكدا بكەوێت، ناهێڵن هەرێمی كوردستان بگاتە كەنارێك، بەڵكو خەریكی خەونی ئەوەن كە عێراق یەك پارچە بێت‌و لە ئینتدابی ئەوان دا بێت. من خۆم وتارێكم هەیە گوتومە هەڵەبووین لەژێر ئینتدابی ئینگلیز هاتینە دەرەوە.. ئێستاش حەز دەكەم عێراق بكەوێتەوە  دەست خۆیان، چونكە عێراق ئەوان دروستیان كردوە، كەتەلۆكی راستەقینەو بنەڕەتی لای خۆیانە، هەر خۆشیان دەتوانن چاكی بكەنەوەو هەموان رازی بكەن. بەڵام سەیر ئەوەیە وەك گای بنە پڕن لە سیاسەتی توندو پەرتكەو بەیەكدادانی مەزهەب‌و ئیتینیەكان.

لەسەر مەسەلەی ریفراندۆم‌و نەوتی هەرێم‌و پەیوەندی هەرێم‌و بەغدا رۆڵی زۆر مەترسیدارو دژە كوردیان لەناو ئەنجومەنی ئاسایش هەیە‌و هەبووە. دوای 16ی ئۆكتۆبەر یەكسەر نەوتی كەركوكیان وەرگرت. ئێستاش خەریكی نەخشەی بەهێزكردنەوەی عێراقن، دەیانەوێت بەغدایەك دروست بكەنەوە بە كەتەلۆكی خۆیان. نە بەغدای ئەمریكی بێت نە بەغدای ئێرانی. ئەوانیش مستەفا كازمیان هێناو پشتیوانیان كرد. بەڵێنیان لە سعودیەو ئیماراتیش وەرگرتووە بە دەیان ملیار دۆلار پشتیوانی ئەم نەخشەیە بێت. ئەمریكیەكان زیاتر لە تەنكاوی سیاسەت ‌و بەرژەوەندی‌و دەستكەوتەكانی خۆیان هەڵسوكەوت دەكەن، وەك ئینگلیزەكان مامۆتك‌و گای بنەو دایكە شەیتانی سیاسەت نین. بەكورتی دەمەوێت بڵێم ئێستا ئینگلیزەكان كار دەكەن بۆ دروست كردنەوەی عێراقێك بە تامی رابردوو. نەك عێراقێك بۆ داهاتوو..كە كێشەی نەتەوەو مەزهەب‌و مافە دەستوریەكانی گەلانی عێراق بەشێوەیەكی حەق و عەدالەت چارەسەر بكات.