توركیا یاری دەكات یان یاری پێدەكرێت؟

لە دوای سێپتەمبەری ساڵی 2015دا كاتێك ڕوسیا بڕیاری دا بەهێزی سەربازی دەستوەردان لە كاروباری سوریادا بكات و هێزی بەرەو ئەو وڵاتە جوڵاند، پەیوەندیە نێودەوڵەتی و هەرێمی و ڕووداوەكان گۆڕانكاری بەسەردا هات، مۆسكۆ وەك زلهێزێكی ناوچەكە هاتە ناو ململانێكان و بۆ بەرگری لە ئەسەد چەندین بنكەی لە سوریا دامەزراند، توركیاشی لە هەرچوارلاوە گەمارۆدرا، لەم نێوەندەدا توركیا ناچار بوو مامەڵە لەگەڵ دوژمنەكەی ڕابردووی و نەیاری هاوپەیمانەكانی بكات.

بۆ ئەوەی لە هاوكێشەی ئەم پەیوەندیە پڕ لە ئاڵۆزی و كێشمە كێشمە تێبگەین، پێویستە سەرەتا باس لە پەیوەندی نێوان توركیا لەگەڵ ڕوسیا و ئەمریكا بكەین و پاشان لەسەر بنەمای ڕووداوەكان و خوێندنەوەی مێژوو بگەینە ئەو ئەنجامەی كە یاری دەكات یان یاری پێدەكرێت؟

پەیوەندییەكانی نێوان ڕوسیا و توركیا

پەیوەندییەكانی نێوان ڕوسیا و توركیا پەیوەندییەكی مێژووییە بە شێوەیەك ناكرێت ڕابردوو لە داهاتووی جیا بكرێتەوە، لە نێوان ئەو دوو وڵاتەدا هەژدە جەنگ لە ماوەی سێ سەدەدا ڕوویداوە، لە هەموو جەنگەكاندا توركیا بە دۆڕاوی هاتۆتە دەرەوە، ئەم دوو وڵاتە هەمیشە پەیوەندییەكانیان لە ئاڵۆزیدا بووە و نەیانتوانیوە پەیوەندییەكی ستراتیژی دوور مەودا پێكبهێنن، بەڵام لە دوای سێپتەمبەری ساڵی 2015دا كاتێك ڕوسیا بڕیاری دا بەهێزی سەربازی دەستوەردان لە كاروباری سوریادا بكات و هێزی بەرەو ئەو وڵاتە جوڵاند، پەیوەندی نێوان ئەو دوو وڵاتە گۆڕا بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ یەكتری.

توركیا لە فراوانكردنی هەژموونی خۆی لە سوریا كەوتە ناو ئاگری سوپای ڕوسیاوە، لە سەرویەوە نیمچە دوورگەی قرم، لە باشورییەوە حەوت سەد كیلۆمەتر لەگەڵ سوریا كە ڕادارو هێزی ستراتیژی ڕوسیای لێیە، كە گرنگترینیان بنكەی سەربازی حەمیمە، واتە لە ئەرزی واقیعدا مۆسكۆ ئەنكەرەی لە باكور و باشور و ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا گەمارۆدا، ئەم گەمارۆدانەی ڕوسیا ئەمڕۆ جارێكی دیكە دووبارە بووەوە، هەمان ئەو مێژووەیە كە ئەتاتورك داوای لە ڕۆژئاوا كرد وڵاتەكەی وەك ئەندامی ناتۆ وەربگرن،بۆ ئەوەی هاوسەنگی هێز بگەڕێتەوە، كاتێك ستالین لە نێوان ساڵانی 1947-1948دا داوای گەروەكانی بسفۆر و دەردنیلی كرد، بەڵام ئەمجارە بۆ توركیا جیاوازە، چونكە لەگەڵ هاوپەیمانەكانیشی لە كێشەدایە، بۆیە بە ناچاری مامەڵەی لەگەڵ ڕوسیادا كرد، هەرچەندە مامەڵەكە لاسەنگی زۆری تێدایە و ڕوسیا لە چەندین ناوچەی سوریادا بە تایبەت لە ئیدلب زیانی زۆری بە سوپای توركیا گەیاندووە.

پەیوەندی نێوان ئەمریكا و توركیا

پەیوەندی نێوان ئەو دوو وڵاتەدا دەگەڕێتەوە بۆ كۆتاییەكانی جەنگی جیهانی دووەم و سەرەتای جەنگی سارد لە ساڵی 1943دا،كاتێك كۆنگرێس بڕیاری دا هاوكاری سەربازی و ئابوری پێشكەش بە توركیا بكات و لە بەرامبەردا ڕووبەڕووی هەڕەشەكانی یەكێتی سۆڤیەت ببێتەوە، پەیوەندییەكی توند لە نێوانیان دامەرزا و پاشان لە ساڵی 1952 كرا بە ئەندامی ناتۆ، كە بۆ هەمان مەبەست بوو، ئەم پەیوەندییە بەم شێوەیە مایەوە تا ساڵی 2003 كە پەیوەندییەكی ستراتیژی بوو، تا ئەو كاتەی كە ئەمریكا بۆ ڕوخاندنی ڕژێمەكەی سەدام حسێن داوای بەكارهێنانی بنكەی ئینچەر لیكی كرد،بەڵام توركیا ئەو داوایەی ڕەتكردەوە، پاشانیش بەهۆی هێرش كردنە سەر هێزەكانی سوریای دیموكرات و كڕینی سیستەمی بەرگری (S400)ی ڕوسی

بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا پەیوەندی نێوان ئەم دوو وڵاتە هەر بەردەوامی هەبووە، چونكە پەیوەندییەكە تەنها سیاسی نیە، بەڵكو جیۆ سیاسی و بەرژەوەندی ئابورییشە،چونكە توركیا ناوچەیەكی ستراتیژییە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەمریكا بە عیراق و ئێران و سوریا و جۆرجیا و وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەبەستێتەوە، هەروەها توركیا خاوەنی چەندین بەندەری ئاوییە و بۆ لایەنی بازرگانی بەهەمان شێوە ئەمریكا بە وڵاتانی ناوچەكە دەبەستێتەوە،ئەمە جگە لەوەی توركیا وەك هاوبەشی بازرگانی شتومەك لەگەڵ ئەمریكا بە قەبارەی (20.5 ملیار دۆلار) لە پلەی سی و دووەمدایە، هەروەها لە ساڵی 2018دا قەبارەی ئاڵوگۆڕی بازرگانی نێوانیان 24 ملیار دۆلار بووە.

توركیا یاری دەكات یان یاری پێدەكرێت؟

بە سەیركردنی پەیوەندییەكانی نێوان توركیا لەگەڵ ئەمریكا و ڕوسیادا، دەردەكەوێت، كە توركیا لەلایەن هەردوو وڵاتەوە لە دژی یەكتری بەكاریدەهێنن،بۆ ئەوەی بەبێ بەركەوتنی ڕاستەوخۆ زۆرترین زیان لە یەكتری بدەن و بیكەنە كارتێكیش ،بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا توركیا لە چەند دۆخێكدا سودمەندی ئەم یاری پێكردنە بووە،

بۆ نموونە ئەمریكا و ڕوسیا لە ململانێی یەكتریدا هاوكاری سەربازی و لۆجستی پێشكەش بە توركیا دەكەن، هەروەها لە زیادكردنی هەژمونی خۆی بەسەر ناوچەكەدا تا ئەو ڕادەیەی لە بەرژەوەندییان نەدات دەستكراوەیان كردووە، توركیاش ئەم هەلەی بۆ فراوانكردنی پاوانخوازییەكانی خۆی لە وڵاتانی عەرەبیدا باش قۆستۆتەوە

كە پێویستە دژ بە داگیركارییەكانی توركیا یەك هەڵوێست بن و متمانە بە لێدوانە سیاسی و ئاینیەكانی نەكەن،چونكە دواجار بۆ بەرژەوەندیەكانی خۆی بەكارهێناوە،وەك پرسی فەلەستین كە هیچ كارێكی بۆبەرژەوەندی ئەو گەلە ئەنجام نەداوە، بەڵكو هەموو جارێك بازرگانی بەو پرسەوە كردووە، نزیكترین نمونەش ئەوەیە كە ئیسرائیل دەیەوێت بەشێك لە خاكی فەلەستین بە خاكی ئیسرائیلەوە بلكێنێت، لەم كاتەدا ئەمریكا بڕیاری گەڕانەوەی توركیایدا لە بەرهەمهێنان و مەشق پێكردنی فڕۆكەوانە توركەكان لەسەر فڕۆكەی f-35، بێگومان ئەمریكا بۆ بێدەنگ كردنی توركیا ئەو كارەی كردووە، وا دیاریشە توركیا ئەو بێدەنگیە هەڵدەبژێرێت، ئەگەر كارەكان بە ویستی خۆی بڕوات، ئەگەر نا چەند لێدوانێكی توندی سیاسی دەبێت، تا ئەو كاتەی بە ئامانجەكەی دەگات.

گۆران قادر احمد

نوسەر و رۆژنامەنوس

 بروانامەی بەکالۆریۆس لە زمان و ئەدەبی عەرەبی

سه‌رچاوه‌: http://diplomaticmagazine.net/

كۆڕۆنا..ده‌رفه‌تی گه‌ڕانه‌وه‌ی متمانه‌

هه‌ڤاڵ عه‌بدوڵڵا ابراهیم

بەڵام قەدەغەی هاتووچۆش لەشەشی بەیانیەوە تاکو دوازدەی شەو ،کارێکی سەختە بۆ خەڵکانی کاسبکارو کەم دەرامەت .

حکومەتی هەرێم لەسەرەتای پەیدابوونی ڤایرۆسی کۆرونا ، هەنگاوی باشی نا بۆ ڕێگەگرتن لەوپەتایە ، بەڵام بەهۆی بارودۆخی داراییەوە نەی توانی زاڵ بێت بەسەر ئەم پەتایە ، نەی توانی مووچە دابەش بکات ، نەی توانی بڕێک پارە دابین بکات بۆ خەڵکانی بێ مووچە ، بەتایبەتی بۆ ئەوخەڵکانەی کەهیچ داهاتێکیان نیە جگە لەکارکردنی ڕۆژانەیان ، ئاخر هەندێک بەرپرس ورەی خەڵکیان دابەزاند، کاتێک لەكۆنگرە ڕۆژنامەوانیەکان دەیانگوت داهاتمان لەژێر سفرە ، ئەوکاتە پێویستی بەم لێدوانانە نەدەکرد ،جگە قسەکردن  لەسەر شێوازی خۆپاراستن سەبارەت بەم پەتایە .

ئێستا وڵاتانی ئەوڕوپا زاڵبوون بەسەر ئەم ڤایرۆسە ، چونکە لەوێ دەسەڵات  ئاگای لەهاوڵاتیان بووە، بۆیە هاوڵاتیانیش هەموو ڕێکارە خۆپارێزیەکانیان جێ بەجێ دەکرد ، لەکوردستان کاتێک باسی خۆپارێزی دەکەی لەگەڵ خەڵکانێک ڕۆژانە ، بەداخەوە لەوەڵامدا زۆربەیان دەڵێن راست نیه‌.. هیچ نیە .

بیرمەندی گەورە عەلی وەردی دەڵێ ، کاتێک متمانە نەما لەنێوان دەسەڵات و خەڵک ، کارەساتە چونکە گەر دەسەڵات کاری باشیش بکات ، خەڵک دەڵین وانیە بۆنموونە گەر حکومەت نەخۆشخانە یا قوتابخانە دروست بکات ، خەڵک دەڵێن حكومه‌ت راست ناكات.

ئێمه‌ پێویستی زۆرمان به‌ وشیاری ته‌ندروستی هه‌یه‌، كه‌ ده‌بێت جیابكرێته‌وه‌ له‌ كرده‌ی سیاسی و بابه‌تی ململانێی بازرگانی‌و كارگێری. ئێمه‌ی كورد به‌رده‌وام باسی ئه‌وه‌یان بۆ كردوین كه‌ وشیاری نه‌ته‌وه‌یی‌و سیاسی‌و نیشتمانیان هه‌بێت، كه‌ دۆخی داگیركاری‌و سیاسی بۆی دروست كردوین. یه‌كه‌م جاره‌ به‌م روبه‌ره‌ فراوانه‌ له‌ ئاستی  سیاسی ‌و حوكمڕانی باس له‌ وشیاریه‌كی دیكه‌ی جیاواز ده‌كرێت كه‌ وشیاری ته‌ندروستیه‌.بۆیه‌ گرنگه‌ حكومه‌ت ئه‌مه‌ بكاته‌ ده‌رفه‌تی گه‌ڕانه‌وه‌ی متمانه‌، نه‌ك كوێركردنه‌وه‌ی متمانه‌و گه‌وره‌كردنی كه‌لینی زیاتری نێوان داموده‌زگاكان‌و هاوڵاتیان.

توركیا و كورد.. چی دەگوزەرێت؟

سەردار عەزیز

ئێستا دەتوانین بڵێین كە بە سەركردایەتی توركیا، هەر سێ وڵاتی عێراق و ئێران و توركیا لە فشار و هێرش و شەڕدان دژ بە كورد. توپبارانی ئێران بۆ سنورەكان، داوای عێراق بۆ كردنەوەی دەروازەیەكی تر لەگەڵ توركیادا دوور لە دەستی حكومەتی هەرێم، لە گوندی ئۆڤاكۆی، هێرش و توپبارانەكانی توركیا، هەموو لە یەككاتدا بەڵگە و نیشانەی ئەم دۆخەن.

ئەندازیاری ئەم گەلەكۆمەیە لە ئێستادا توركیایە. هەتا ماوەیەك لەمەوپێش چەند تێگەیشتنێكی هەڵە لە ئارادابوو كە ئەم ڕوداوانە هەمویانی پوچكردەوە. نمونەی ئەم تێگەیشتنە هەڵانە كە زۆر لە لایەن میدیای كوردییەوە بەگوێی خەڵكی كورددا دەدران: یەكەم، نەمانی ترسی دەرەكی لە سەر هەرێم، دووەم، نەبونی هەماهەنگی لە نێوان توركیا و ئێران، بە تایبەتی دژ بە پەكەكە، سێیەم، نەمانی ترسی سەربازی لە لایەن حكومەتی عێراقەوە، یان هاوكاری نەكردنی عێراق بە مۆدێلی جاران دژ بە كورد.

چۆن توركیا توانی ئەم هێزانە كۆكاتەوە؟

هەردوو عێراق و ئێران لە ژێر فشاری دارایی و ئابوری زۆردان. یەكێك لە ئامانجەكانی حوكومەتی كازمی ئەوەیە كە داهاتی غەیرە نەوتی دەست بكەوێت، یەكێك لەو سەرچاوانە كە داهاتی زۆر دابین دەكات دەروازەكانە. بونی ئامانجی توركیاش بۆ كردنەوەی دەروازەیەكی تر لە نێوان عێراق و توركیادا، هەردوو ئەم لایەنانەی لە یەكتر نزیك كردوەتەوە. ئەم دەروازەیە لە گوندی ئۆڤاكۆی توركی دەبێت. وڵاتی عێراق لە پاش ڕیفراندۆم هەوڵیدا ئەم كارە ئەنجام بدات، بەڵام ڕێگریی هاتە ڕێی، ئیستا جوڵەی كۆماندۆكانی توركیا لە نزیك زاخۆ دەكرێت بە ئەو ئامانجە بێت.

ئامانجی هەرە سەرەكی ئەم دەروازەیە جگە لە ئابوری، سیاسی و جیوپۆەلتیكیە. یەكەم، ئەو ترس و نیگەرانیەی توركیا كۆتایی پێدەهێنێت كە دەبێت بە كورددا بگاتە عەرەب. چونكە توركەكان دەیانەوێت ڕاستەوخۆ بگەنە عەرەب، وەك بازاڕ. دووەم، هەرێم گۆشەگیر دەكات و لە ڕوی ئابورییەوە هەژاری دەكات و سێیەم، هەرێم هێندەی تر ناچار بە توركیا دەكات.

نزیكبونەوەی توركیا و ئێران، جێگای سەرسوڕمان نیە، چونكە دوو وڵاتی خاوەن كەلتوری ئیمپراتۆری هەمیشە لەگەڵ پەراوێزەكانیاندا بەو جۆرە مامەڵە دەكەن. ئێستای ئێران پێویستی بە توركیایە، چونكە هەژارە و لە ژێر ئابلۆقەدایە، توركیا دەروازەیەكە بۆ فرۆشتنی غازی سروشتی و بە دەستهێنانی كاڵا و دەستكەوتنی داهات. بۆیە ئێران ئامادەیە چاوپۆشی بكات لە هێرشی تورك بۆ سەر كوردستان و پەكەكە. ئەوەی دەرخەری هاوپەیمانی نێوان ئێران و توركیایە بۆردمانی توركیایە بۆ كونەماسی كە بنكەی پژاكی تیادایە. دەكرێت ئەم هێرشە وەك دیارییەك لە لایەن توركیاوە بۆ ئێران لێكبدرێتەوە، لە بەرامبەر ڕازیبون و پشتیوانی. چونكە ئێران لە ئێستادا خۆی ناتوانێت لە ئاسمانەوە كاری وەها بكات، توركیا لەبڕی بۆی ئەنجام دەدات.

بەڵام ئەوەی ئاسانكاری كردوە كە ئەم وڵاتانە پێكەوە كۆببنەوە و گەلەكۆمە بكەن هەبونی زەمینەیەكە بەوەی كە دەبێت ڕێگری لە بەهێزبونی كورد بگیرێت لە ناوچەكەدا. هەرسێ وڵات هاوڕان لە سەر لاوازكردنی كورد. لێرەدا چەند فاكتەرێكی تر دەكرێت ئاماژە پێبدرێت.

ئایا توركیا وەك یاریكەری سەرەكی ئامانجی چیە؟ هەتا ئێستا توركیا وەك ئەكتەرێكی سەرەكی لە عێراقدا نەبینراوە، بەڵكو ئەكتەرە سەرەكیەكان ئێران و ئەمریكابوون.

دوو خوێندنەوەی گشتی هەیە بۆ دۆخەكە: یەكەم، ڕێككەوتنی كورد و كورد لە ڕۆژئاوا، توركیای خستە ئەو خانەیەوە كە ئەگەری دروستبونی یەكەیەكی كوردی هەیە لە ڕۆژئاڤا، بە پشتیوانی نێودەوڵەتی. پاشان قسە لە سەر ئەوە هەیە كە ئەو یەكەیە لە گەڵ توركیادا ئاشتی بكەن. بەڵام توركیا ئەو یەكەیە بە مەترسی دەبینێت چونكە وەهای دەبینێت كە لە لایەن پارتی كرێكارانەوە بەڕێوە دەبرێت. بەم ترس و بەهانەوە توركیا دەیەوێت پانتاییەكی ئاسایشی وەك بەفەر بە سەر سنورەكەیدا دروست بكات، هەتا ڕێگری لە هاتوچۆی گەریلاكان بكات لە باشورەوە بۆ ڕۆژئاڤا. ئەم ئامانجە لە گەڵیدا ئامانجی كشان بۆ باشور و بون بە ئەكتەرێكی لە سیاسەتی عێراقی و بەدستهێنانی دەستكەوتی ئابوری و سیاسی و جیوپۆلەتیكی. هەروەها ئەگەر بێتو یەكەیەكی تری هاوشێوەی باشور لە ڕۆژئاڤا دروست بێت ئەوا دەبێت دابراوبێت و بەو جۆرە توركیا باكور و باشور و ڕۆژئاڤا لەیەكتر دادەبڕێت.

دووەم، ئەگەر ئەوەیە كە توركیا سزای باشور دەدات بەوەی كە هاوكاری ئەو ڕێككەوتنە بوە و هەوڵ دەدات كە لە ئێستاوە لە باری ببات بەوەی هەردوو باشور و ڕۆژئاڤاش لاوازبكات. لەم دیدە جیوپۆلەتیكیەدا ئێران هاودیدی توركیایە.

دیدی ناوخۆیی:

بەشی زۆری ئەوەی بە سەر كورد دێت یان كورد ناتوانێت هیچ بكات، پەرتەوازەیی كوردە لە ناوخۆی خۆیدا. بۆیە دەبێت كورد بە خێرایی هەڵوێستیان بەرامبەر یەكتر بگۆڕن. ئێستا لە باشور سەردەمی ڕسوابون و نەمانی بەها و هاوبەشی و خەمە. لە دۆخی وەهادا ئەستەمە بتوانرێت فشار و كار بكرێت. بۆیە پێش ئەوەی هەر هەنگاوێك بنێن لایەنە كوردیەكان دەبێت پیاداچونەوەیەكی گەورە بە خۆیاندا بكەن. بە پەرتەوازەیی و گەندەڵی و شەڕی میدیای و پەمپدانی هەوادارن ناتوانرێت ڕوبەڕوی هیچ فشارێك ببینەوە و ناتوانین هیچ فشارێك بكەین.

هەرێم لەم پرۆسەیەدا نە لەلای بەغدا و نە لەلای ئەوانیتر هیچ سەنگێكی نەماوە. بەڵام پێش هەموو شتێك حكومەتی هەرێم لای خەڵكی كوردستان خۆی سەنگی نەماوە. لە دۆخێكی وەهادا ناتوانرێت هیچ جۆرە داكۆكی و بەرگرییەك بكرێت. بەشی زۆری ئەم دۆخەی هەرێم قەیرانی ئابوری و ململانێی نێوان یەكێتی و پارتییە. هێشتا لە هەرێم داهاتێكی زۆر لە دەرەوەی دەسەڵاتی حكومەتە، بەكاردەبرێت دژ بە خەڵكی كوردستان و ئامانجی گشتی.

بۆیە هەنگاونان بەو ئاقارەی كە ئەم داهاتە بەفیڕۆچوانە ووردە ووردە بن بڕ بكرێت، بنەمای ئەوەیە كە خەڵك و حوكومەت ئاشت بنەوە. دووەم هەنگاو كۆبونەوەی یەكێتی و پارتیە و وەلانانی كێشە ناكۆتاكانیانە لە ئیستادا. یەكێتی و پارتی دەبێت فێری ئەوەبن كە چۆن پرۆسەی كۆمپارتمێنتەلایزەیشن بكەن. چۆن كێشەكانیان بەش بەش بكەن و هەر بەشێك جودا لە ئەویتر مامەڵەی لە گەڵدا بكەن. نەك پرسێكی بچوك ببێتە هۆكاری شەڕی سەرانسەری لە هەموو ئاستێكدا.

هەنگاوی هەرە گرنگی تر ئەوەیە كە هێزی پێشمەرگە بە ڕێنماییەكانی هاوپەیمان یەك بخرێن. هەرچەندە هێزی پێشمەرگە توانای ئەم جەنگەی نیە، چونكە یەكێك لەو فاكتانەی دەبێت لە بەرچاو بگیرێت وەرچەرخانی توانای تەكنەلۆجی و سەربازی توركیایە: كە كورد ناچار دەكات جۆری خەباتی خۆی بگۆڕێت. بەڵام چاككردنی پێشمەرگە ئەو جۆرە پشتیوانیە دابین دەكات كە لە ڕۆژئاڤا بۆ كورد هەیە، ئەمە بنەمای كاری تری دیپلۆماسییە.

ئەمەی بەرامبەر كورد دەكرێت هەوڵدانە بۆ لاوازكردنی كورد لە ساتەوەختێكدا كە دەرفەتی هەیە كە پێگەی هەبێت. بەڵام كوردی باشور بە تایبەتی لە هەموو ساتێكی تر زیاتر پەرتەوازە و توڕە و بێزارن. ئەمە بەرهەمی ڕاستەوخۆی سیاسەتی نەوتە، چارەسەری بە ئاسانی نابێت بۆیە دەبێت بیر لە چارەسەری خێرا بكرێتەوە ئەویش، دابینكردنی سەرچاوەی دارایی لە هەردوو ڕێگای چاكسازی ناوخۆیی و پەیوەندی دەرەوە بە تایبەتی لە گەڵ بەغدادا بۆ تێپەڕاندنی ئەم دۆخە. بەڵام ئەوەی فاكتە و نەگۆڕە، كورد گەر بیەوێت هەبێت،بێ نەیار و ڕكەبەر نابێت، ئەمە سروشتی پەیوەندی نێودەوڵەتییە. بۆ ڕوبەڕوبونەوەی هەر ڕكەبەرێكی دەرەكی سەرەتا لە ناو ماڵی خۆمانەوە دەست پێدەكات. شەڕ لە گەڵ كورددا لە سەر ئەوەنیە كە كوردە، بەڵكو لە سەر خاك و سامان و پێگەكەیەتی.

دەستدرێژییەکانی تورکیاو خەونی دروستکردنەوەی ئیمپراتۆرێتی عوسمانی

عەتا قەرەداخی

ویست و خواستی ئەردۆگان بۆ گێڕانەوەی دەسەڵاتی ئیمپراتۆرێتی عوسمانی لە ساڵی ٢٠٠٣ بەدواوە رۆژ لە دوای رۆژ بەهێزتر دەبێت و کۆی هەنگاوەکانی ئەردۆگان بە ئاراستەی گەڕانەوەی دەسەڵاتی دەوڵەتی تورکە بۆ جوگرافیاو قەڵەمڕەوی دەوڵەتی عوسمانی. ئایا ئەم خەونە  فراونخوازییەی ئەردۆگان وەکو خەونی زۆر لە دیکتاتۆرەکانی تر دێتە دی یان نا، ئەوەیان بابەتیکی ترە. بەڵام هەنگاوە شەڕەنگێزییەکانی ئەردۆگان بە ئاراستەی جۆراوجۆرو لە پێش هەموویشیانەوە دژی کورد لە کوردستانی ژێرسایەی دەسەڵاتی عوسمانی پێشتردا بەڵگەی هەوڵی ئەردۆگان و رژێمە فاشیستەکەیەتی بۆ بەدیهێنانی خەونی بە سوڵتان بوون و زیندوکردنەوەی ئیمپراتۆرێتی عوسمانی. بێجگە لە هەنگاوە کردەییەکانی سوپای داگیرکەری تورکیا لە زۆر جێگا، ئەم قسانەی ئەردۆگان خۆیشی راستی هەوڵی خۆیی و گەوهەری خەونە نەخۆشەکەی دەردەخەن. ئەردۆگان چەندین جار لە گوتارەکانیدا دەڵێت: ئێمە نەوەی عوسمانیەکانین. هەروەک لە ساڵی ٢٠١١دا کە پارتی دادو گەشەپێدان لە هەڵبژاردندا سەرکەوتنی بەدەستهێنا، ئەردۆگان لە گوتاری سەرکەوتندا گووتی: بەو ئەندازەی ئیستانبول سەرکەوتووە، سەرایڤۆش سەرکەوتووە. بەو ئەندازەی ئیزمیر سەرکەوتووە بەیروتیش سەرکەوتووە. بەو ئەندازەی ئەنقەرە سەرکەوتووە دیمەشق سەرکەوتووە. بەو ئەندازەی دیاربەکر سەرکەوتووە رامەڵاو نابلوس وقودس و غەزە سەرکەوتوون. سەرکەوتنی تورکیا مانای سەرکەوتنی رۆژهەڵاتی ناوەراست و قەوقازو بەڵقان و ئەوروپایە... لەپشتی ئەم لێکچواندنانەوە، خواست و ویستی فراوانخوازی ئەردۆگان بۆ گێڕانەوەی دەسەڵاتی تورک بەسەر هەموو ئەو شوێنانەدا دەردەکەوێت کە پێشتر لە سنووری دەسەڵات و قەڵەمڕەوی عوسمانیدا بوون.

هەروەک ئەردۆگان خوێندنی ئیسلامیاتی لە خوێندنگاکانی تورکیادا کرد بە ئیجباری و ساڵی ٢٠١٤ بڕیاریدا دەبێت زمانی عوسمانی لە خوێندنگاکاندا بخوێندرێت و لە بەرلەمانی زۆرینەی پارتەکەیدا هێمای عوسمانی کردەوە بە هێمای دەوڵەت و پردی سەر بۆسفۆری ناونا پردی سوڵتان سەلیمی یەکەم و زۆرجار دروشمی سوپای ٥٧ی عوسمانی لە پشتی خۆیەوە دادەنێت و زۆر شتی تریش. هەڵبەت ئاشکرایە کە دەوڵەتی عوسمانی لە سەرەتای سەدەی شانزەیەمەوە دەسەڵاتی بەسەر رووبەرێکی فراونی کوردستاندا هەبووە کە بە ولایەتی موسڵ ناوبراوە.  

لە دوای شەڕی چاڵدێرانی ساڵی 1514 لە نێوان عوسمانی‌و سەفەوییەكاندا، بە تایبەتی دوای ئەوەی كە سوپای عوسمانی سەركەوتنی بەدەستهێنا، پێگەی عوسمانییەكان بەهێزتر بوو. دواتریش لە پەیمانی رێكخستنی سنووردا لە ساڵی 1639دا، هەردوو دەوڵەت كوردستانیان لە نێوان خۆیاندا دابەشكرد. بێگومان ئەم دابەشكردنە كاریگەری نێگەتیفی لەسەر كورد وەكو نەتەوەو كوردستان وەكو نیشتیمان بەجێهێشت.

هەر لەو كاتەوە فارس‌و توركەكان‌و پاشانیش عەرەبەكان سوودیان لەو دابەشكردنەی كوردستان وەرگرتووە‌و تەنانەت لە هەركاتێكدا پێویست بووبێت هاریكاری یەكتریان كردووە بۆ لێدان‌و سەركوتكردنی ئەو بزووتنەوەو راپەڕینانەی لە بەشەكانی كوردستاندا درووستبوون. هەركاتێكیش ئەو دەوڵەتانە ناكۆكی لە نێوانیاندا درووستبووبێت، هەریەكەیان هەوڵیداوە كوردی بەشەكەی تر لەبەرژەوەندی خۆی بەدژی دەوڵەتەكەی تر بەكاربهێنێت. کوردی ناهوشیارو نەزانیش پلانەکانی ئەوانی بەدژی براکەی خۆی بەجوانی جێبەجێ کردووە.

لە دوای جەنگی یەكەمی جیهان و هەڵوەشاندنەوەی دەوڵەتی عوسمانی، لە مادەی یەكەمی میساقی نیشتیمانی توركیادا باسی ئەوە كراوە ئەگەر پێویستی كرد ئەوا بڕیاری چارەنووسی ئەو بەشانەی ئیمپراتۆرێتی عوسمانی دەدرێت كە زۆرینەی دانیشتوانەكانیان تورك نین. ئەوەش بەپێی دەنگدانی ئازادانەی خەڵكی ئەو ناوچانە خۆیان دەبێت. بەڵام دیارە بەبیانووی پێكهێنانی نیشتیمانێك كە ناوی توركیا بوو ئەوە رووینەدا. لەم رووەوە ئەو بەندەی میساقی نیشتیمانی توركیا دانی نەنا بە جیاوازبوونی كورددا وەكو نەتەوەیەك. هەروەك دوای ئەوەش كۆمەڵەی نەتەوەكان مافی كوردو كەمە نەتەوەییەكانی تری نەسەپاند بەسەر توركیادا. دواتریش لە رێكەوتنامەی سیڤەری ساڵی 1921 بەندەكانی 61، 62، 63 سەبارەت بە مافەكانی كورد، یان چارەنووسی ولایەتی موسڵ جێبەجێنەكران ‌و، لە پەیمانی لۆزاندا زیندەبەچاڵ كران. "دواتریش بەپێی مادەی ( 88 ) لە دەستووری یەكەمی كۆماریدا ئەوە جێگیر كرا كە دانیشتووانی توركیا بێ گوێدانە بڕوای ئایینی‌و ئینتیمای نەتەوەییان هەموو هاونیشتیمانی توركین "( بڕوانە:د. لگفی المعوش: دۆزی نەتەوەیی کورد لە تورکیا، وەرگێڕانی، عەتا قەرەداخی، سلێمانی، ٢٠١٣ ).

لەماوەی رابردوودا پارتی كرێكارانی كوردستان لەرووی نەتەوەییەوە رۆڵێكی دیاری هەبووە لە زیندووكردنەوەی هەستی نەتەوایەتی كوردی لە باكوری كوردستان‌و توانیووێتی تا ئەندازەیەک رێگا لە پرۆژەی تورك بۆ تواندنەوەی كورد بگرێت ‌و بەشێوەیەكی گشتی ئەو هەستە لە باكوری كوردستان درووست ببێت كە كورد نەتەوەیەكی جیاوازە لە تورك‌و شتێك نیە بەناوی توركی چیایی، بەڵكو عەقڵێكی شۆڤێنی هەیە ئەو ناوانە دەبەخشێتەوە كە ئەوەش دەرئەنجامی سیاسەتێكی شۆڤێنیانەیە كە دەوڵەتی نوێی ناسیونالیستی تورك لە سەرەتای دامەزراندنیەوە تاكو ئێستا پیادەی دەكات. بارودۆخی كورد ئەو راستییەی سەلماند كە هەرگیز ناتوانرێت نەتەوە یان ئیتنیكێك لەنێو نەتەوە، یان ئیتنیكێكی تردا بتوێنرێتەوە، یان هەڵوەشاندنەوەی سنووری ئیتنیکی کە مەبەست لێی تێکەڵاوکردنی ئیتنیکیە لەو پێکهاتە شاوڵیەی کە لە تورکیادا لە ساڵی ١٩٢٤ بەدواوە کاری لەسەر دەکرێت، سەرناگرێت، چونکە ئەوە پرۆژەیەکە بۆ باڵادەستی ئیتنیکی تورکی و روویەکی تری پرۆژەی تواندنەوەی ئیتنیکی کوردیە لە ناو ئیتنیکی تورکیدا. پارتی ناسیونالیست ئیسلامی شۆڤینی دادو گەشەپێدان بە خەیاڵی گێڕانەوەی چەمکی هاووڵاتیی عوسمانی سەردەمی خەلافەتی عوسمانی لە دروستبوونیەوە لەسەر ئەم پرۆژەیە کاردەکات و خودی خەلیفە ئەردۆگان لە گوتارێکیدا لە دیاربەکر دەڵێت: رایەڵەکانی پیکەوەبەستنی تورک و کورد کە بڕوابوونی هەردووکیان بە ئیسلام و هاومەزهەبیان کە زیاتر سونەن و چەندین خاڵی هاوبەشی تریش هەن بۆ ئەوەی تورک و کورد پێکەوە پێکهێنەری یەک ئیتنیک بن کە ئیتنیکی تورکیە. هەر لەم ڕێگایەوە هەزارن کورد بوونەتە ئەندامی پارتی ئیسلام شۆڤینیستی تورکی و سەدان هەزار کوردیش لە هەڵبژاردنەکاندا دەنگ بەو پارتە دژە کوردە دەدەن. راستە ناسیونالیستی تورکی لە سەرهەڵدانیەوە تاکو ئێستا بە بەردەوامی لە هەوڵی سڕینەوەی سنوری ئیتنیکیدایە لە تورکیا بە ئامانجی دروستکردنی یەک ئیتنیک کە ئەویش ئیتنیکی تورکیە.

 بەهەرحاڵ سەرباری سەرکەوتنی تا ئەندازەیەکی ناسیونالیزمی تورک لە بە تورککردنی دەیان هەزار کورددا لە رێگەی پرۆژەی سڕینەوەی سنوری ئیتنیکیەوە، ئێستا ناسیونالیستی كوردی لە باكوری كوردستان لە پەرەسەندندایە‌و لە ماوەی رابردوودا هەرچۆن پارتی كرێكاران رۆڵی دیاری هەبووە لە زیاتر زیندووكردنەوەو پەرەسەندنی ئەو تێزو تێڕوانینەدا، بەهەمان شێوە ئاراستەی ناسیونالیستی مەدەنی کوردیش لە باکور بە باشی دەرکەوتووەو ئەنجامی دەنگی کورد  لە سێ دەیەی رابردوودا بۆ پارتە کوردیە مەدەنیەکان ئەوە دەسەلـمێنێت، دیارە لێرەدا مەبەستمان لە ناسیونالیزمی مەدەنی بەو چەمکە نیە کە تورکەکان یان هەندێ لە نووسەرانی رۆژئاوا وەکو چەمکی تیکەڵاکردن سەیری دەکەن، تێکەڵاوکردن بە مانای تواندنەوەو سڕینەوەی سنووری ئیتنیکی دێت.

ئاشکرایە کە ئەردۆگان خەون بە زیندوکردنەوەی ئیمپراتۆریتی عوسمانیەوە دەبینێت، بۆ ئەو مەبەستەش هەنگاوی یەکەمی هەڵهێنا کە گۆڕینی دەستووری تورکیا بوو بۆ سەرۆکایەتی، ئەویش بە خەیاڵی خۆی هەنگاوی یەکەمە بۆ دەسەڵاتی سوڵتانی. پەلکێشانی بۆ نیمچە دورگەی عەرەبی و بۆ لیبیا و بۆ سوریاو  چەندبارەکردنەوەی خواست و ویستی گێڕانەوەی ولایەتی موسڵ بۆ ژیر سایەی دەوڵەتی تورک بەشێکن لەو خەونە فراونخوازییەی ئەردۆگان کە زیندوکردنەوەی خەلافەتی عوسمانی و بە سوڵتان بوونی خۆی نیشان دەدات. بێگومان رۆڵی خراپی ئیدارەی ترامپ لە سوریاو بواردانی بە تورکیا بۆ ئەوەی بە ئارەزووی خۆی بچێتە ناو ئەو وڵاتەوە، بە تایبەتی بۆ لێدانی کوردو ڕێگاگرتن لە دروستکردنی جۆرێک لە سەربەخۆی لە رۆژئاوای کوردستان لە لایەکەوەو داگیرکردنی رووبەرێکی فراوان لە رۆژئاواو تاوانبارکردنی رووبەرێکی فراون لە کوردی رۆژئاوا بە تیرۆریست و چاونوقاندنی ئیدارەی ترەمپی نامرۆڤ بەرامبەر بەو هەموو دەستدرێژییەی دەوڵەتی فاشی تورک دژی کوردو پێ ڕاکێشانی لە بەشەکانی تری سوریا و لە لیبیاو لە شوینانی تریش هاندەری تورکیایە بۆ خەیاڵکردنی ئەوەی کە خەونە فراونخوازییەکەی دەبێت بە راستی. کاتێ لە ژێر فشاری جۆن بۆڵتن و هەندێ لە بەرپرسانی تری ئیدارەکەیدا، ترامپ بە تەلەفون بە ئەردۆگان دەڵێت: یەکەم، هێرش ناکەیتە سەر هیچ هێزیکی وڵاتە یەکگرتووەکان لە سوریا، دووەم، دڵنیابە کە هێرش دەکەیتە سەر دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام، نەک کوردەکان. ئەردۆگان ئازاری دەچەشت کە بڵێت کوردی خۆش دەوێت و بەپێچەوانەشەوە، ئەو لەسەری رۆیشت و گووتی یەپەگە، پەیەدە، پەکەکە، یارییان بە کورد دەکرد، ئەوان نوێنەرایەتی کوردیان نەکرد. هەر ئەوکاتە ماکرۆن رای وابووە کە: تورکیا جەخت دەکاتە سەر هێرشکردنە سەرکوردەکان و لەگەڵ داعشدا سەوداگەری دەکات، بۆیە ماکرۆن داوای لە ترامپ دەکرد کە لە سوریا نەکشێنەوە"( John Bolton, The Room Where It Happened, New York, 2020, Chapter,7).

بەڵام ترامپ گوێێ بە چارەنووسی کوردەکان نەدا وەکو هەموو بەرپرسەکانی تری ئەمەریکاو بەریتانیاو دنیای بڕیاربەدەست. بەهەرحاڵ سەرباری خواست و ویستی فراوانخوازی سوڵتان ئەردۆگان، دەگاتە ئەوەی بڵێت: کوردی باش کوردێکە کە مردووە". ئەمە روانینی ئەردۆگان و ناسیونالیستی ئیسلام-عیلمانی شۆڤێنستی تورکە بۆ کورد، ئەوەش هەڵوێستی ئەمەریکایە کە زۆرجار کورد سادەو کاڵفام ئومێدی لەسەر هەڵچنیووە       

توركیا لەماوەی چوار دەیەی رابردوودا هەموو كۆششێكی كردووە بۆ سەركوتكردنی بزووتنەوەی كوردی لە باكورو لەسێ دەیەی رابردووشدا کە ویستبێتی لە ئاسمان و زەوییەوە پەلاماری باشووری کوردستان داوەو لە ساڵی ٢٠١١ یس بەدواوە چی کاری دڕندانەیە بەرامبەر بە رۆژاڤای کوردستان کردوویەتی.

لە هاتنی ئیسلامیەکاندا بۆ سەر کورسی دەسەڵات لە تورکیا، گومانێك یان گریمانەیەك هەبوو كە دەوڵەتی تورك لەوە تێگەیشتبێت كە لە رێگەی سەربازییەوە ناتوانێت بزووتنەوەی كوردی لە باكور سەركوت بكات بەڵكو بە پێچەوانەوە بزووتنەوەی كوردی رۆژ لەدوای رۆژ بەهێزتر دەبێت‌و فشاری زیاتر لەسەر هێزەكانی دەوڵەتی داگیركەری سەر وڵاتەكەی دادەنێت. بۆیە ئەگەرێكی لاوازی ئەوە هەبوو كە دەوڵەت بۆچوونی لەو جۆرەی لەلا درووستبووبێت كە هەوڵبدات جۆرە سەوداگەرییەك لەگەڵ كورددا بكات. هەرچەندە من بۆ خۆم پێموایە نە دەوڵەتی تورك نە هیچ کام لە داگیرکەرانی تری کوردستان بە هیچ شێوەیەک دان بە بوون‌و شووناسی كوردیدا نانێن. پیشتر دەوڵەتی سیكولاری توركیا بە هیچ شێوەیەك دانی بەوەدا نەدەنا كە پێكهاتەیەك هەبێت لە توركیا بە ناوی كورد، بەڵكو كوردی ناونابوو توركی چیایی. لە سەركەوتنی یەكەمی ئیسلامیەكانیشەوە لە توركیا هەر لەسەردەمی نەجمەدین ئەربەكانەوە روانینی تورك بۆ كورد گۆڕانێكی وەهای بەسەردا نەهاتووە كە شایانی باس بێت. بەتایبەتی ئەو ئاراستە ئیسلامییەی كە ئێستا لە دەوڵەتدایە لە دوو رووەوە زیانی لە كورد داوە. لەلایەك بەكاریگەری ئایینەكە رووبەرێكی فراوان لە خەڵكی باكوری كوردستان دەنگ بەو ئاراستە ئایینیە دەدەن كە هیچ سوودێكی بۆ كورد وەكو نەتەوە تێدا نیە. لە لایەكی تریشەوە ئەو ئاراستە ئایینیە روانینێكی ئومەمی هەیەو بڕوای بە مەسەلەی نەتەوایەتی نییە‌و وەها سەیری كورد دەكات كە بەشێكە لە گەلی توركی مسوڵمان واتە ئەو بڕوای بە شووناسی توركیای مسوڵمان و شووناسی توركیایی هەیە و هیچ بڕوایەكی بە مەسەلەی نەتەوەیی كورد نیەو دان بە سنووری ئیتنیکی و جیاوازی ئیتنیکیدا نانێت.

ئەردۆگان ئیدعای ئەوە دەکات کە ئەو شەڕی تیرۆر دەکات و زیان بە خەڵکی مەدەنی ناگەیەنێت.بەڵام شەهیدەکانی ئەم مانگەی شیلادزێ و شەهیدو بریندارەکانی ئەم هەفتەیەی چوارتا بەڵگەی راستەقینەی درۆو دەلەسەکانی ئەردۆگان و وتەبێژە بێ شەرمەکەی رژێمە فاشیەکەی دەسەلمێنن. جارێ ئەوەی ئێستا تورکیا لە سوریا و لە لیبیاو لە بۆمبارانکردنی گوندەکانی باشوری کوردستان و باخ و رەزو کێڵگەو دەغڵ و دانی هاوولاتیان دەیکات بێجگە لە کاری دەوڵەتێکی تیرۆریستی لە شێوەی دەوڵەتی شەمشەمە کوێرەکانی داعش هیچی تر نیە. هەر لە راستیشدا پارتی دادو گەشەپێدان و داعش بەرهەمی هەمان فیکرو ئایدیۆلۆجیان و هەمان رەگوریشەیان هەیە. ئێستاش بە ئاشکرا دیارە، تورکیاو داعش لە باشوور بە هەمان شێوە دژی کورد کاردەکەن. بۆمباران دەکەن، خەڵکی مەدەنی لە جوتیارو وەرزیرو رەزەوان و شوان و رێبوارو خەڵکی مەدەنی و بێ چەکی کورد لە ژن و منداڵ و پیر شەهید دەکەن و دەغڵ و دان و باخ و رەزیان دەسووتێنن. هێرشەکانی سوپای داگیرکەری تورکیای فاشی بۆسەر باشووری کوردستان بەشێکە لە هەنگاوی دەستپێک بۆ جێبەجێکردنی پرۆژەی دەوڵەتی عوسمانی نوێ کە تورکەکان باسی گێڕانەوەی دەسەڵاتی خۆیان بۆ سەر هەموو ئەو جوگرافیایە دەکەن کە قەڵەمرەوی ئیمپراتۆرێتی عوسمانی بووە، بە خەیاڵی خۆیان لە یادی تێپەڕبوونی سەدەیەک بەسەر هەڵوەشاندنەوەی ئەو ئیمپراتۆرێتەدا کە دوا بڕیاری هەڵوەشاندنەوەی لە ساڵی ١٩٢٤دا لە لایەن مستەفا کەمال ئەتاتورکەوە دەرکرا دوای ئەوەی لە ساڵی ١٩٢٢دا دەسەڵاتی سوڵتانی هەڵوەشێندرابووەوە. ئەردۆگان لە خەونی حوشتری خۆیدا بەهیوای ئەوەیە لە یادی سەد ساڵەی هەڵوەشاندنەوەی خەلافەتدا، لەسەر کورسی سوڵتان دابنیشێت و ببێتە سوڵتانی جیهانی ئیسلامی لە لیبیاوە بۆ سەر سنووری ئیمپراتۆری ئاخوندەکانی جێنشینی سەفەوی و قاجارییەکان، بێگومان ئەوانیش هەمان خەونی سوڵتان ئەردۆگان دەبینن و سەرباری هەموو بەدبەختیەکان و دەستدرێژییەکانی هەردوولایان بۆ سەر کورد، مەترسی ئەوەشمان لەسەرە خەونە حوشترییەکانی ئەردۆگان و ئاخوندەکان چاڵدێرانێکی تر لە وڵاتە بێ خاوەن و بێکەس و بێ سنوورو بێ سەرەرییەکەی ئێمەدا دروست بکات.  

بووین ؟!

دانا بەهادین

فەیس بووک یەکێک لە تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان، جیهانێکی تری بۆ مرۆڤ دروستکرد، لە دەرەوەی جیهانی سەر گۆی زەوی، بەڵام سەر لە نوێ ئەم جیهانەش بەدبەختی بۆ دروست کردین لە بری بە ختەوەری، لە کاتێکدا بە ملیۆنەها مرۆڤ لە دەست مەینەتییەکانی  سەر زەوی هەڵهاتین و خۆمان خزاندە ناو تۆڕەکۆمەلایەتیە تەکنەڵۆژییەکان ، کەچی زۆر بە داخ و کەسەرەوە دووچاری بەدبەختی کێشە دەروونی و کۆمەڵایەتی و سیاسیەکان بوینەوە.

 پێش ئەوەی بکەومە ناو ووردەکارییەکانی ئەم نوسینەوە، ئەمەوێت ڕوون و ئاشکرا ئەوە بخەمە ڕوو ئەم بابەتە هێندەی تیشکەکانی خۆی چڕ دەکاتەوە لەسەر گیرۆدەبوونی هەموان بە دەست فەیس بووکەوە‌ هێندەش خۆی بە دوور دەگرێت لە تانەو تەشەری شەخسی لە هەر چالاکوانێکی فەیس بووک کە هاوڕێمانن هاوکات  زۆریش لەیەک دوورین.

نازانین ئاخۆ فیس بووک  کاریگەری لەسەر ئەم نەوەیە چی دەبێت ؟ کە پێش ئاشنابوون بە فەیس بووک  ئاشنا نەبووە بە بنیاتنانی پەیوەندییە کۆمەڵایەتیی و هاوڕێتی و خۆشەویستی، لەوانەیە بە شێوەیەک پەروەردە بێت  لەو بڕوایەدابێت بەدەستهێنانی هاوڕێیەتی زۆر ئاسانە، بە دەستنان بە دوگمه یەکدا مەیسەر دەبێت، بە هەمان شێوە کۆتایی پێهێنانیشی هەر زۆر ئاسانە لە ڕێگای پەنجەنان بە دوگمەیەکی تردا‌ لەو بڕوایەدا بێت کە لوتکەی پەیوەندییەکانی مرۆڤ ئەوەیە، کە 50 کۆمێنت لەسەر وێنەیەکی فیس بووک ئاڵوگۆڕبکەن، لە کاتێکدا لە ماڵەوە تاک و تەنیایە.لەو بڕوایەدایە کە کارلێککردنەکانی ژیان و ڕووداوەکانی بە پەنجەنان بە دووگمەی  لایک دا، یان چاوخشاندنەوە بە دیواری پەیجی فیس بووک دا دەبێت. کچێک وێنەی گەشتێکی خۆی لە فیس بووک دادەنێت، لایک... یەکیک لە خۆشەویستەکەی جیادەبۆتەوە، لایک... یەکێک هێرش دەکاتە سەر زۆردارێک یان ستایشی دەکات، لایک... یەکێک ڤیدیۆی کوشتار و وێرانکاری بڵاودەکاتەوە، لایک.

دەکرێت وێنای ئەوە بکەین کە دەستمان بۆ دووگمەی لایک برد، واتا هێمای سەر ڕاوەشاندنە بۆ بەڵێ، بەمەش بۆمان دەردەکەوێت  کۆمەڵگایەکی مێگەل بنیات دەنێین کە وەک ژمارە مامەڵە لەگەڵ قورسای یەکتر دەکەین. لە هەمانکاتدا لافی ئەوە لێدەدەین زیاتر لە هەردەمێکی مێژوویی پێکەوە بەستراوین؍  بەڵام بە پێچەوانەوە لە هەمووکات زیاتر گۆشەگیرین و ئالودەی بەردەمی شاشە و مۆبایل و کیبۆردین تا ئەو ئاستەی لایک و کۆمێنت و وێنە و پوستە جۆراوجۆرەکان جێگای بە گەرم و گوری زمان و قسەکردنی زیندوو چۆڵ کردووە.

فەیس بووک خۆی تەکنیکێکە زیاتر بۆ گەڕان بە دوای ئەوی تردا،  بەڵام ئێستا بۆتە جیهانی خۆ خستنە ڕووی خود، واتا بۆتە پەردە هەڵدانەوە لەسەر نەخۆشییە دەروونیەکانی خود پەرستیمان_ نرجسییەت_  سەیرم کەن ببینن چ شۆڕشگێڕێکم؍  بروانن لەم وێنەیەدا خۆم و خانوادەکەم چەند بەختەوەر و جوانین، ئەها شیعرەکانم چەند ناسکن، چەندەها وێنەو پۆستی لەم شێوەیە  ئەوەدەخاتە روِو هێندەی ئێمە لە واڵەکانماندا خودی خۆمان بە بەختەوەری و جوانی نمایش دەکەین، هێندە بە دوای زانیاری و توانای زانسی و ئاستی لیوەشاوەیی ئەوی تردا ناگەڕێین.

نەخۆشی نەرجسییەت بریتیە لەو بەدبەختییەی کە هەمیشە دەیەوێت وەک بەختەوەرێکی بەهێز خۆی نمایش بکات. بە مانایەکی تر بەکارهێنەران هیچ کات نایانەوێت وەک ناشرینێک یان وەک لاوازێک یان وەک ماندوییەک دەربکەون. ئەمەش یەکێکە لە زیاتر بە دوو ڕوویکردنی مرۆڤەکانی ناو جیهانی تەکنەلۆژییە.

بە پێی لێکۆڵینەوەی بوارە دەرونییەکان، تیۆری بەراودکاری سەرچاوەی بەدبەختیە‌  واتا هەر مرۆڤێک خۆی بەراورد بکات بەوی تر بەختەوەرنابێت. ئەمەش لە جیهانی فەیس بووکدا زۆر زەق و ئاشکرایە. وەختێک مێگەلی بەکارهێنەرانی فیس بووک کە گۆشەگیربوین لەبەرامبەر شاشەکانی دەستمان، بەدەم خەم و ئازارەکانی تەنهایی و قەیرانی کۆمەڵایەتی و ئابوری و دەرونیەوە دەناڵێنین و خێرا ئۆنلاین دەبین لە ناو فیس بووکدا، وێنەو پۆستەکانیشمان پڕن لە جوانی و خۆشگوزەرانی و رۆمانسییەت، ئیدی لەم بەراورد کارییەدا دووچاری تێکشانی دەروونی زیاتر دەبین. پوست جوان و ڕازاوە، دەروونیش تێکشکاو گۆشەگیر.

پۆست پڕ لە خۆشەویستی و بوێری و میهرەبانی، کەچی خۆمان دوور لە هەموو گەرموگوڕییەک و باوەش پیاکردنێکی گەرم و ماچکردنێکین. ئەمەش چەشتنی ئازارەکانی  بەدبەختیە.

 وەک بەکارهێنەری فەیس بووک لە روِوی کۆمەڵایەتییەوە هەمیشە بە دوای هاوڕێی تازەدا دەگەڕێین کە ناشیان ناسین، لە هەمان کاتدا دەستبەرداری پەیوەندییە کۆمەڵایەتیەکانی ترمان دەبین، زۆرینەی کات سەرقاڵین بە کات بردنەسەر لەگەڵ ئەوانەی کە نایناناسین، کەچی ئامادەنین سەردانی گەرم و گوڕی ئەوانی تر بکەین  کە هاوڕێمانن و مێژوویەکی جوانی پڕ لە هەستمان هەبووە بۆیەکتر.

فەیس بووک لە بەشێکی زۆری مشت و مڕەکانی ناو کەس و کار و هاوڕێیان و دۆستانی کردین. هەر ئیستا لە ساتەوەختی ئەم نوسینەدا، دووان لە بەکارهێنەرانی فەیس بووک لە مێزی ئەوبەرمەوە دانیشتون بیِ ئەوەی یەکتر بدوێنن ‌ ماوەی یەک کاتژمێرە بە بێدەنگی   دانیشتوون و قسە لەگەڵ یەک ناکەن، واقیان ووڕماوە بە دیار شاشەی مۆبایلەکانی دەستیانەوە، نازانم بۆ داوای یەکتر بینینیان کردووە ؟ لە حاڵێکدا یەکتر نا دوێنن.

 زۆرینەی لێکۆڵینەوەکانی زانای کۆمەڵناسی و دەرونزانی  _ بیفیز_ ، جەخت لەوە دەکاتەوە، فەیس بووک مەترسیدارترین ئامڕازە بۆ گۆشەگیری و کوشتنی پەیوەندییە گەرم و گوڕەکان. وێنەی ماچێکی سارد و سڕ دەخات شوێن ماچێکی گەرم و گوڕ.

یەکێک لە توێژینەوەکانی بیفیز، گەشتۆتە  سەر ئەنجامێک کە فیس بووک لە هۆکارە سەرەکییەکانی بەدبەخت بوونمانە، چونکە چەندین نیشانەی دەروونی خراپ دەچەسپێنێت. وەک زۆربونی هەستی ئیرەیی، شڵەژان و تەنیایی، نەمانی پەیوەندی گیانی بە گیانی‌  لە هەنێک باریشدا خەمۆکی.

بە نمونە توێژینەوەیەک  لە ئەمریکا دەکات‌  مەیدانی توێژینەوەکەی لە ناو 425 خۆیندکاری زانکۆیەک دەبێت. ئەنجامی توێژینەوەکە پێمان دەڵێت:-  ئەوانەی کاتی زیاتر بەسەر دەبەن بە بەراورد لەگەڵ ئەوانی دی، بەدبەختترن.