هەموو دونیا بەپێی فەلسەفە ریفۆرم و سیاسەت بكات، چەوسانەوە كۆتایی پێ نایەت

بەردەوامبوونی ململانێ لەگەڵ هێزی گەورەتر لەمرۆڤ، ستایلێكی تری خۆكوشتنە

ئامادەكردنی: عەباس جەمیل جێماو

بەشی سێیەم

 سمكۆ محەمەد نووسەر و روناكبیر لە بەشی سێیەمی گفتوگۆكەماندا قسە لەسەر بەشێك لە ژیان و ئەزموونی سیاسی خۆی دەكات و هەروەها تیشك دەخاتە سەر چەمكی سیاسەت لەدیدی (ماكیاڤیللی و كانت)ەوە، پێی وایە ئەوەی لەیەكتریان جودا دەكاتەوە، تەنها ئەخلاقە.

دەقی گفتوگۆكە

پرسیار: وێڕای ئەو چەندین كتێبە ئەدەبی و فیكریانەت كە بەچاپت گەیاندوون، پێم وابێ كتێبت ئامادەیە بۆ چاپ لەبارەی یادەوەرییەكانتەوە، باس لە چالاكیەكانی خۆت دەكەیت بەناوی شكست، تێیدا ئاماژەت بە ئەزموونی رۆژنامەوانی و ئەدەب و فیكر و بزوتنەوەی چەپ..هتد كردووە، وێستگەی ئەزموونی سیاسیت چۆن و لەكوێوە دەستی پێكرد؟

سمكۆ محەمەد: هەڵبەتە من پێشتریش هەر خەریكی خوێندنەوە و نووسین بوومە، لەپەنای سیاسەت، كاری ئەدەبی و رۆزنامەوانیشم كردووە، رۆژنامەوانیش تەنها بۆ ئەوەبوو كە رووبەڕێك بۆ ئازادی فەراهەم بكەم، ئەوەی كە ویستومە هەموو شتەكان ببەمەوە سەر سیاسەت بەرمەبنای ئەوە بووە كە لەژێر كاریگەری قوتابخانەی ماتریالیزمی دیالیكتیكی بووم و لەوێشەوە سیاسەتم وەك هونەرێك لەبەرچاو گرت و گرنگیم پێدا و بوو بەیەكێك لەئەولەویەتی كار و بیركردنەوەی من، جگە لەمەش نەوەی ئێمە هەم نەوەی بەرهەمی جەنگ بوو ژیانی لەگەڵ ئەو جەنگانەدا بوو كە بەناچار دەژیا و بوو بەسیاسی، هەم بۆخۆی بارگاوی ببو بەسیاسەت و هەروەها ژیان و چالاكی شێوەیەك بوو لەهەڵوێست، هەڵبەت لەبەر ئەوەی ژیانی سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابوری ئێمە جیاوازی هەبوو لەو فەزایەی كە بۆ گەنجی دوای هەزارەی سێهەم رەخساوە، بۆ نموونە مەسەلەی هاتنی تەكنۆلۆژیای بەپەلە و بەهرەمەندبوونی گەنج لەهەموو بوارەكان و چاوكرانەوەیان بەرووی دونیا، لەمەش بترازێ‌ رەنگە هەندێ‌ كەس لەنەوەی ئێمەش هەبوون دووربوون لەسیاسەت، بەڵام ئەوە تێگەیشتنی من و هاوڕێكانم بوو كە لەدەرەوەی سیاسەت هیچ ئینسانێك نایكڕێت، چونكی ئەوە ئێمە نیین سیاسەت هەڵدەبژێرین بەڵكو ئەوە سیاسەتە پەلكێشمان دەكات و ناچارمان دەكات یاری تێدا بكەین، بەلەبەرچاوگرتنی پەیوەندیی راستەوخۆ و ناراستەوخۆی بەواقیعی ژیانی ئینسانەوە هەیە، مومكین نییە دوور كەوتنەوە لێی، بەم پێوەدانگەش بێت تێدەگەین كە سیاسەت پانتاییەكی گەورەی داگیركردووە لەژیانی ئینساندا، من لەم راستایەدا لەنێو هاوتەمەنەكانی خۆم و ئەو نەوەیەی كە لەگەڵمدا ژیاوە، وەك كەسێكی جیا لەوان بیرم كرددۆتەوە، ئەمەش بووە مایەی سەر ئێشە بۆم و چەند جار  لەساڵانی هەشتاكان و نەوەدەكان لەسەر سیاسەت زیندانی كراوم لەسەردەمی بەعس و لەدوای راپەڕینیشەوە، بەڵام بۆمن مایەی خۆشحاڵی بووە، چونكی توانیم دوورتر رەهەندەكان دیاری بكەم لەهەر شتێك كە بمەوێت قسەی تێدا بكەم و ئەزموونی بكەم، بەشێكی دیكەی ئەوەی من ئارەزووم كردووە هەم سیاسی و هەم رۆژنامەنووس و نووسەر بم, ئەوەبوو كە خەڵكی شارێكم هەمیشە لەكێبەركێی جیاوازدا ژیاوە، مەبەستم لەشاری كەركوكە، سابا ئەو كێبەركێیە ناسیونالیستی بێت، یان ئینتەرناسیونالیستی. هەڵبەتە پێشتر ناكامڵ بووم، ئەو پێكەوە ژیان و جیاوازی قبوڵكردنەی كە ئێستا خەریكم بیری لێدەكەمەوە, ئەوكات وەها نەبووم, ئێستا بەلەبەر چاوگرتنی ئەو میتۆدە فكریانەی لەئەوروپاوە گەیشتونەتە ئێمە یارمەتی داوم كە وردتر لەجاران بیر بكەمەوە، بەم شكڵە هەوڵمداوە ئەو كتێبانەی كە لەبارەی یاسای سیاسەت و زانستی سیاسیدا هەیە كەڵك وەربگرم و جیایان بكەمەوە و كەمێك دوور بكەومەوە لە كاڵفامی و بیری خاو, یان وەهمی سیاسی مۆدێرن، هەر بۆیە بەشداریم لەدامەزراندنی چەند گروهێكی سیاسی كردووە، پێشم وابووە ئەگەر رۆشنبیری بەش بەش بكەین سەرەنجام لەنێو سیاسەتدا كۆدەبنەوە، هەڵبەت بەلەبەرچاو گرتنی ئەو هەلومەرجەبوو كە سۆڤیەت لەئارادا بوو كێبەركێی دوو سیستمی سیاسی و دوو جەمسەری ژیانی سیاسی لەنێو كۆمەڵگەكاندا، ئەو باوەی وەرگرتبوو، ئەوكات گەنج لەنێو گروهەكانی كۆمەڵە و ماركسیەكان پەیوەندیان دەگرت و منیش یەكێك بووم لەوكەسانەی بەبێ‌ لەبەرچاو گرتنی ئیدیۆلۆژیا دەقەكانی ماركسم و ئەنگڵس و بیرمەندەكانی دیكەم دەخوێندەوە و ئیلهامم لێوەردەگرتن، ئەمەش بەو پێوەدانگەی كە لەبیری ئەرستۆ و دواتریش ماكیاڤیلی و كانت هەبوو، چونكە بۆم دەركەوت كە دوو ئاراستەی فكری هەیە لەسیاسەتدا، فكری ماكیاڤیللی یە بەپێی ئەخلاقی كار ناكات، هەرچی فكری كانتی یە كە بریتییە لەپەیوەست بوون بە ئەخلاقەوە، بۆیە ئەوەی ئەو دوو بیرمەندە لەیەكتر جودا دەكاتەوە، تەنها چەمكی ئەخلاقە لەسیاسەتدا، بەهەرحاڵ بیری پۆستمۆدێرنە ئەگەرچی كاریگەری لەسەر من نەبووە، بەڵام بەخوێندنەوەی قوتابخانەی فرانكفۆرت و پاش فراكفۆرتییەكان و هاتنی رەوتی فكری لەلایەن ئالان تۆرین و ئالان بادیۆ و پیتەر برۆكەر و هتد، تەواو بەم بیرمەندە مۆدێرنانەوە سەرقاڵ بووم، تاكو تێبگەم بەدیماگۆجیەت قسە نەكەم، چونكە ئەم زاراوەیە لەساڵانی هەشتاكان و نەوەدەكان زۆر باو بوو، بەتایبەتی بە ماركسییەكانیان دەگوت خاوەن بیری دیماگۆجی، منیش هەوڵمداوە ئەوە بزانم بۆچی سیاسەت و سیستمەكان هەوڵی ریفۆرم دەدەن و كەڵك لەبیری ئینتەرناسیۆنالیستی وەردەگرن، تاكو منیش لەرووی فكرییەوە كەڵك لەوە وەربگرم لەدوالیزمەكان كە بیرمەند و پێغەمبەرەكانی مێژووی كۆمەڵگەی بەشەری و بیر لەوانە بكەمەوە، لەوە تێگەیشتم كە رۆشنبیری كەڵەكەبوونی مەعریفە و ترادسیۆنەكانی كۆمەڵگە بووە لەمێژودا.

هەموو چەمكانەی لەسەرەوە باسم كردن، هەمیشە كاریگەریان لەسەرم داناوە و لەگەڵمدا هاتوون و گەشەی كردووە, بەڵام سەر بەیەك قۆتابخانەی بیركردنەوە بوومە و لەدڵەڕاوكێدا نەژیاوم، ئەویش بیری ماتریالیزمییە، ئەوەش كە بەدەوری ئارەزووەكانی خۆمەوە نەبووم و خەریكی بیركردنەوە بووم لەسیاسەت مەنفەعەتی گشتیم زیاتر لەبەرچاو دەگرت، لەوەی مەنفەعەتی خۆم لەبەرچاو بگرم كە ئێستاش وەها بیردەكەمەوە, سەرەتای گەنجێتیشم هاوڕێكانم هاندەدا كە دەسەڵاتەكان ئەوەیان دەوێت گەنج روو لەسیاسەت نەكەن و هەرزەكارانە هەڵبسوڕێت, ئەمە لەسیاسەتی بەعسدا بەرۆشنی دەركەوتبوو و هەوڵی دەدا هەرچی زیاتر گەنج لەسیاسەت دوور بخاتەوە بەبیانووی ئەوەی بەدەوری ئارەزووەكانی خۆیانەوە بن نەك سیاسەت، ئێستاش دەسەڵاتەكانی دونیا هەمان بیركردنەوەیان هەیە و پشتگیری لەو بیرۆكەیە دەكرێت لەنێو بەناو رۆشنبیراندا، یان بە بیری لۆكاڵی و وەرزش و تەكنۆلۆژیای نوێ‌ و بە فیلمی ئاكشن و هتد خەریكیان دەكەن.

پرسیار: باشە بەوپێیەی تەمەنێكت لەناو فیكر و سیاسەتدا گوزەراندووە و دەكرێ بڵێین هەر بەو هۆیەشەوە ناوبانگتان پەیداكردووە، دەمەوێ بپرسم دوای هاتنی مۆدێرنە پەیوەندیی ئایدۆلۆژیا و فەلسەفە چووە چ ئاستێكەوەو تا چەند لە خزمەتی یەكتر بوون؟      

سمكۆ محەمەد: بائەوە لەبیر نەكەین كە لەبەردەمماندا مێژوویەك هەیە پێمان دەڵێت" لەهەر سەردەمێك و قۆناغێكدا شێوەیەك مامەڵە كراوە لەتەك ئینساندا "مەبەستم لەقۆناغە یەك لەدوای یەكەكانە، كەڵك وەرگرتن لەم نەسیحەتە فكرییە لەوێدایە كە قۆناغەكانی كۆمەڵگەی بەشەری راستییەكی هاشا هەڵنەگرە، قۆناغەكانی دایك سالاری و كۆیلەیەتی و فیودالیزم و دواتریش لەكێبەركێیەكی بەردەوامدا هاتنی سیستمی سەرمایەداری و ئێستاش سیستمێكی نوێی پۆست سەرمایەداری بەردەوامی بەم شێوە سیاسەتە داوە. بەڵام ئەوەی كە(فۆكۆ یاما) باسی لێوە دەكات و دەڵێت" مێژوو كۆتایی پێهات" لەراستیدا ئەم موناقەشەیە هێگڵ لەسەردەمی خۆیدا كردی و پاشان ماركس هات و رەخنەی لەو دیالیكتیكە گرت و گوتی" ئێمە كەڵكمان لەدیالیكتیكی هێگڵ وەرگرت، بەڵام ئەو میتۆدە لەسەر سەر راوەستابوو، ئێمە هاتین لەسەر پێی خۆی رامانوەستان"، دواتر لەسەر فەلسەفەی سیاسی قسەیەكی دیكە دەكات و دەڵێ‌" ئێمە كارمان ئەوەیە دیالیكتیك بیخەینە سەر پێی خۆی كە ئەمە كاری فەلسەفەیە و پێشتر فەلسەفە ئەم وەزیفەیەی وەرنەگرتبوو، بۆیە ئێمە ئەوەمان زیاد كرد كە فەلسەفە كاری گۆڕینی واقیعی ژیانە، نەك وێناكردنی كارەكانی رابردوو"، هەر وەك ئەوەی بۆ سەلماندنی بیانووەكەی گوتی" مێژوو لەسەر پشتی رابردووەكان راوەستاوە" ئەمانە وتەی فەلسەفی ماركسن و هیچ رۆشنبیرێك ناتوانێ‌ نكوڵی لێبكات و كەڵكیشی لێوەرگیراوە، جگە لەوەش فۆكۆ یاما مردنی مرۆڤی لەفەلسەفەی نیچەوە وەرگرتووە و هەڵاوگێڕی كردۆتەوە، جگە لەمانە شتێكی نوێی نەگووتوە، ئەلێرەوە تێزەكەی فۆكۆ یاما هەڵدەوشێتەوەو ناتوانێ‌ جێكەوتە بێت، بۆیە من ئەو پێشەكیەم هێنایەوە بۆ دوالیزمییەتی ریفۆرم یان توندوتیژی، لەبەر ئەوەی ئیدیۆلۆژیاش لەو سەروبەندەدا كە پێشتر كار بەئایدیۆلۆژیا دەكرا، راستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ بێت، خراپ كەڵكی لەفەلسەفە وەرگرتووە و كردوویەتی بەجۆرێك لەئایین، هەر بۆیە من لەو بڕوایەدام ئەگەر هەموو دونیا بەپێی فەلسەفەش ریفۆرم بكات و بەفەلسەفە سیاسەت بكات، بەپێچەوانەوە چەوسانەوە كۆتایی پێ نایەت، بەشێكیشی ئەو ئیشكالیاتەیە كە مرۆڤی ناچار كردووە و پاشان پاشگەز بێتەوە لێی، مادام ئێمە لەبەردەم مەوقیعەتێكی سێ جەمسەرین واتە (پێش رووداو، كاتی روداوو، پاش رووداو)، كەواتە دانانی ئەم زەمەنە ئەزموونمان بۆ دەكاتە سەنگی مەحەك، لێرەوەیە نیازمان بەلێكۆڵینەوەیەكی سیاسییە كە لەقوتابخانەی ماتریالیستی دیالیكتیكدا زیاتر كاری لەسەر كراوە و رۆشنتر كراوەتەوە، هەر لەوەی كە ئەم بیرە پێ لەسەر هیومانیزم دادەگرێت، واتە جێكەوتەكردنی بیری مرۆڤدۆستی لەبەرامبەر مەرگدۆستی، ئەمەیە فەلسەفە و فكر ئەگەر خۆ كوشتنیش هەڵبژێرن، ناهەقی نییە، چونكە بەردەوام كردنی ململانێ لەگەڵ هێزی گەورەتر لەمرۆڤ، ستایلێكی تری خۆكوشتنە، ئەمە بەرمەبنای فكری ماركسە كە موناقەشەی ئینترۆپۆلۆژیا و كۆمەڵناسی كردووە لەسەردەمی ئەبیقۆرسەوە تاهاتنی تێزی نوێ‌ بۆناو كایەی سیاسەت، لەوێوە تێدەگەین كە دابەشبوونی ئینسان بەسەر كۆمەڵگەی جیاواز و نەتەوە و مەزهەبی جیاوازدا، یان ئەو نەریتەی لەپەیوەەندییە كۆمەڵایەتیەكاندا هەیە، یان ئەوەی مرۆڤ هەمیشە لەگەڵ سرووشتدا ململانێ‌ دەكات، یان هەوڵی بێهودەی ئینسان و رزگاربوون لەمەرگ، بەشێك لەو موناقەشانەیە كە هەمیشە لەنێو فكردا جێگەیان دەبێتە وە و كۆتاییان پێنایەت، هەموو ئەمانە ئایدیۆلۆژیا سنووری بۆدانا و فكری لەو بابەتانە قەتیس كرد، ئەمە جگە لەوەی فكری موزەیەف ئەو دونیابینیانە دەیگۆڕێت بەئاراستەیەكی دیكەدا دەیبات، ئەگەر خوێنەر هۆشیار نەبێت ئەو كێشانە دەدۆزێتەوە كە ئایدیۆلۆژیا چ زیانێكی گەیاندووە، ئەمەش مێژوو لەگەڵ خۆیدا باریهێناوە.

بۆیە كەس ناتوانێ‌ (ئیتنیك، مەزهەب، ترادیسیۆن) بەگشتی لەبیری ئینساندا وەدەرنێت، كەوابوو مێژوو شتەكان و دیاردە جیاوازەكان دیاری دەكات، ئەو بەش بەش كردنەی ئینسانیش راستییەكی هاشا هەڵنەگرە، ئەگەرچی هیگڵ مێژوو وەها پێناسە دەكات و بەكوڕی زەمەنەكەی خۆی لەقەڵەمدەدات، بەڵام لەشوێنێكی تردا دەڵێت "ئەوەی كە لێوەی فێر نابین خودی مێژوو خۆیەتی" بەڵام ماركس ئەم ئیشكالیاتەی لەبیری ئینساندا رزگار كرد و وەڵامی پێدایەوە و دواتر حەتمیەتی بۆدانا، من پێموایە یەكێكە لەئیشكالیاتە فەلسەفیەكانی ماركس بۆمێژوو لەوەی مەرگ بۆ سەرمایەداری دەداتە دەست خودی سیستمەكە خۆی كە ئێستا ئیتر دوای تێپەڕبوونی سەدەیەك زیاتر وەها دەرنەچوو، ئەو لێرە كە باس لەبیری سۆسیالیزم دەكات بەوە گرێیدەدات كە نەهێشتنی چەوسانەوەی نەتەوەیی و چینایەتی سەرەتا لە نەهێشتنی نەتەوەی سەردەست بەسەر نەتەوەی ژێر دەستەوە هەڵدەوەشێنێتەوە و ترادیشنەكان وەكو خۆی تەماشا دەكات كە هەندێ‌ لەبیرمەندان خراپ كەڵكیان لەكۆمۆنیزم وەرگرتووە, گوایە ماركسیزم و سۆسیالیزم دژی نەتەوەخوازیە كە بەبڕوای من پێچەوانەكەی راستە، ئەگەر ئەو باسەی ئێستا دونیای سەرقاڵ كردووە و ناوی كۆڤید 19 یە، گرێی بدەم بە ستایلێكی تری كۆمۆنیزم كە دەستكردی خودی سەرمایەدارییە، هەڵەنیم، چونكە ئەو حەتمییەتەی كە ماركس و ماركسییەكان باسیان دەكرد، ئێستا سەرمایەداری هاوچەرخ خەریكە خۆی پراكتیكی دەكات بەسەر گرووپە بچووكەكانی خوار خۆیەوە، بۆ ئەوەی تەمەنی درێژبێت و بمێنێتەوە وەكو تارمایی، هەڵبەتە ئەمە پێویستی بە ئارگۆمێنتی نوێ‌ هەیە تاكو وڵامی پرسیارەكەی دوای ئەمە بدرێتەوە بۆچی خۆی خۆی دەكوژێت، بەوپێیەی كە سەردەمی ئێستا، سەردەمی ئارگۆمێنتە بۆ ئاشكراكردنی تەكتیكی سیاسی پۆست سەرمایەداری هاوچەرخ.

پرسیار: وتەیەكی دینیس دیدیرۆ هەیە كە دەڵێت" پێشتر و نەبووە فەیلەسوفێك پیاوێكی ئاینی بكوژێت لەكاتێكدا پیاوانی ئاینی زۆرێك لە فەیلەسوفانیان كوشتووە، ئایا لەمڕوانگەیەوە ئایدۆلۆژیا بیرۆكەیەكی بكوژە یان لەكۆتاییدا پاڵنەرە بۆ كوشتن، لەكاتێكدا فەلسەفە بیرۆكەیەكی خۆشەویست و ئاشتی ئامێز بووە؟      

سمكۆ محەمەد: بەرلەوەی باس لە ئایدیۆلۆژیا بكەین، دەبێ‌ باس لەرۆشنگەری و قبوڵكردنی جیاوازی بكەین، چونكە سیستمی كەنیسە و قەشەسازی لە رۆژئاوا، تەنها ئایدیۆلۆژیا نەبوو، بەڵكو سیستمی سیاسی بوو، بەوپێیەی جگە لەقەبوڵ نەكردنی ئایینەكانی تر و كەلتوورەكانی تر، تەواو فەزای سیاسی و فەرهەنگیشی خنكاندبوو، دیدرۆ یەكێك لەو بیرمەندانە بوو كە لەهەوڵی دەقشاكاندنی ئەو سیستمە و ئەو بیركردنەوەیە بوو كە بە دیماگۆجییەت ناسرابوو، واتە تاك بیری و بیرتەسكی و بیری بەستوو، هەڵبەت ئەم دیاردەیە دواتر بەیەكێك لەنەخۆشیە سایكۆلۆژییەكان لەقەڵەمدرا، بەهاتنی سەدەی هەژدە، ئیدی رۆشنگەری گەشەی سەند، پێشڕەوانی ئەم بوارەش بریتی بوون لە ڤۆڵتێر  و جان جاك رۆسۆ كە رەوتی رۆمانسیزمیان بەئایینەوە گرێدەدا، بەلایەنی كەمەوە جێپەنجەیان بەسەر گۆڕینی عەقڵی كەنیسەوە دانا، لەوانەش بەرهەمە ناسراوەكەی رۆسۆ بەناو پەیمانی كۆمەڵایەتی بوو، ئەمە بەشێكی لەژێر كاریگەری دینیس دیدرۆ بوو، بەڵام دیدرۆ هەتا لەژیاندا مابوو بەهۆی توندوتیژی دەسەڵاتی كەنیسەوە كە كوشتنی فەلسەفە یەكێك بوو لەو ئەركانە، هیچ كتێبێكی بەچاپ نەگەیاند، تەنها ئەو گفتوگۆیانە بوو كە لەبارەی ئایین و ئیلحاد و ماتریالیزمەوە قسەی لەسەر دەكرد، لەوانەش موناقەشەكردن بوو لەسەر سیستمی پاشایەتی و كەنیسە و كەسایەتی مارشاڵ ی ئەو سەردەمە، چونكە فەرانسە لەكاتی خۆیدا سیستمەكەی پاشایەتی بوو، ئەمەش بەوهۆیەوە بوو كە سیستمەكە بەرادەیەك گوتاری زاڵ كردبوو، تائەو ئەندازەیەی كە لەژیانی كۆمەڵایەتی و ئەدەبیشدا رەنگیدابۆوە، هەڵبەت ئەمە دوای مردنی كاریگەری هەبوو بۆ سەر رۆشنگەرەكان، بەڵام دەبێ‌ ئەوەشمان بیرنەچێت كە ئایدیۆلۆژیا بەشێكی تر بوو لەكێشەی رۆشنگەری، بەوپێیەی هەتا كاتی دابڕانی فەلسەفی دوای كارڵ ماركس، ئایدیۆلۆژیا یەكێك لەرێگرییەكانی بەردەم فەلسەفە بوو، بێگومان لێرەوە رەخنەی راستەقینە و دیالیكتیكی دەستیپێكرد، چونكە هەموو ئەو بیرۆكانەی بۆ دەربازبوون لە میحنەتی ژیانی سیاسی و كۆمەڵایەتی و سیاسی هەبوون، هیچیان دابڕانی راستەقینە و بێ‌ كەموكوڕی نەبوون بە فیورباخیشەوە كە دانەری فكری ماتریالیستیە، بەهیگڵیشەوە كە دانەری دیالیكتیكە، بۆیە قسە لەسەر رەخنە دەكەم وەكو ئەوەی پێشووتر باسمان كردووە، چونكە دەركەوت بەبێ‌ رەخنە هیچ سیستمێك ناتوانێ‌ ژیانی سیاسی ئاسایی وەربگرێت، یان هیچ نەبێ‌ جیاوازی و قەبوڵكردنی ئەویتر وەكو واقیع تەماشا بكات، لەراستیدا مەسەلەكە تەنها ئایین نییە، بەڵكو ئیدیۆلۆژیای توندئاژوو، لەئایین خراپتر و دوژمنكارانەتر مامەڵەیان كردووە لەگەڵ فەیلەسوفەكان و بیرمەندەكان، چونكە ئەوان هەرزی فكری و فەلسەفە و ماتماتیكیان نەدەكرد، بۆ نموونە ئەم نەریتە درێژەپێدەری قەناعەتی دەسەڵاتێك بوو لەیۆنانەوە سەرچاوە گرتبوو، ئیدی ئەو سیستمە تاكو شكستی هێنا یان تاهاتنی مارتن لۆسە كە ریفۆرمی ئایینی كرد، دەیان كەسی وەكو سوقرات و گالیلۆ و كۆپەرنیكۆس و گرامشی و ترۆتسكی و دواتریش حەللاج و سوهرەوەردی و هتد هاڕی. ئەمانە تەنها جیاوازی فكرییان لەگەڵ دەسەڵاتی سیاسی و فكری هەبوو، ئەگەرنا خەتاكە تاوان نەبوو بەڵكو فكری نوێ‌ بو لەدژی سیستمی ئایینی و كەنیسە، بۆیە لەشوێنێكی دیكە ئەگەر بەرگریكردن نەبێ‌ لە ئایدیالیزمی كۆنەپەرستانە، ئایدیۆلۆژیا بەتەنها چەمكێكی نەرێنی نەبووە، بەڵكو ئایدیۆلۆژیا بەشێك بوو لەو هۆكارانەی كە زەمینەی بۆ كرانەوە سازكرد.  

پرسیار: بەدەر لەم گفتوگۆیە، دیدی ئێوە لەبەشەكانی پێشووتری چاوپێكەتنەكانمان، وادەردەكەوێت لەگەڵ تەوژمە فكرییە مۆدێرنەكاندا گرفتت هەبێ‌، دەپرسم روانینتان بۆ نەزمی نوێ چۆنە كە بەگڵۆبالیزە ناوزەد دەكرێت. ئایا ئەم چەمكە لەكوێی فیكری سیاسیدا خۆی دەبینێتەوە، یان روونتر بڵێم تا چەند نوێیە لە فیكری سیاسیدا؟

سمكۆ محەمەد: ئەگەر تەماشای فكری سیاسی بكەین لەسەر دەستی بیرمەندانی سەدەی نۆزدە هاتۆتە ئاراوە، پێشتریش وەكو باسم كرد لەسەر دەستی بیرمەندی پێشەوای رۆشنگەری بووە كە هەم كاری دابەشكردووە و هەم گۆڕینی شوێنی ئینسانی گۆڕی لەگوندی بێ‌ ئاگاوە بۆ شاری فراوان و پێشكەوتوو، بۆ نموونە گەشەی تەكنۆلۆژیای سەرەتایی و تەلارسازی و شێوەی خوێندن و كەرەستەی نێوماڵ و بیركردنەوە بەڕووی دونیادا بەشێوەی فراوان و هتد، دواتر كانت و پاشان هیگڵ قسەیان لەسەر كردووە, دواتر ماركس لەمانیفێستدا ئاماژەی پێداوە ئەو دەڵێت" وەختێك دێت سیستمی سەرمایەداری هێند پڕ دەبێت بەناچار سەرمایەگوزاری دەخاتە دەرەوەی جوگرافیاكەی خۆی و ئێق دەكاتەوە" ئەمە رێك ئەو مانایەمان دەداتێ‌، هەروەك ئەوەی بەشێك لەناوەڕۆكی گڵۆبالیزەیشن پێناسە دەكات و جۆرێك لە پێشبینی بوو، گەشەی تەكنۆلۆژیا و بازاڕ و گۆڕینی چەمكەكانە بەئاراستەیەكی دیكەدا كە دیسان بازاڕی فكرییە و كۆمەك بەبازاڕی ئابوری دەكات و لەوێشەوە بازاڕی سیاسەت، بەڵام ئێستا لەچەمكێكدا بچوك كراوەتەوە.

ئەوەتا دەوڵەتانی جیهان كۆمپانیاكانی خۆیان لەدەرەوەی خۆیان كار پێدەكەن، نموونەش بەگەڕخستنی تەكنۆلۆژیا سەربازی ئێرانە كە لەلایەن وڵاتانی رۆژهەڵاتی ئاسیاوە بەدەستیهێناوە وەكو یابان و چین و كۆریاو ئەڵمان و هتد. هەرچی ئەوروپایە كۆمپانیاكانی خۆیان دەفرۆشتەوە بەدەوڵەتانی بێبەرهەمی وەكو تایڵاند و تایوان و مالیزیا و نیپاڵ و توركیا و كەندا و هتد. ئامریكا لەوڵاتانی تازە پێگەیشتووی وەكو لیتوانیا و ئەرمینیا و ئۆزبەكستان و هتد، ئەم رەوشە لەبازاڕ كە بەشێكە لەگڵۆبالیزەكردنی جیهان لەكەندەدا و ئەمریكای لاتینش هەیە، بۆ نموونە كۆمپانیا نێونەتەوەییەكان بەناوی نەتەوەی وەهاوە دەكرا كە كەمترین كەسیان ماوە، تەنانەت ترادیسیۆنە رەسەنەكانی خۆشیان بیرچۆتەوە كەچی زیندو دەكرێنەوە، لەبەرامبەر ئەوەشدا نەتەوەكانی تر پشت گوێ‌ دەخرێن، ئەم مۆدێلە لەسیستمی بەناو بازاڕی ئازاد لەگڵۆبالیزەكردنی دونیاوە سەرچاوەی گرتبوو، ئەمەش جۆرێكی تری جەنگی بازاڕ بوو كە لەهاتنی سیحرێك دەچێ‌، سەرلەهەڵدانی تەكنۆلۆژیای نوێ‌ و زیرەك و هاتنی چەمكی نوێ‌ بۆ ناو سیاسەت و بەرقەراركردنی مۆدێلێكی نوێ‌ بۆ داگیركاری وڵاتان لەلایەن ئەمریكا و بەریتانیا، بەهەماهەنگی كردنی هێزە نێودەوڵەتییەكانی تری ئەوروپا و شەرعیەتدان بەو مۆدێلە سیاسییە بەناوی جیهانگەراییەوە. خواردنی سامانی نەتەوەكانی تر و بێ‌ بەهاكردنی بەها ئینسانیەكان و تێكەڵكردنی ترادیشنەكان و پێكهێنانی دەوڵەتی كۆمەڵگەكان و نەهێشتنی مۆدێلی دەوڵەتی نەتەوەیی سەلمێنەری ئەو راستیەن، ئەمە خراپتر بوو لەجەنگی دووهەمی جیهانی كە بەرهەمی مۆدێرنە بوو، هەروەك هانا ئارێنت لەكتێبی (بنەماكانی تۆتالیتاریزم) باسی دەكات، من پێموایە ئێستا ئیتر جارێكی تر سەردەمی كۆیلەیەتی گەڕاوەتەوە، بەڵام لەفۆڕمێكی تردا، بۆ نموونە ئەگەر لەسەردەمی فەراعینەكاندا و لەسەردەمی یۆنانی و رۆمەكاندا, كۆیلە دەبوایە هاوڕەگەزەكەی خۆی بكوژێت تاكو ئازاد بێت و كاری سەپێنراوی بەزۆری پێنەكرێت، ئێستاش ئینسان بەناچار لەبەر ئەوەی ئابوری سنوردار كراوە لێی، ئاوهاش كاتی بۆ سنوردار كراوە و بەشێوەیەك لەشێوەكان كۆیلەی بازاڕ و سیستمی ئێستایە كە لەتەلەفونی ئایفۆن و گالاكسی و لە تیپی تۆپی پێ‌ لەنێوان بەرشەلۆنە و ریاڵ مەدرید و تیپەكانی دیكەی ئینگڵستان و ئیتاڵیا و ئاڵمان و هتد، بۆیە دانیپێدا بنێین یان نا، جۆرێكی تری كۆیلەیەتی گەڕاوەتەوە، ئەوەش كە پێی دەڵێن مافی مرۆڤ، ئەم  سیاسەتەی كە لەمەحفەلی سیاسیدا بۆتە باو، جۆرێك لە دووفاقیەتی سیاسییە كە ئەمریكا و بەریتانیا سەرقافڵەكەین، ئەمەش یەك ستراتیژی هەیە كە هەرچی هەیە بەنەفعی سیاسی و ئابوری ئامریكا و وڵاتانی زلهێز دەگەڕێتەوە كە چاویان بڕیوەتە رۆژهەڵات كۆتایی پێبێت، ئەمانە بەشێكن لەو فەزا فكرییەی كەمن لەگەڵیدا كۆك نیم و جێگەی رەخنەی منە، بەڵام چەند رەواجی هەیە و چەند لەكاتی ئێستا وەردەگیرێ‌ ئەوە شتێكی ترە، بەڵام فكری كۆنكریتیی نییە وەكو ئەوەی لەشكڵی تەشییر هەوڵی ناوزڕاندنی ئەو جۆرە جیهانبینیە دەدرێ‌.

پرسیار: پێشتر باسی فۆكۆ یامات كرد و بەشێوەیەك جوابی تێزەكەییت داوەتەوە، ئەی سەبارەت بەتێزی سامۆئیل هینتگتن كە پێیوایە ئەم چەرخە چەرخی پێكدادانی شارستانیەتەكانە، ئایا ئەمە مانای جەنگی گروپە بچووكەكانی كۆمەڵگەی بەشەرییە وەكو هەندێك دیمەنی ئەو سیناریۆیەمان لە بۆرما و یەمەن و عێراق و هتد بینی؟.

سمكۆ محەمەد: هەڵبەت هینتگتۆن یەكەم جار ئەم بابەتەی لە گۆڤارێكی ئامریكی بڵاوكردەوە كە ناوی  Forn avearz، ئەمە رەتدانەوەی تێزەكەی فۆكۆ یاما بوو، باس لەبەردەوامبوونی جەنگی سارد دەكات گوایە كۆتایی پێنەهاتووە، ئەم جەنگە دەبێتە هۆكارێك لەنێوان نەتەوە و دەوڵەتە بچووكەكان، دواجار باو بوو بخوێنرێتەوە شتێكی تازەیە هاتووە، بۆیە من ئەم تێزەم لەپەنا تێزەكەی فۆكۆ بەتەواوی خوێندۆتەوەو لەكێشەی فكرەكانیش تێگەیشتم مەبەست لەم ئامانجە چییە و ئەم پێشبینییە نالۆژیكیە چییە، ئەوكاتیش هەردوو بیرۆكەكە بەوەهمی فكری سیاسیم داناوە و نووسینم هەیە لەسەری و لەمیدیای ئەوكات بڵاوكراوەتەوە، چونكە بەبڕوای من هەردووكیان بەیەك تێڕوانین تەماشای دونیایان دەكرد.

د.فوئاد مورسی كتێبێكی هەیە بەناونیشانی (الراسماییە تجدد نفسها) ئەو پێش ئەوان كتێبەكەی نووسیوە و پێش ئەوانیش وەڵامی ئەو ئیشكالیاتانەی داوەتەوە كە پێشبینی وەها دەكرا، لەتێزەكەیدا كە (دار عالم المعرفە) بڵاوی كردۆتەوە دەڵێ‌" سەرمایە بەهۆكار بەردەوامبوونی گەشەی ئابوری و تەكنۆلۆژی و نوێكردنەوەی هێزی بەرهەمهێن، جارێكی تر پەیكەرەی ئابوری خۆی دەگۆڕێت و دایدەڕێژێتەوە، هەروەها لەگەڵ هەموو ئایدیایەكدا دەتوانێ‌ خۆی بگونجێنێت و كەڵكی لێوەربگرێت، دەتوانێ‌ ئینسان شەیدای شتێكی سیحراوی بكات كە ئەویش پارەیە، بۆیە دەتوانێ‌ خۆی نوێ بكاتەوە، هەروەها لەقوڵایی خۆیدا بیردەكاتەوە و ئەلتەرناتیڤی بۆ هەموو حاڵەت و دیاردە و كێشە و گرێكانی بەردەمی پێیە، دەشتوانێ‌ دژەكانی خۆی لەناو ببات، چونكە بەتاك جەمسەری ماوەتەوە ئەم سیستمە، كەوابوو تێڕوانینەكانی د.فوئاد لەبەرامبەر هەردوو تێزەكەی فۆكۆ و هینتگتن، بیرۆكەكەی نوێبوونەوەی سەرمایەداری، تەنانەت لەلای چەپەكانیش جێكەوتە بوو، كەوابوو هەر ئەو ئامانجە بوو كە هەوڵیاندا تێزەكانیان كە بۆیان نووسرابوو، خوێنەر بەیەك ئاراستەدا ببەن، سەرەنجام خەڵكیان تووشی وەهمی تێگەیشتن كرد لەم چەرخەی ئێستا كە هەر زوو رەوایەوە.

لەگەرمەی پرسی بزووتنەوەی تەبشیریدا كە لەناوچەكە زۆر چالاك ببوون و خەڵكێكی زۆر بەهۆی هەڵڕژانی پارەوە ببوون بە كریستیانی، لەساڵی 1997 ستیڤن كە راوێژكاری فەرهەنگی دەسەڵاتدارێتی ئەوكاتی بێل كلنتۆن بوو، لەهۆتێل تاوەری هەولێر دابەزی بوو، بەسوتفە بینیم و لەرێگەی موتەرجمێكەوە، موناقەشەی ئەوەم لەگەڵ كرد تۆ وەك بەرپرسی یەكەمی ئەم بزوتنەوەیە پێتوایە لەكوردستانێك كە زۆرترینیان موسڵمانن، دەتوانن رێگە خۆش بكەن بۆ ئەوەی خەڵك ببێتە مەسیحی یان ئەمە سەرهەڵدانەوە و وەبیر هێنانەوەی دەقی تەوراتە لەكۆمەڵگەیەكی وەك كۆمەڵگەی كوردستان و هێنانەوەی جولەكەیە لەشوێنێك كە پێشتر تیا ژیاون و یادەوەریان جێهێشتووە و رەنگە موڵكیشیان هەبێت، ئەو ئینكاری ئەو رایەی منی كرد و گوتی" تەبشیریەت تەنها خوداناسییە و هیچی تر لەرێگەی ئینجیلەوە" هەروەها پرسیاری ئەوەم كرد ئایا ئەو تێزەی هینتگتن سەردەگرێت كە گوایە چەرخی پێكدادانی شارستانییەتەكانە، ئایا بە مەسیحی بوونی كوردی موسڵمان ململانێی شارستانی درووست نابێ‌، وەڵامەكەی زۆر بە سادەیی و نەخێربوو، لەو موناقەشەیە بۆم دەركەوت كە ئەو تێزەش تەنها سەرقاڵكردنی خەڵكە و هیچی تر، بۆم دەركەوت دیسان نەخشەیەكی نوێ‌ هەیە بۆ هەڵوەشانەوە و لێكترازانی شیرازەی كۆمەڵگەو لەپیرۆز دەركردنی شتە پیرۆزەكانی ئەو كۆمەڵگەیانەی ژێردەست و خاوەن دەوڵەت نیین.

بەبڕوای من ئەوەی ئێستا هەیە ململانێی شارستانیەتەكان نییە، بەڵكو كاڵكردنەوەی ترادیشنە جیاوازەكانی كۆمەڵگەیە و تاڕادەیەكیش بێ‌ بەهاكردنییەتی، هەروەك چۆن زۆربەی شتەكانی دیكە بە بوونی ئینسانیشەوە بێبەها كراون لەبەرامبەر پارەدا، بۆ نموونە خۆئێستا لەئەوروپا زیاتر لەترادیشنێك و مەزهەبێك و ئایینێك و ئیتنێك پێكەوە دەژین. ئەگەر بەقسەی هینتگتن بوایە دەبوو ململانێكە لەئەوروپاوە دەست پێبكات. ئەم تێزە جێگیر نەبوو، تەنها مەسجێكی سیاسی بوو ئەگەر كاری پێكرا، دەبێ‌ خاوەن ترادیشنە توندڕەوەكان خۆیان ئامادە بكەن، وەكو ئەوەی لەعێڕاق و سوریا و لیبیا و یەمەن و بۆرما و بەشێك لە سودان درووست بوو بەڵام دواتر ئەم دیاردەیە لەگەڵ گواستنەوەی بەرژەوەندییە ئابورییەكانی سیستمی سەرمایەداری و جێگیربوونی لە ئاستێكدا، سیناریۆكە بەرەو كۆتایی دەچێت.

پرسیار: كەوابوو ئینسان بەپێی بیركردنەوەی نوێ‌، لەوە دڵنیابێت كە ئەو تێزانەی باس كران، بۆ نموونە جیهانگەرایی هەموو شتێك هەڵدەڵوشێت، یان هیچ كولتوورێك لەجێگەی خۆی نامێنێ‌، مادام لە رۆژئاوا فرە كولتوورین؟.

سمكۆ محەمەد: دەبێ‌ كەمێك رابمێنین لەبەردەم ئەم دۆخەی كە پاشماوەی سەرمایەداری كلاسیكی و جیهانگەراییە، دواتر دەركەوت جیهانگەرایی واتە العولمە، ئەمركە بوو، بۆچی؟، لەبەر ئەوەی بابەتەكە تاك رەهەند نییە، بەڵكو فرە رەهەندە، ململانێكانی كۆن چەند دژواربوون، جەنگەكان چەند قورس بوون، كۆڵۆنیالیزم چەند غەدار بوو، هیچیان نەیانتوانی بەسەر سرووشتی مرۆڤدا زاڵبن و ماكی هۆشیاری لەرێگەی پراكتیككردنی تێزێكەوە كۆتایی بە ئینسان بهێنرێت، بۆ نموونە سەرهەڵدانی پڕۆژەی (گات) لەساڵی 1994 و دوای نەمانی بلۆكی سۆڤیەتی كۆن دەستبەكار بوو، هەڵبەتە ئەم پڕۆژەیە كورتكراوەی رێكەوتننامەی نێودەوڵەتی گۆمرگ و بازرگانی یە، ئەویش دوای جەنگی سارد بوو كە كار بۆ ئەوە دەكرا بازرگانی ئازاد بێ‌، نابێ‌ رێگری لەبەردەم بازرگانی نێودەوڵەتی بكرێ‌ و هەموو كارەكانی دەوڵەتان لەرێگەی رێكەوتنەوە بێت، ئەمە بۆ ئەوەبوو كە ئینسان سەرقاڵ بكرێ‌ بە بازرگانی هێنان و هاوردەی كەلوپەل و شمەكی دەوڵەتانی زلهێزەوە، تاكو خۆیان لەبیربچێت كە تێكەڵ بوون بەو فەزا بازرگانییە، لە سیفەی ئینسانییەت دادەبڕێن و دەبن بە كاڵا وەكو كاڵای پێویست، بۆ نموونە قاچاخچێتی بە ئینسانەوە بوو بە كارێكی ئاسایی و بەبەرچاوی دەوڵەتانەوە كە باسیان لە مافی مرۆڤ دەكرد، هەروەها كارێك كرا كە ئینسان و دەوڵەتە بێهێزەكان بچنە ژێر هەژموونی قەرزەكانی سەندوقی دراوی نێودەوڵەتییەوە، تاكو بۆ هەتاهەتاییە تاك و كۆی ولاتەكە و سیستمەكە و قەوارەكەش، لەژێر كۆنتڕۆڵی ئەو سیستمە ئابورییە بن، ئەمە دكتۆر (سەمیر ئەمین) لە كتێبی (فی مواجهە ازمە عصرنا) باسی كردووە، هەڵبەتە بیرمان نەچێت رۆشنبیری باویش لەو سەردەمەدا وەكو تەوژمێكی ناكامڵ هاتە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەوروپای رۆژهەڵات و بەشێكی زۆری ئاسیا، هەموو بیركردنەوەیەكی هونەری و ئەدەبی و فەرهەنگی بەگشتی، كەوتنە ژێر ئەو هەژموونە فكرییە و ئینسان لەبیركرا، بەڵام ئەوەی كە دەسەڵاتیان بەسەریدا نەشكا، ئەوەبوو كە نەتوانرا جەوهەری ئینسان بگۆڕن تەنها فۆڕمەكەیان گۆڕی، ئەوەی كە مایەوە ئینكاری ئینسان بوو لەوەی رەخنەی لەو سیستمە نائینسانییە گرت، ئەمە بوو بەڕەوتێكی فەرهەنگی بۆ تێگەیشتن لە زانستە مرۆڤایەتییەكان، رائیدی ئەم فەرهەنگەش (جۆرج گۆسدۆرفە) كە دواتر یۆرگن هابرماس و لەمدواییەشدا سلاڤۆی ژیژاك و پیتەر سڵۆتردایك و ئالان تۆرین و چەندی تر درێژەیان بەو رەوتە دا، ئێستاش رەخنە لەو سیستمە دەگرن كە خەریكە بەناوی عەقلانیەت و بەناوی ئازادی سیاسی و ئازادی بازرگانیەوە دژی هەموو بەهاكانی ئینسان مامەڵە دەكەن، كەوابوو ئەو مادام جیهان شتێكی حەتمییە، دەبێ‌ ژیانیش حەتمی بێت، كە ژیان حەتمی بوو، گۆڕینی سیستم و تیۆرە دژە بە بەهاكانی ئینسانیش تەمەنیان درێژنابێت.

       

داهێنان نیازی بەپشتگیری كردن نییە, وەك چۆن دەقی مردوو پێویستی بەتەڵقین نییە

ئامادەكردنی: عەباس جەمیل جێماو

بەشی 2

سمكۆ محەمەد نووسەر و روناكبیر لەبەشی دووەمی چاوپێكەوتنەكەیدا دەربارەی داهێنان و نوێگەری قسەدەكات ، پێی وایە  داهێنان ئەو شتەیە كە هێشتا نەهاتۆتە بوون، نوێگەریش بەزارەكی دزەی كردۆتە نێو ئەدەبی كوردی، هاوكات تیشك دەخاتەسەر سلبیاتی هاتنی جهانگەرایی و گەشەی تەكنۆلۆژیا بۆ كۆمەڵگە دواكەوتووەكان، كەدەرگایەكی فكری و تەكنۆلۆژی كردەوە, ئیدی شتێك نەما بە ناوی داهێنان جگە لەنوێگەری.

دەقی گفتوگۆكە

پرسیار: وێژە بۆ خۆی جۆرێكە لە كێشە، روونتر بڵێین فاكتەری پشێوی نانەوەیە، كە كێشە نەمێنێ ئیتر ئەدەبمان بۆ چیە، لەكاتێكدا ئەو فەزایەی كە تێیدا ژیان دەكەین، زەمەنێك تێیدا ئەو گفتوگۆ و بۆچوونانەی لەسەر دیالكتیكی ئەدەبی و گەشەی فیكری و ئاڵوگۆڕە مەعریفییەكاندا گەنگەشە دەكرا، تا ئاستێك گەرموگوڕی تێدابوو، بەڵام بە هاتنی جیهانگەرایی، پێتان وانییە دۆخەكەی بەرەو ئاقارێكی نەرێنی بردووەو چەمكەكەی زیاتر كەم بەها كردووە؟

سمكۆ محەمەد: تەواوی ئەو داخوازی و ئەو كەرەستانەی كە لەسەدەی رابردوو لەتەواوی كایەكاندا هەبوو, ئەو موناقەشانەی كە لەسەر گەشە و هەڵدانی فكری و ئاڵوگۆڕە مەعریفییەكاندا لەئارادا بوو, ئەو نهێنی و سیحرانەی كە لەدەقێك یان كارێكی هونەری كۆما ببوون, ئەو پێوەرانەش كە بۆ جیاوازی و شتە لەیەكچووەكان بەشێوەیەكی ئەندازەیی هەبوون, ئێستا ئیتر بەهاتنی چەمكی جهانگەرایی و پاش جیهانگەراییش كە ژیانی پڕ كردووە لەگرێی دەروونی، بەشێوەیەك لەشێوەكان بۆ دونیا و بۆ كۆمەڵگە دواكەوتووەكان بەتایبەتی, خەریكن سادەتر و كاڵتر دەبنەوە, وەختێك تەكنۆلۆژیا بەهێنانی ئامێرە سیحرییەكانی, وەكو ئینتەرنێت و تەوژمی سەتەلایت و تەلەفۆنی دەستی كردە دیاریەكی ترسناك, ئیتر دەیان دەرگای جۆراو جۆری فكری و تەكنۆلۆژی كرایەوە, بەكردنەوەی ئەو دەرگایانەش, شتێك نەما بەدەقی زۆر جدی و سیحراویشەوە, رێگەمان پێبدات موناقەشەی داهێنانی لەبارەوە بكەین, بەڵكو موناقەشەی ئیستاتیكی لەبارەوە گەرەكە, چونكی ئیستاتیكا دۆزینەوەی ئەو كۆدانەی لەنێو ئەو كەرەستانەی كە خۆیان هەن و دەقی پێ‌ دەخوڵقێنرێ‌, لەوانەش زمان و كولتوور و نەریت و هتد.

پرسیار: باشە ئەی بۆچی لای زۆرێك لە ئەدیبان داهێنان بووەتە گرێیەكی دەروونی، بەداوی چەمكەكەدا ئەڕۆن و پێی ناگەن، ئایا ئەو چەمكە تا چەند فاكتەر بووە بۆ بەرهەمهێنان و گەشەی ئەدەبی، وەك مەعریفە، یان ئاماژەیەكی نیگەتیڤە.. لەبەرامبەر پڕكردنەوەی ئەو بۆشاییە مەعریفیەی كە لە ئەنجامی دەستبەتاڵی هەیانە، بەدیوێكی تردا ئایا خۆدزینەوە  نییە لەواقیع ؟

سمكۆ محەمەد: من بڕوام وایە داهێنان ئەو شتەیە كە هێشتا نەهاتۆتە بوون, یان بەمانا دۆڵۆزیەكەی داهێنان وەكو فەلسەفەی و فەلسەفەش بەرهەمهێنانی چەمكە، ئەمە لەكاتێكدا تازەگەری ئەو چەمكەی پەراوێزخست و مەسەلەی شوناس و سەربەخۆیی ئەدەبی كردە بابەتی مشتومڕی فكری، لەگەڵ ئەوەشدا كەس نییە نەزانێ‌ سڵێمان پێغەمبەر گوتویەتی" هیچ شتێك نوێ‌ نییە لەژێر ئاسماندا" ئەمە مانای ئەوەمان ناداتێ‌ كە تازەگەری یاخوود نوێكردنەوە نامێنێ‌, چونكە ئەم ئەرگومێنتە هەریەك لەهۆركهایمەر و ئەدۆرنۆش لەكتێبی دیالێكتیكی رۆشنگەری باسیان كردووە و رەتیدەكەنەوە، ئەوان باس لەو دەقانەش دەكەن كە لەسەردەمی یۆنانەوە تاكو ئاڵوگۆڕی سیستمی سیاسی رۆژئاوا هاتنە ئاراوە، پشكیان هەبووە، نموونەی ئۆدیسیۆس و هتد دەهێننەوە كە بەشێكن لەرۆشنگەری، ئەوان باس لەمرۆڤ و سرووشت و ململانێكان دەكەن، باس لەرەخنە و هەردوو زاراوەی (ئۆپژێكت و سۆپژێكت) دەكەن كە چۆن خراپ كەڵكی لێوەرگیراوە، چونكە تیۆرەی زانستی بریتییە لەو تیشكە رەخنەییەی ئاراستەی هەقیقەتە زانستییەكان دەكرێن كە لەپەیوەندیدا بەو گشتەی لەناویاندان، هەر ئەوەی كە پێشتر لەلایەن گشتە كۆمەڵایەتییەكانەوە نەخشەیان بۆ كێشراوە.

هەڵبەت من لەگەڵ ئەم بۆچوونەدا كەمێك كۆك نیم، بەڵام تاڕادەیەك بەخاتری ئەوەی چەمكەكان جارێكی دیكە دەخاتەوە بەر تیشكی رەخنەوە، بۆیە كەڵكی لێوەردەگرم بۆ پێناسەكردنی داهێنان، (جیل دۆلۆز) لەكتێبی فەلسەفە چییە دەڵێ‌ (چەمك خۆی داهێنانە) كەواتە بەپێی ئەو میتۆدە بێت، نەك هەر ئێمە خاوەن داهێنان نیین، بەڵكو دەورو پشتیشمان وەكو فارس و تورك و عەرب خاوەن داهێنان نیین، ئەگەر بەو پێوەرە جیهانییە قسە بكەین، بەوپێیەی خاوەنی هیچ چەمكێك نیین لەوانەی كە لە ژیانی رۆژانەدا بەكاردێن، هەروەها جگە لە(حافزی شیرازی و سەعدی شیرازی) خاوەنی هیچ پنتێك نیین ناوی دابڕانی مەعریفی بێت، ئەوەش كە مەبەست لەدەقی داهێنەرانەیە، دیسان دەیڵێمەوە كە كۆمەڵگە بندەستەكان خاوەنی دەقێكی داهێنان نیین وەكو دەقەكانی دۆنكیشۆتی سێرڤانتس و ئەفسانەی فاوستی گۆتە و كۆمیدیای خواوەندی دانتی و دایستۆفیسكی و هتد، ئیدی ئەم وەهمە لەكوێوە سەرچاوەی گرتووە، مەگەر داهێنان تەنها لەوێوە بەپێوەر وەربگرین كە لەچاو نەخوێنەواری و ئەوانەی كە سەروكاریان لەگەڵ نووسین نییە، ئەو دەقانەی ئێستا بەرهەمدێن تەنها ئەگەر ئیستاتیكایان تیا بدۆزینەوە، ئەگەرنا داهێنان نیین.    

ئەگەرچی تازەگەریش لەكن كۆمەڵگە دواكەوتووەكان, تەنها بەزاراوە و بەقسە دزەی كردۆتە نێو ئەدەبەكانیان, بەڵام داهێنان بەپێی خوێندنەوەی ئیدیالیستی, لەبەرامبەر خوێندنەوەی مەتریالی جۆرێكی تر مامەڵە لەتەك ئەم چەمكەدا دەكات, هەڵبەت بۆ نووسین بەگشتی و نووسینی دەقی ئەدەبی بەتایبەتی, شوێن و كات گرنگی لەدیاریكردنی بەهاكەی دیاری دەكات, ئەو شیعرانەی كە سۆفۆكلیس لەسەردەمی یۆنانیەكان نووسیویەتی و ئەوەش كە داوود پێغەمبەر بەتەمبورێكەوە دەگەڕا و شیعری دەگوت و ئێستا وەكو دەقێكی پیرۆز تەماشا دەكرێ‌, چ شتێكی كەمتر نییە لەشیعری نوێ‌, چونكی رزگاربوون لەكێش و سەروا و كاركردن بەوێنە و زمان, پێشتر كاری بۆكراوە و جێگەیەكی بۆ دڵەڕاوكێ نەهێشتۆتەوە لەم جۆرە موناقەشانەدا, بەڵام ئەگەر بڵێین پێوەرەكان زیاتر بوون لەو هۆكارانەی كە پێشتر پێشمەرجێك بوون بۆ داهێنانی دەقی ئەدەبی، ئەمەیان راستە, چونكی وردەكاری واقیعی ژیانی رۆژانە لەم سەدەیەدا كە تەواوی كۆمەڵگاكان لەیەك كاتدا ئاگایان لەیەكترە, یان بەحاڵێك كۆمەڵگەكان تێكەڵ بەیەكتر بوون و خەریكە لەناو یەكتردا دەتوێنەوە, بەشێكە لەئەو بەهانەیەی كە بوارێكی نەهێشتۆتەوە بۆ جێگیركردنی ئەو زاراوەیەی كە پێشتر خۆمان پێوەی خەریك كردبوو, لەگەڵ هاتنی ئەم سەدەیە كە هەموو سیحرێكی بەتاڵ كردووە بە ئەدەبیشەوە, رووبەرێك لەو رووبەرانەی كۆن هەبوون بۆ پەیدابوون و سەرهەڵدانی فەیلەسووف و خاوەن توانا, ئێستا هەرچی زیاتر تەسك تر بۆتەوە و دیاردەی سەرهەڵدانی فەیلەسوف بەسەرچوو, قوتابخانەی هەڵوەشانەوەگەرایی لەباری ئەدەب بەتایبەتی لای (رۆڵان بارت) و لەكۆی هەموو كایەكانیشدا لەلای (ژاك درێدا) و هێڕمۆنتیكا لەلای (گادامیر), شتێكی نەهێشتەوە لەژێر رەحمەتی ئەو فكرەدا رزگاری بێت, بەوپێیەی كە جیاوازیەكی جەوهەری هەیە لەنێوان تێگەیشتنی نوێ‌ و درووستكردن, بیر تیژی و دەربڕین لەنووسین و لەهەر شتێكی تر, مانای ئەو توانایە نییە كە ئێمە بەچەمكی داهێنان، شیكاری دەكەین, ئەمە لە كاتێكدا كە باس لە هەڵوەشانەوەگەرایی دەكرێت بیرمەندانی فەرانسی هیچ كاریگەرییەكی ئەوتۆی ئەو چەمكەیان بەسەرەوە نییە و كاری پێناكەن.

پرسیار: ئایا ئێستا ئێمە دەتوانین بە پێناسەی رابوردوو مامەڵە لەتەك چەمكە ئەدەبییەكان بكەین، هەروەها بۆچی لە ئیستادا ئیش بەتیوری بەراوردكاری ناكرێت؟

سمكۆ محەمەد: لەكاتێكدا ئێمە خەریكین قسە لەسەر چەمكە فكرییە ئەدەبییەكان دەكەین، كاتێك كە چەمكەكان بۆ خۆیان پێویستیان بە تازەترین خوێندنەوەی قوڵ هەیە، تاكو تێبگەین لەكوێوە سەرچاوەیان گرتووە و بۆچی ماناكانیان ئەو واقیعە ئیدیۆلۆژییە بەرجەستە ناكەن كە تەكنۆلۆژیا ئیدیۆلۆژیای كردووە بە واقیع، ئەمە ئەوەمان پێدەڵێ‌ كە زۆربەی ئەو چەمكانەی وەكو (چەپگەرایی و ریالیزم) كە شیعر، یان دەقە ئەدەبیەكانیان لەچوارچێوەی مانیفێستۆیەكدا قەتیس كردبوو, وەكو مانیفێستەكانی گروپی فازل ئەلعەزاوی و گروپی روانگە و گروپی رەهەندیەكان و گروپی جوایەزی هەولیری و گروپی كفری كە فەرهاد شاكەلی سیمبولەكەیان بوو، هەروەها گروپی نیخازی هەر و هەر لە دهۆك كە موحسین قۆچان و حسن سلیڤانی و عارف حیتۆ بوون، ئەمانە هەموو لەرێگەی مانیفێستەوە بەتەمابوون خویان لەوانی تر جودا بكەنەوە. بەڵام دەركەوت ئەدەب كاری تاكە نەك گروپ.

وجودیەتی سارتەر و كامۆ و كۆڵن وێڵسن، كە لە فەلسەفەكەی كیركەگاردەوە دەستی پێكردووە و قوتابخانەكانی تری نووسین بەتایبەتی شیعر كاری پێكرا, لەكاتی خۆیدا بەجۆرێك لەسیحری داهێنان تەماشا دەكرا و مۆدێلێكی نووسینی پەیدا كردو كاریگەری زۆری كردە سەرمان و هاتە نێو دونیای ئەدەبی كورد, كەچی لەئێستادا نەك هەر كاری پێناكرێ‌, بگرە بۆتە شتێكی كلاسیكیش.

ئەگەرچی ئەدەبی بەراوردكاری مۆدێلێكی بەسەرچووە, لەگەڵ ئەوەشدا ئەگەر نیازمان بوو بەروارد بكەین, ئەدەبی كوردیش وەكو هەر ئەدەبێكی تر كاریگەرییەكی راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆی ئەدەبی دەوروپشتی پێوە دیارە و ناكرێ‌ بەراورد بكرێ‌, چونكی هەوڵدراوە مۆركی تایبەتی پێبدرێ‌ و بەخۆماڵی بكرێ‌, بەڵام سەربەخۆیی وەرنەگرتووە، هەروەك چۆن ئەگەر بەرواردێك لەنێوان دەقێكی ئەمریكی لەشێوەی دەقەكانی ئیلیۆت یان عەزرا پاوەن و لۆركا ی ئەوروپی بكەین, كە یەكێكیان بەناهەق كوژراو ئەویتر دادگاییەكی ناهەق، بەهەر حاڵ رەنگە هەمان شت و هەمان كارتێكردن لەسەر دوو جۆر دەقدا بدۆزینەوە, ئەمەش جگە لەنوێكردنەوەی دەق بەداهێنان ناچێت, رەنگە سیحربازێك لە لەحزەیەكدا بتوانێ‌ لەژێر كڵاوەكەیدا كۆترێك هەڵفرێنێ‌, ئەمەش جۆرە داهێنانێكە، بەڵام ئەم كردەیە زوو دەمرێت و تەمەنی كورتە, هەرچی دەقێكی ئەدەبیە مانەوەی لەنەمریەكەیدایە كە لەراستیدا دەقنووس بۆ نەمری و لەدەست مەرگ رزگار بوونی خۆی دەینووسێت كە ئەمەش ئێستا بەتێڕوانینێكی جهانبینیانە و لۆژیكیانە ناناسرێ و كاری پێناكرێت, چاكتر وایە لەوە تێبگەین كە هەموومان و لەهەموو كایەكاندا خەریكی نەمرین, هەروەك چۆن نەمری كرێكارێك لەدوورست كردنی دیوارێك یان درووستكردنی كەرەستەیەكدایە, ئاوهاش نەمری ئەدیب لەدەقەكەیدایە, بۆیە باشتر وایە ئەدیبی كورد خۆی بەو زاراوانەوە خەریك نەكات و كێشمەكێشی لەسەر نەكات, گرنگ ئەوەیە تاكی ئەدیبی كوردی خۆی لەژێر خەیاڵات و بیركردنەوەی ئەویتر رزگار بكات, سەرقاڵی فكر بن بۆ ئەوەی دەقی سەربەخۆ بەرهەمبهێنن و بەپرنسیپەكانی ئیستاتیكا و چنینەوە كار پێبكرێت, بەو لۆژیكە كار بكرێت دەق لەكراوەیی خۆیدا بمێنێتەوە, سنووری شتە باوەكان و یەقینەكان ببەزێنێ‌. ئیستاتیكا تەنها لە وێنە و زماندا كۆنابێتەوە, مەعریفە بەشێكی تری هێزی ئیستاتیكی دەقە كە زۆر شاعیر یان ئەدیب هەیە سڵ لەمەعریفە دەكەنەوە, یاخوود مەعریفە و عیرفان تێكەڵاو دەكەن, هەڵبەت خۆ یەكلایی كردنەوە لەم پرسە و بەتایبەتی لەرووی فكریەوە, لەوە چاكترە خۆیان سەرقاڵی موناقەشەی شەفەوی، واتە سەرزارەكی بێهوودە بكەن, ئەم دەقە خوڵقاندنە و ئەویتر مردوو, هەڵبەت نەخوڵقاندن یان ئەوەی پێی دەڵێن داهێنان نیازی بەپشتگیری كردنە, نەدەقی مردووش نیازی بەتەڵقینە, بەڵكو ئەوە خوێنەری جددی و رەخنەگری شارەزایە دەتوانێ‌ شیتەڵكاری بكات, بۆیە ئەم خۆ سەرقاڵ كردنە بێ بەرهەمە, لەسەرقاڵ كردنی ئەو خەڵكانە دەچێت كە لەجەهلی نەزانیندا خەریك بوون دەخنكان, وەختێك خۆیان بەپێنج و شەش و حەوت چینی ئاسمانەوە خەریك دەكرد و واتێگەیشتبوون ئاسمان چین چینە, لەبری ئەوەی خۆیان بەخود ناسیەوە خەریك بكەن, وەكو (خەیام) ماندوو بوو پێوەی, كەوابوو مەرج ئەوەنییە نەتەوەیەك لەئەدەبدا داهێنانی نەبێت و وەكو نەتەوەیەكی دواكەوتوو چاو لێبكرێ‌, بەڵام مەرجە نەتەوەیەك خۆی نوێ‌ بكاتەوە و دەقی سەربەخۆی هەبێ‌, یان لانیكەم ئەگەر لە ئەدەبیشدا داهێنان نەبوو لەكایەكانی تردا بەرهەمی هەبێت, یەعنی گەلێكی بەرهەمهێن بێت و بەر سێبەری نەبێت, چاوەڕێی دەستی خەڵك نەبێت.

پرسیار: ئێوە باستان لە هەندێك پڕۆسەی كاریگەری ئەدەب و لاساییكردنەوە كرد، دەكرێ لەسەر ئەم پنتە زیاتر رابوەستن؟

سمكۆ محەمەد: پێشتر بە تیژتێپەر باسی كێشەی لاسایكردنەوەمان كرد كە بۆتە گرێیەكی دەروونی، ئەفڵاتون باسی لاسایی كردنەوە دەكات لە ئەدەبدا و بە داهێنانی نازانێت و بە دابڕانیشی نازانێت، بەڵام ئەرستۆ ئەمە بە دیوێكی تردا دەبینێت و لاسایی كردنەوە بە هونەر دەزانێت و هەندێك لاسایی بە ئیقاع و مۆزیكەوە گرێدەدات، لەلایەكی دیكەوە بە كردەیەكی غەریزی تەماشات دەكات و بە ئسلوبێكی نوێی دەزانێ‌. ئەو هونەر بە ئازادی مرۆییەوە گرێدەدات و پێی وایە خەیاڵگەری مرۆیی جگە لە فراوانبوونەوەی ئەم ئازادییە ناچێتە پێشەوە.

بەڵام من وای دەبینم ئەدەب سرووشتێكی گشتگیری هەیە, بەبیانووی ئەوەی كە ئەم كایەیە بەر لەهەر شتێك, سەرەكیترین خەسڵەتی هیومانیستی بوونیەتی لەگەیاندنی مەبەست و گوتار و ئیستاتیكا, مەبەستمە بڵێم ئەدەب جگە لەپەیامێكی ناڕاستەوخۆی شەرمن بەرامبەر حاڵەتەكان و بەتایبەتی سیاسەت و دەسەڵات, شتێكی تر نییە و جگە لەوەی چێژێكە بۆ ئینسان و هیچی تر, بەهەرحاڵ شتێك كە بەبێ‌ ئاگاهانە نووسرابێت لاسایی كردنەوە ناگەێنێت, چونكە جیایە لەوەی بەئاگاهانە نووسرابێتەوە.

بۆ نموونە دەقەكانی مەحوی و مەولەوی و خانی, نزیكایەتیەكی زۆریان لەتەك دەق و بیركردنەوەكانی حافزی شیرازی فارس و ئەبو نەواس و تەنانەت دەقە كلاسیكیكیەكانی توركیش هەیە، هەروەها عەرەب و ئەوانی تر هەن, ئەدۆنیس زۆر لەسەر شیعریەت و كاریگەریەكان قسەی كردووە, لەو بڕوایەدایە دوو جۆر لاسایی كردنەوە هەیە.

جۆری یەكەم لاسایی كردنەوەی خودە كە لەرابردوودا لەنێو جەرگەی هاوبەشەكانی خۆیدا بەرهەمهاتووە, یەعنی ئەوەی كە لەرابردوودا نووسراوە یان وتراوە, بەستایلێكی تر و لەرێگای كیمیای وشەو هۆكارەكانی تری مقەویماتی دەقەوە خۆی نمایش دەكات، بەڵام عەرەب لەبەر ئەوە جیاوازییان لەگەڵ كورد هەیە، چونكە لەپشت زمان و ئەدەبەكەیانەوە، تێكستی ئایینی هەیە كە ئەگەر لەبەرخاتری دەقە ئەدەبیە داهینەرانەكەش نەبێت، لەبەر خاتری دەقی قورئانییە كە لەسەر ئاستی دونیا سەرقاڵن پیوەی، ئەمەش پشتگیرییەكی ناڕاستەوخۆی زمانە لەنێو دەقدا، كورد خاوەنی تێكستی ئایینی نییە بەزمانی خۆی. 

جۆری دووەمیش لاسایی كردنەوەی ئەویدیە, واتە دەرەوەی فەرهەنگی خودی دەقنووس دەگرێتەوە, هەردوو لاسایكردنەوەكە رەوایەتی هەیە, سەرسام بوون بەستایل و چەمك گەلێك كە نەك تەنها بۆ ئەدەب, بەڵكو بۆ هەموو كایەكانی تر شیاوە و حەرام نییە, بەو پێیەی كە مەعریفە كەڵەكەبوون و تێكەڵبوونی هەموو ئەو كولتوورانەیە كە سەرجەم كۆمەڵگەی بەشەری لەمێژوودا تۆماری كردوون و بەجێی هێشتوون, كەسێك یان كولتوورێك نییە لەخۆڕا و لەشكڵی قارچك و دۆمەڵان هەڵقوڵابێت, یان بەبێ‌ ئەوەی ژیانی لەتەك بەشەردا نەكردبێ‌ و وەحی بۆهاتبێ‌ بەزمانێكی تایبەت, بەڵام دەتوانین بڵێین كەسێك هەیە توانا فەرهەنگیەكانی خۆی لەدەرەوەی چالاكیە باوەكانی كۆمەڵگە, مومارەسەی كایەی ئەدەب و رۆشنبیری دەكات, ئەمەیان راستییەكی تێدایە, هەموو ئەو فكرانەی كە بوونەتە زەخیرەی ئینسان و كاری پێدەكرێ‌, لەئەنجامی بیركردنەوەیەكی بەكۆمەڵە, وەك زەروورەتێك بۆدرێژەدان بەژیان و موڵكایەتی قەبوڵ ناكات, بەڵام ئەدیبێك چەكوش كاری تێدا دەكات و راستی دەكاتەوە بەپێی لۆژیك, ئەمەیە كاردانەوەیەكی تر بەرهەمدێنێ‌, ئەمە بۆ هونەری فۆلكلۆری كوردیش هەمان مانای هەیە كە خاوەنی خۆیەتی و هەروەها خاوەنی خاڵی هاوبەشیشە لەكاتێكی دیكەدا، ئەگەرچی لۆژیكی ئەدەب, لەگەڵ لۆژیكی زانست جیاوازیان هەیە, چونكە لەئەدەبدا كار بە تیۆری ماتماتیكی ناكرێت, بەڵام دیسان ئەدەب بۆ خۆی زانستێكە لەرێگای زمانەوە و ناتوانێ‌ یاخی بێت لەشتەكانی تر, رەنگە بتوانێ‌ پێناسەی شتەكان بەمەجاز بكات, مەجاز بەو مەعنایەی بەكار هێنانی زمانی دووهەم, یان پێدانی فرە مانایی بە وشە یان زاراوە یان موفرەدە و هتد كە لەكۆنتێكستی دەقدا جێی دەبێتەوە، ئەو زمانەی كە جیایە لەزمانی قسەكردنی ئاسایی كە هەر كەسێك كاری پێدەكات, بەڵام دیسان دەقنووس رەنگە بتوانێ‌ وشە بتاشێ‌ هەروەك چۆن ئەم نموونەیە لە كورددا زۆرە, بەڵام ناتوانێ‌ لەو موفرەدانە زیاتر بەكار بهێنێ‌ كە هەر كەسێك بەكاری دێنێ‌, یەعنی سیستمی نووسین لەئەدەبدا, سیستمێكی جێگیر و جێكەوتە چوارچێوە دارە بۆ بەكارهێنانی ئەو موفرەدە باوانەی كە خەڵكی ئاسایش كاری پێدەكەن, بەڵام تەجاوزكردن لەو سیستمە تەنها لەرێگای تازەگەرییەوە و رزگار بوون لەكلاسیكیەتەوە باشتر دێتە بەرچاو, باشە ئایا كەس هەیە نكوڵی لەوە بكات, ئەوەی كە ئێستا تەكنۆلۆژیا شتەكانی بەرجەستە كردووە,  ئاشكرا كردنێكی نوێیە, وەڵامەكە لەلای من نەخێرە, چونكە ئەوە ئاشكرا كردن نییە, وەختێك ئامرازەكانی گەیاندن لەسەردەمێكدا بانگدان بەكوولەكە بوو, ئێستا لەبڵندگۆی پێشكەوتوو بانگ دەدرێ‌, وەختێك ئینسان لەكوخ و دواتر لەخانووی زۆر سادەدا ژیانی دەكرد, ئێستا لەساختومانی باڵا بەرز و ڤێللای سیحراوی, وەختێك ئاژەڵ و گالیسكە هەبوو بۆ گواستنەوەی پێویستەكانی ژیان, ئێستا بەماشینی پێشكەوتوو و میترۆ دەكرێ‌, وەختێك پێشتر كێڵانی زەوی دیسان بەئاژەڵ و تەكنۆلۆژیای سەرەتایی بوو, ئێستا بەماشینی خێرا و دەیان نموونەی تر, ئەمانە خۆ هەمویان لاسایی كردنەوەن، بەڵام لەپانتاییەكی فراوانتر و بەفكرێكی فراوانتر لەدونیایەكی جیاوازتر لەرابردوو كە رێژەی ئینسان لەسەر گۆی زەوی بەبارتەقای ئێستا نەبوو ئێستا گەشەی كردووە, هەڵبەت ئەدەبیش هەر وایە، ئیدی ئەوە زەرورەت بوو كە لەهەندێ‌ باردا جۆرێك لەداهێنان لەكەرەستەكاندا كراوە، یان خێراتر كراوە وەكو ئەوانەی كە ئینسان بۆ ژیانی رۆژانەی پێویستی پێیەتی، بەڵام بەگەشە و هەڵدانی تەكنۆلۆژیا هاتۆتە بەرهەم, دیسانەوە دەڵێم ئەمە دۆزینەوە نییە, بەقەد ئەوەی نوێ‌ كردنەوە و خێرا كردنی هەمان ئامرازە, هەڵبەت ئەدەبیش لەم شتانە بەدەر نییە كە بەشێكن لەپێداویستیە غەریزی و رۆحیەكانی ئینسان, بۆیە شتێك نییە لەدەرەوەی كاریگەری, تەنانەت ئەو دەقانەش كە وەزیفەی موقەدەسیان وەرگرتووە لەزەینی ئینسان و موناقەشەی دیالیكتیكی لەسەر دەكرێ‌.

ئێمە دەبێ‌ ئەوەش بزانین كە تەنانەت دەقە ئاینیەكانیش لەقۆناغێكەوە بۆ قۆناغێكی تر جیاوازییان هەیە و بەقۆناغی گواستنەوە دەژمێردرێت، واتە شوناس نوێكردنەوە لەرێگەی رۆشنبیرییەوە یان بەهاوچەرخ كردنی ئایین، ئەمە لەئایینی وەسەنی و میترایی و مەسیحی سەردەمی بەر لەرۆمەكان و ئیسلامیش كە مێژوو بۆمان دەگێڕێتەوە هەستی پێدەكەین، ئەوكاتەی كە جورئەتێك بەخۆمان دەدەین و پرسیارێك دەكەین ئایین چییە؟، ئەوكاتە دەچینەوە سەر كاریگەرییە رۆشنبیری و مەعریفیی و مێژوویی و تەنانەت ئەدەبیەكانیش كە زۆر كەڵكی لێوەرگیراوە، چونكە رۆشنبیری كۆمابوونی مەعریفی گەلانە و دواتر پەرت بووە و لەشوێنێكدا بەشێوەیەك بووە و لەشوێنێكی تردا فۆڕمێكی تری وەرگرتووە، هەرئەوەی لەتەنیشت خۆمانەوە واتە لەتەنیشت كوردستانەوە كە ئێرانە، چەند كاریگەری رۆشنبیری دەبینین لەسەر ئایین و ئاینیش بەپێچەوانەوە چەند كاریگەری هەبووە لەسەر ئەدەب، ئەوكاتەی كە ئەسكەندەری مەكەدۆنی ئێران داگیر دەكات رۆشنبیری یۆنانی جێدەهێڵێ‌، بەپێچەوانەشەوە كە ئێران یۆنان داگیردەكات رۆشنبیری جێدەهێڵێ‌، ئەمە بۆ ئیمبراتۆریەتی عوسمانلییەكانیش هەروایە كە هاتونەتە وڵاتانی عەرەب دونیایەك موفرەدەی توركیان جێهێشتووە و تائێستا كاری پێدەكرێ‌ و بەپێچەوانەشەوە كە رۆیشتوونەتەوە كەوتونەتە ژێر كاریگەری قورئانەوە، بزانە كاریگەرییەكە جیاوازی هەیە چونكە لەوڵاتانی عەرەب تێكست هەیە، ئەمە زۆر كۆمەكی بەزمانی عەرەبی و ئەدەبی عەرەبی كردووە، بەڵام بۆ فارس وانەكەوتۆتەوە.

ئێستا ئیتر بەشی دووەمی موناقەشەكەم ئەوە دەبێت كە چۆن پێناسەی كاریگەری بكەین لەنێو ئەدەبیاتدا, ئەوەی كە باسی دەكەم ئەنجامی گفتوگۆیەك بووە, كاتێك شتێكمان لێ ون بووە و بۆی دەگەڕێین و دواتر دەیدۆزینەوە, ئەمەش ناكاتە لاسایی كردنەوەی ئەدەبی گەلان, هەرئەوەی كاتێك كە شتێكی نامۆ دەچێتە شوێنێك, راستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ كاریگەری لەپاش خۆی جێدەهێڵی, دەقەكانی بۆدلێر و مالارمێ‌ و ئۆكتافیوپاس و مایكۆفیسكی و شاعیرانی عەرەب و فارس و هتد كە هێندە زۆرن و ناتوانین ناویان ریز بكەین, شتێكی داهێنەرانە نەبوون بۆ ئێمە, چونكە داهێنان هێشتا پێناسە تەواوەكەی نەبۆتە جێگەی قەناعەتی ئەدیب، ئایا هەموو ئەو دەق و ئەدیبانەی خەڵاتی نۆبڵ وەردرەگرن ساڵانە، هەموویان داهێنانن، وڵامەكە لەلای من نەخێرە و نموونەش زۆرن، بەڵكو بینییان شێوەیەك بوو لەئاگادار كردنەوەی ئێمە كە لەرابردوودا ونمان كردبوون و بۆی دەگەڕاین, خۆ ئەگەر مەیلێك هەبێ‌ ئەم بۆچوونە رەتبكاتەوە و ئەلتەرتانیڤێكی باشتر پێشكەش بكات, وەكو ئەوە وایە مێژوو پشتگوێ‌ بخات و لە سفرەوە دەستپێبكات, یان پنتێك لەپنتەكانی ئەدەبی گەلان پەراوێز بخات كە لەدوای رێنسانسەوە رۆشنتر خۆی مەترەح كرد، ئەمەش وەكو ئەوە وایە پشتە رابردووەكان بسڕێتەوە, لەكاتێكدا ئەم چاو نوقاندنە لەئاست دەسەڵاتی دەقدا كە لەسەر وەختی خۆیدا زاڵ بووە, وەكو ئەوە دێتە بەرچاو كە شەپۆلی دەریایەك دابڕێنین لەهێزی سەرچاوەكە و تەوژمی ئاوەكە كە ئەمەیان شتێكی فیزیكیە, یان باشتر بڵێم, وەكو ئەوە وایە پۆشاكی ئێستا دابڕێنین لەو پۆشاكە سەرەتاییانەی كە تەنها بۆ داپۆشینی جەستەی ئینسان درووست دەكران و دوور بوون لەئیستاتیكا, مۆدێل و تەقیلیدیەت یەك شتن, بەڵام لەدوو دۆخی جیاواز و دوو ستایلی جیاواز, باشە ئەگەر لەستایل چووینە دەرێ‌, دەتوانین بڵێین جەوهەری شتەكان جیاوازن, جگە لەو سیاقەی كە خۆی لەفۆڕمێكی تردا بینیوەتەوە.

پرسیار: كاتێ هەر دەقێكی بیانی نموونەی سوپێهری یان بورخیس یان كافكا..هتد، ئەخوێنینەوە یەكسەر شوناسە نەتەوەییەكەی ئەناسینەوە، كەوابێ ئێمە باسی ئەدەبێك ئەكەین، باسی شوناس و ئەدرەس ئەكەین، دەكرێ ئەو پرسیارە لەخۆمان بكەین كورد بەم هەموو تێكستەی كە هەیەتی نەیتوانیوە شوناسی خۆی لەگەل ئەوانی تردا جیا بكاتەوە، ئایا ئێستا كاتی نەهاتووە لێرە بەدواوە بۆ ئەوەی رێگری لەو گرفتە بكەین، هەوڵەكان پێچەوانە بكرێتەوە؟

سمكۆ محەمەد: باشتر وایە لە تەكنیكەوە دەست پێبكەم, ئەگەر ئەدیبی ئێمە پێشتر ئابڵوقەدراوی تەكنیكی كلاسیكی بوو, ئەگەر ئەدیبی ئێمە پێشتر زمان یەكێك بووە لەرێگرەكانی گەیاندن و ناساندنی بەدەرەوەی خۆی, ئەگەر ئەدرەسی نەتەوەیی كورد نەگەیشتبووە گەلان, ئێستا ئیتر ئەو دەقانەی كە بۆ زمانەكانی تر وەردەگێڕدرێن, سەروەخت و قۆناغەكە ناچارمان دەكات خەریكبین هاوشانی ئەدەبی گەلان دەستاودەستی پێبكەین, وەكو پێشترو لەشوێنی تر باسم كردووە, كردنەوەی ئەو دەرگایەی كە بەرووماندا كراوەتەوە كە ئەگەرچی زۆر درەنگە, جا چ سیاسەت بێت یاخود سیستمی بازاڕ بێت, یان هەر گەمەیەكی تر, بەبێ‌ ئەوەی كورد بەخۆی بزانێ‌ خەریكە دەچێتە ئاستە بەرزەكانەوە, ئەمە پیاهەڵدان نییە و باسی كەسیش وەكو نموونە ناهێنمەوە, چونكی تاكی كوردی بەئاسانی ئەمە وەرناگرێ‌, بفەرموو تەماشای ئەو كاراكتەرە كوردانە بكەن كە پۆست وەردەگرن لەپەرلەمانەكانی دونیا, تەماشای تیپی تۆپێن بكەن چۆن دەگەنە شوێنێكی تر, تەماشای شارەزا لەبارەكانی فەرهەنگی و زانستێكدا بكەن لەئاستی دونیا كە كوردن و هیچیان كەمتر نییە لەبیانی, بەڵام كە باسی بۆرخیس و چیخۆف و مەكسیم گۆرگی و یەسەنین و باسترناك دەكەین یەكسەر ئەدەبی روسی دێتەوە یادمان، كە باسی دانتی دەكرێت ئەدەبی ئیتاڵیا و باسی كافكا ئەدەبی ڤییەننا و مالارمێ‌ و بۆدلێریش فەرەنسی و گۆتە ئاڵمانی و نازم حیكمەت تورك و نەجیب مەحفوز واتە میسر و بوزورگی عەلەوی و ئەحمەدی شاملۆ و سوپێهری یەعنی فارس و لەدونیای عەرەبیش هەژمار ناكرێت و  هتد، ئەمانە هەموویان سەلمێنەری ئەوەن كە ئەدەبیش لەهەوڵی جدیدایە بۆ پەیداكردنی شوناسی نەتەوە كە لەدەرەنجامدا ئەدەب بۆ ئینسانە, بەڵام ئەگەر بەتەواوەتیش نادیدەی بگرین هەر زمان شوناسەكە دیاری دەكات، دەبێ‌ ئەوە بزانین ئیتر لێرە بەدواوە بۆ ئەوەی رێگری لەو كاریگەرییە بكەین، هەوڵەكان دەبێ‌ پێچەوانە بكرێتەوە، مەبەستم ئەوەیە دەقی بیانی چیتر پێویست ناكات بكرێن بەكوردی بەبارتەقای جاران، بەپێچەوانەوە كاتی ئەوە هاتووە كە دەقی خۆماڵی وەربگێردرێتە سەر زمانەكانی تری لانیكەم فارسی و عەرەبی و توركی و ئینگلیزی و هتد، ئەمەش بە پڕۆژە ئەكرێت، هەروەها ئەبێ دەقی دانسقە وەربگرین نابێت هەر دەقێكی كوردی وەربرگرین و وەریگێڕینە سەر زمانەكانی تر، لەكاتێكدا ئەدەب ئامانجێكی هیومانیستی هەیە، بۆیە قسەكەی من  لێرە لەسەر نەتەوە پەرستی نییە، بەڵكو لەسەر ناساندن و شوناس وەرگرتنی دەقە.

سەبارەت بەئەدەبیش كە هاوشانی ئەوانی تر كە فەرهەنگی میللەتێكە و بەیەكێك لەتواناكانی گەلێك دەژمێردرێت، وەكو نەزار قەببانی دەڵێت" لێكۆڵینەوە دەربارەی شیعر، لێكۆڵینەوەیە دەربارەی ئەو خۆڵەمێشەی كە ئاگر لەپاش خۆی جێی دەهێڵێ‌" چونكی دەقی ئەدەبی بەر لەوەی تەنها نووسین بێت, ئاگرێكە لەپاش دامركانەوەی شوێنەوار جێدەهێڵێ‌, ئەدەبی كوردیش ئاگری لەوجۆرەی درووست كردووە, بەڵام كە دەنگوباسەكەی و گەرماییەكەی نەگەیشتۆتە دەورو پشتی, ئەمەیان نەزمێكی سیاسی خوڵقاندوویەتی, چونكی ئەدەب كردەیەكی دیالیكتیكیە و زمان گەمەی تێدا دەكات, ئەو دەرفەتەی ئێستا لەبەردەستدایە, ئەگەر چەند ساڵێك لەمەوبەر هەبوایە, شانسێكی ترمان دەبوو, ئەمەش تەنها بۆ ئێمە نەبووە, بەڵكو زۆر لەگەلانی تر بەم قۆناغەدا تێپەڕیون لەوانەش ئەمازیغیەكان، بەڵام پرسیارەكە ئەوەیە بۆچی ئەدەبی كوردی نەناسراوە تاكو وەكو ئەدەبی گەلان بچێتە نێو ئەلبومی نێونەتەوەییەوە، كەمتەرخەمییەكە ئەوەیە كە تاكو نیو سەدە بەرلەئێستا ئێمە پێویستمان بەوەبوو كە ئەدەبی گەلان بناسین و وەریگێڕینە سەر زمانی كوردی و ئاشنایەتی پەیدا بكەین، بەڵام ئێستا فەزاكە بەگشتی لەخزمەتی كورددایە، ئیدی بۆچی ئەم هەموو زمانزانە لەكورددا هەیە، كەچی دەقێك ناكرێتە فارسی یان عەرەبی و ئینگلیزی و فەرانسی و ئیسپانی و هتد، ئەمە ئەگەر كەمتەرخەمییە و خاوەنی دەزگایەك نیین، ئەدی ئەو غیرەیە چییە ئەدیبی كورد لەگەڵ یەكتر هەیانە، بۆچی رێگرییەكی ئەخلاقی نابێتە جێگەی ئەو تێگەیشتنە كلاسیكییە داخراوە، ئەگەر بڕیارە ئێمە خاوەنی دەقی خۆمانین، ئەگەریش بەپێچەوانەوەیە بۆچی باسی جهانگەرایی دەكەین، خۆ جهانگەرایی تەنها ئەوەنییە ئێمە بەهرەمەند بوین لەكەرەستەی تەكنۆلۆژی، بەقەد ئەوەی پێویستە كەڵكیان لێوەرگرین و بچینە نێو فەزا گشتیە نێودەوڵەتیەكەوە، خۆ عەرەبیش جگە لە ئەدەبی جاهیلی، هەر بەتەنها بەقەد كورد خاوەنی دەقی كلاسیكین، ئەدی بۆچی ئەوان كتێبخانە و سەرخانی خۆیان دەپارێزن و دەوڵەمەندی دەكەن، كورد بۆچی خۆی كۆناكاتەوە، بۆیە پێموایە هەتا دەقی كوردی نەكرێتە زمانە زیندووەكانی جیهان و ریكلامی بۆ نەكرێت و نەگاتە دەستی خوێنەری رۆژئاوا و عەرەب و فارس و تورك و هتد. ئەدەبی كوردی ئەو شوناسە جیهانییە وەرناگرێ‌. 

پرسیار: ئەو فەوزایەی نێو ئەدەب درووست بووە، كە بەتایبەتی رۆمان نووسین بۆتە دیاردە و هەر نووسەرێك ئەگەر رۆمان نەنووسێت نە دەناسرێ‌ و نە دەزگاكان كتێبیان بۆ چاپ دەكەن، ئایا ئەمە سرووشتییە و ئاساییە؟

سمكۆ محەمەد: یەكێك لەو پرسیارانەی كە لەپێشانگای نێودەوڵەتی هەولێر لەلایەن دەزگا چاپەمەنییە عەرەبیەكان لەمن كرا، گووتیان ئەرێ‌ كورد بۆ تەنها رۆمان دەخوێنێتەوە؟، ئایا ئێوە پێویستیتان بە فكر و لێكۆڵینەوە نییە؟، لەراستیدا پرسیارێكی شەرمهێنەر بوو بۆمن، وڵامەكە بۆمن قورس بوو، چونكە پرسیارەكە پێش ئەوەی لەلای ئەوان بێ‌، من لەمێژە ئەم پرسیارەم ئاراستەی دونیای ئەدەبی كوردی كردووە، بۆیە دێمە سەر ئەوەی كە بۆچی رۆماننوس زۆربوون و بۆچی دەزگا بەناو چاپەمەنییەكان تەنها ئەو چالاكیە دەزانن، هەڵبەت كێشەی هەرە گەورەی خوێنەری زمانی كوردی و زمانەكانی دیكەش، ئەوەیە كە گرینگی بەئەدەبێك دەدات كە تەنها گێڕانەوە و حیكایەت بێ‌، ئەمە بونیادی رۆشنبیری كوردییە لەكۆنەوە تائێستا واهاتووە، هەروەها ستایڵی ئێستا دیارە كە دونیای دەرەوەی خۆمان كاری پێدەكەن، ئاساییە كەسێك بێت و دەستبداتە نووسینەوەی یادەوەرییەكانی بەشكڵێكی ئەدەبی و ناوی رۆمانی لێبنێت، هەروەها بیركردنەوە لەخاوەندارێتی ستایل نەبۆتە خەمێكی ئەدەبی تاكو ئەدەبەكە بەروارد بكرێ‌، ئەو زەمینەیەش لەبارە كە چەند كەسێك بەبێ‌ باگڕاوندێكی رۆشنبیری و ئەساسیاتی خوێندن لەهەموو كایەكان، كراون بە خاوەن دەزگا و كتێب چاپ دەكەن، ئەوان چونكە لانیكەم تەنها رۆمانیان خوێندۆتەوە، بۆیە ئاسانە هەم خوێنەر سەرقاڵ بكەن و ئاراستەی بكەن، هەم بەرپرسیارێتیەكەش كەمترە بۆ چاپ كردن هەڵبگرن، بەوپێیەی بەرپرسیارێتی فكری قورسترە لە ئەدەب بەگشتی، بۆیە كێشەكە تادێت فراوانتر دەبێت كە من پێموایە ئەمە تەمەنی كورتە، بەڵام لەپەنا ئەمەشدا كۆمەڵێك خوێنەر و دەزگای دیكەش هەن كە گرینگی بە فكر و ئەدەبی رەسەن و جوان و بەتوانا دەدەن، لەمە ترسناكتریش ئەوەیە كە ئەم خوێنەرەی ئێستا بۆتە كۆیلەی رۆمان خوێندنەوە و هیچی تر، ئەگەر پەشیمان بكرێتەوە یان بەرچاوی روون ببێتەوە، بەلایەنی كەمەوە بەشی زۆریان لەخوێندنەوە پاشگەز دەبنەوە، چونكە دەردەكەوێ‌ كە ئەوان بە ئەنقەست ئاراستەكراون، هەڵبەت ئەوانیش بۆ تۆڵە سەندنەوە لەم فەزا خوڵقێندراوە دوور دەكەونەوە لە خوێندنەوە، ئەمە شێوەیەكی دیكەی هاندانی خوێنەرە بەرەو خوكوشتن، مەبەستم لە خۆكوشتن ئەوەیە لەئەدەب و فكر بتۆرێن و دوور بكەونەوە.     

جۆن بۆڵتۆن بۆ رووداو: ئەمریکا دەبێ دان بە سەربەخۆیی کوردستانی عێراقدا بنێت

05-08-2020

رووداو واشنتن

جۆن بۆڵتۆن، راوێژكاری پێشووی ئاسایشی نیشتمانیی ئەمریكا، سندووقی نهێنییەكانی كۆشكی سپی، تاوەكو پێش تێكچوونی نێوانی لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ، یەكێك لە بەهێزترین و گرنگترین كەسایەتییەكان بوو لە ئەمریكا.

كتێبێكی نووسیوە، تێیدا باسی نهێنیەكانی كۆشكی سپی دەكات. بێگومان ئەو كتێبە جیهانی سەروبن كرد. رووداو یەكەمین تەلەڤزیۆنی كوردستانییە بۆ یەكەمجار هەڤپەیڤین لەگەڵ جۆن بۆڵتۆن دەكات.

دەقی هەڤپەیڤینەکە

لە 1991 چارەنووسی كورد هەمیشە لە مێشكمدا بووە

رووداو: بەڕێز بۆڵتۆن بەخێرهاتی. حەزماندەكرد لە ستودیۆكەمان لە واشنتن یان نیویۆرك میوانمان بووای. كۆڕۆنا رێگەی پێنەداین. تۆ لەلای كورد وەك دۆستی كورد ناسراوی، كورد تۆیان خۆشدەوێت. نازانم دەزانی یان نا. دەمەوێ بزانم ئاشناییت لەگەڵ دۆزی كورد دەگەڕێتەوە بۆ كەی و، چۆن و لە كوێ دەستیپێكرد؟

جۆن بۆڵتۆن: خۆشحاڵم كە لەگەڵتانم. سوپاس بۆ ئێوە. ئەگەر بەگشتی قسە بكەین، ساڵانێكی زۆر لەمەوبەر، رەنگە ئەوكاتەی لە زانكۆ بووبم. بەڵام بە دڵنیاییەوە، ئەوكاتەی بە تەواوی شارەزای دۆزی كورد بووم، رێك دوای جەنگی یەكەمی كەنداو بوو لە ساڵی 1991. پاش ئەوەی هێزەكانی عێراق لە كوەیت دەركران، سەدام حوسێن كەمپینێكی سەركوتكردنی لە هەموو عێراق دەستپێكرد. دەیان هەزار، بگرە سەتان هەزار كورد ماڵەكانیان بەجێهێشت و كۆڕەویان كرد بەرەو باكوور. ئەگەری روودانی كارەساتێكی مرۆیی گەورە هەبوو. هاوەڵی جیم بەیكەر بووم، كە ئەوكات وەزیری دەرەوەی ئەمریكا بوو، لە سەردانەكەیدا بۆ باشووری رۆژهەڵاتی توركیا. ئێمە پێكەوە لە سنوور پەڕینەوە بۆ عێراق. ئەوە سەرەتای هەوڵدان بوو بۆ گەیاندنی یارمەتی و دڵنیابوون لەوەی كوردانی ئاوارەی نێو عێراق و ئەوانەش كە لە سنوور پەڕیبوونەوە، پارێزراون و یارمەتی دەدرێن. دوای ئەوە بابەتی ئەوەی چ بەسەر كورد دێت هەمیشە لە مێشكمدا بووە.

پێویستە ئەمریكا لانیكەم دان بە دەوڵەتی كوردی دابنێت بۆ ئەو بەشەی كوردستان كە لە عێراقدایە

رووداو: لەكاتی بوونی ئێوە لە ئیدارەی جۆرج دەبلیو بووش و لەوكاتەش كە نوێنەری ئەمریكا بوون لە نەتەوەیەكگرتووەكان پرسی كورد هەر پرسێكی گەرم بوو. زۆرجار كورد هەروەك ئەوەی لە ئوكتۆبەری 2019 روویدا لە رۆژئاوای كوردستان، هەستدەكەن ئەمریكا خیانەتی لێكردوون. پێتوایە تێنەگەیشتنێكی نادروست هەیە لە سیاسەتی ئەمریكا، یاخود ئەمریكا بەرژەوەندییەكانی زیاتر لەگەڵ دەوڵەتانە و كەمتر لەگەڵ گەلانە؟

جۆن بۆڵتۆن: لە راستیدا پێموانییە ئەمریكا سیاسەتێكی كاریگەری لەبارەی كورد هەبێت. هەرچەندە بەداخەوە، ئەوە وامان لێدەكات جیاواز نەبین لە زۆر وڵاتی دیكە، بەتایبەتی لە ئەوروپا. كاتێك سەیری مێژووی درێژی ناسیۆنالیزمی كوردی دەكەی، جار هەبووە دەرفەتی ئەوتۆی بۆ رەخساوە كە ئەگەری ئەوە هەبووە هەنگاوی گەورەی بەدوادابێت بەرەو بەدەوڵەتبوون. جاری ئەوتۆش هەبووە پاشەكشە بەو هەنگاوانە كراوە. ماوەیەكی زۆرە بۆچوونی من ئەوەیە هەڵوەشانەوەی عێراق سوودمەندە. پێویستە ئەمریكا لانیكەم دان بە دەوڵەتی كوردی دابنێت بۆ ئەو كوردستانەی لە چوارچێوەی عێراقدایە. پرسیارەكە قورسترە بۆ كوردانی نیشتەجێی دەوڵەتانی دیكەی ناوچەكە. بەڕای من ئەمە شتێكە كە پێویستە ئەمریكا ستراتیژیانە لەبەرچاوی بگرێت. لەبەرئەوەی دەكرێ ئەنجامەكانی زۆر گرنگ و ئەرێنی بن.

ئەگەر گشتپرسیش نەكرابووایە سوپای پاسداران هەر هێرشیدەكردە سەر كوردستان

رووداو: وەك بزانم، تۆ لەگەڵ سەربەخۆیی باشووری كوردستانی. بۆچی ترەمپ پشتیوانی گشتپرسییەكەی 2017ی كوردستانی نەكرد؟

جۆن بۆڵتۆن: ئەوە بەر لە دەستبەكاربوونم بوو لەم ئیدارەیەدا. پێموایە ئەوە لەژێر كاریگەری وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا و ئەو كەسانەدا بوو كە هیچ كات لەگەڵ ئەنجامدانی گشتپرسی نەبوون. هەروەها لەگەڵ دابەشبوونی عێراق نین. یان دان بەو راستییە دانانێن كە عێراق پارچە پارچە بووە. ئەوكات مشتومڕی زۆر كرا لەسەر ئەوەی ئەنجامدانی گشتپرسی كارتی دەستی نەیارانی سەربەخۆیی كورد بەهێزتر دەكات، بەڵام بۆچوونی من وابوو سوپای پاسداران، كە هەوڵیدا رەوشەكە بقۆزێتەوە، شتێكی هاوشێوەی هەر دەكرد ئەگەر گشتپرسیش ئەنجام نەدرابووایە. گشتپرسی هۆكاربوو بۆ ئەنجامدانی ئەوەی كە بەبێ گشتپرسیش هەر دەیانكرد. گشتپرسی لانیكەم، لە پرەنسیپدا، بیرۆكەیەكی باشبوو بۆ باوەڕهێنانی خەڵكی جیهان بە بەهێزی هەستی كورد بۆ سەربەخۆیی.

 ئۆباما لە شەڕی داعشدا دەستی ئێرانی لە ناوچەكەدا بەهێز كرد

رووداو: دوای گشتپرسی سەربەخۆیی كوردستان، هێزەكانی حەشدی شەعبی بە هاوكاری ئێران لە 16ی ئوكتۆبەری 2017 هێرشیانكردە سەر پێشمەرگە لە كەركووك و هەموو شوێنەكانی كوردستانی عێراق، بۆچی ئەمریكا بێدەنگ بوو بەرامبەر ئەو هێرشە؟ ئەو پرسیارە لەهزری هەموو كوردێكدایە.

جۆن بۆڵتۆن: پێموایە لەبەر هەمان ئەو هۆكارە بوو كە دژی گشتپرسییەكە بوون. لە پاڵنەرەكانی پشت ئەو كارەی ئێرانییەكان و هاوپەیمانە عێراقییەكانیان تێناگەم. بە بۆچوونی من ئەوە بەشێكە لە كێشەی هاوسەنگەربوون لەگەڵ میلیشیا عێراقییەكان و هێزە سەربازییەكانی ئێران لە هەوڵەكان بۆ لەنێوبردنی خەلافەتی داعش. چونكە كاتێك ئۆباما دەستی بەو شەڕە كرد، نائاگایانە یان بەبێ ویستی خۆی، دەستی ئێرانی لە ناوچەكەدا بەهێز كرد. پێموایە ئێستا ئەنجامەكەی وەك خێو (كابووس) بۆمان هاتووە. بەدڵنیاییەوە توانای بەخشییە ئێران بۆ ئەوەی دژی كوردی عێراق كار بكات. بەشێوەیەكی زۆر جیدی.

رووداو: لێرەدا پرسیارێك دروست دەبێت، ئیدارەی ئەمریكا بەشێوەیەكی گشتی چۆن تەماشای پێگەی هەرێمی كوردستان دەكات؟

جۆن بۆڵتۆن: ئیدارەی ئەمریكا بەگشتی و بەدڵنیاییشەوە كۆنگرێسی ئەمریكا لەسەر بنەمایەكی كۆدەنگ، بە رێژەیەكی زۆر هاوسۆزن لەگەڵ کورد. بەڵام هەستێكی باش رێكخراو نییە. من وایدەبینم. لەوباوەڕەدا نیم بە تەواوی ئاگاداری ئەو رەوشە سەختانەبن كە كوردیان تێدەكەوێت. هێشتا هەستێكی بەهێز هەیە لای كەسانێك كە هیواخوازن عێراق دابەش نەبێت، وەك پێشتر گوتم. بە لەبەرچاوگرتنی سیاسەتی ئێران بە دیاریكراوی، هەرگیز هیچ رێگەیەكی كاریگەر نییە بۆ ئەوەی جارێكی دیكە لە عێراق حكومەتێك دروست ببێتەوە هاوشێوەی ئەو حكومەتە بێت كە لە دوای جەنگی یەكەمی جیهانی دروستبوو و بە رووخانی سەدام حوسێن كۆتایی هات. بەڕای من شتێكی ناواقیعییە. پێموایە ئەوەش لەبەرئەوەیە كە ئەو كەسانە لە گرنگی سەربەخۆیی دیفاكتۆیی كورد لە باكووری عێراق، لە پتر لە 25 ساڵی رابردوودا، تێناگەن.

لێكدانەوەیەكی هەڵە درایە ترەمپ سەربارەت رۆڵی كورد لە عێراق و سووریا لە شەڕی دژی داعشدا

رووداو: پێشمەرگە لە كوردستانی عێراق و هێزە كوردییەكان لە رۆژئاوای كوردستان و سووریا، بەخوێن و فیداكارییەكی زۆر لەسەر زەوی بوونە هۆی سەركەوتنی هاوپەیمانیی دژی داعش بەسەرۆكایەتی ئەمریكا، بۆچی دواتر ترەمپ گوتی كورد بەبێ F16 هەر رادەكەن. كەس لە ئیدارەی ئەمریكی پێینەدەگوت ئەوە بیركردنەوەیەكی هەڵەیە؟

جۆن بۆڵتۆن: پێموایە چەند كەسێك بۆیان روونكردەوە كە هەڵەیە. گومان لەوەدا نییە كە هەموو كەسێك لەگەڵ F16 دەتوانێ باشتر شەڕ بكات. لێكدانەوەیەكی هەڵە درایە ترەمپ سەربارەت رۆڵی كورد لە عێراق و سووریا لە شەڕی دژی داعشدا. نازانم لە كێی بیستبوو. لەوانەیە بەر لەوەی من بگەمە لای، ئەو قسانەی لە ئەردۆغان یان كەسانی دیكە بیستبێت. بەڵام بەدڵنیاییەوە ئەوە بۆچوونی زۆرینەی بەرپرسانی پنتاگۆن نەبوو كە شان بەشانی كورد شەڕیان كردبوو لە تەواوی شەڕی دژی داعشدا. بەڵام ئەوە یەكێكبوو لەو شتانەی كە چووبووە نێو سەری ترەمپەوە. كە شتێكیش چووە سەریەوە، هاتنەدەرەوەی زەحمەتە.

ترەمپ خۆیشی نازانێت بۆچی باوەڕ بە ئەردۆغان دەكات

رووداو: بۆچی رەجەب تەیب ئەردۆغان زۆر بە ئاسانی دەیتوانی قەناعەت بە ترەمپ بكات و، ترەمپ بۆچی ئەوەندە رێزی ئەردۆغانی دەگرت؟

جۆن بۆڵتۆن: خۆزگە توانیبام وەڵامێكی باشی ئەو پرسیارەت بدەمەوە. من خۆشم لێی تێناگەم. باوەڕناكەم ئەوە پەیوەندی بە وەبەرهێنانەكانی ترەمپ لە توركیا یان هیچ شتێكی هاوشێوەوە هەبێت. پێموایە ئەو كارەی ترەمپ هاوشێوەی پەیوەندییەكانیەتی لەگەڵ ڤلادیمێر پووتین، شی ژینپینگ، كیم جۆنگ ئون و سەركردە ئۆتۆریتارەكانی(دەسەڵاتخواز) دیكەیە. راڤەكردنی زۆر سەختە. تەنانەت خودی ترەمپیش گوتوویەتی ئەویش ناتوانێ راڤەی بكات، بەڵام ئاشکرایە ئەوە مەترسییەكی گەورەیە بۆ ئەمریکا و هاوپەیمانانی، وەک چۆن ئەو رووداوانەی چەند جارێک لە باکووری رۆژهەڵاتی سووریا بینیمانن ئەوە دەسەلمێنن.

بەهۆی بارودۆخی باكووری سووریا نیگەرانم لە دووبارە هەڵبژاردنەوەی ترەمپ

رووداو: ترەمپ بەشێك لە هێزەكانی كێشایەوە لە رۆژئاوای كوردستان، هاوكات توركیا لە ئوكتۆبەری 2019 هێرشیكردە سەر هێزەكانی سووریای دیموكرات. دوای ئەو ناڕەزاییەی ئەمریكا و هەندێك وڵاتی ئەوروپایی گرتەوە دژی ئەو هەڵوێستەی ترەمپ، چۆن توانیتان قەناعەت بە ترەمپ بكەن كشانەوەكە رابگرێت و هەندێك هێزی دیكەش بنێرنەوە بۆ رۆژئاڤا؟

جۆن بۆڵتۆن: من کۆتاییەکانی 2019 دەستم لە كار كێشایەوە. زۆرترین سەرقاڵیم لە كۆتایی 2018 بوو. ئەوكاتەی ترەمپ بە پێشنیازێکی ئەردۆغان رازیبوو بۆ كشاندنەوەی هەموو هێزەكانی ئەمریكا لە باكووری رۆژهەڵاتی سووریا. ئێمەش ترەمپمان رازیكرد كە ئەوە بیرۆكەیەكی باش نییە. ئەوەی لە ساڵی 2019 دا روویدا، گوشاری بەردەوامی ئەردۆغان و تورکیا بوو بۆ كشانەوەی هێزەكانی ئەمریكا. سەرئەنجام لە كۆتایی 2019 سەركەوت لەو هەوڵەیدا. ئەو كارەی بە ترەمپ كرد كە دەیویست 2018 پێی بكات. ئەم جارە سەركەوتووتر بوو. بەڵام وەك تۆ گوتت، ترەمپ رازیبوو جارێكی دیكە بەو بڕیارەدا بچێتەوە. ئەوە بەشێكە لە سەختی هێشتنەوەی ترەمپ لەسەر پەیڕەوكردنی هەمان سیاسەت بۆ ماوەیەكی درێژ. نازانم ئەم بارودۆخەی باكووری رۆژهەڵاتی سووریا تاوەكو كەی بەردەوام دەبێت. ئەوە یەكێكە لە هۆكارەكانی نیگەرانیم لە دووبارە هەڵبژارنەوەی ترەمپ. دوای 3ی نۆڤێمبەر، ناتوانرێت بگوترێ هەنگاوی دواتری چ دەبێت، ئەگەر دووبارە هەڵبژێردرێتەوە. ئێستا ئازادە لەو سنووردارییە سیاسییەی پێشتر تێیدا بوو كە لە كۆتایی 2018 پەشیمانی كردەوە و وامانكرد دڵنیابین لە مانەوەی هێزەكانی ئەمریكا و هاوپەیمانان لە باكووری رۆژهەڵاتی سووریا.

رووداو: لە كتێبەكەتدا دەڵێی جەیمز جێفری نوێنەری ئەمریكا بۆ كاروباری سووریا دژی كوردە. چۆن ئەوەتان رەچاوكرد و بۆچی دژی كوردە؟

جۆن بۆڵتۆن: وابزانم مایك پۆمپەیۆ بوو كە یەكەمجار وایگوت. هەروەها دوای تەماشاكردنی گفتوگۆی نێو یەكێك لە كۆبوونەوەكان لە ئەنقەرە لە كۆتایی 2019، زۆر نیگەران بووم لەوەی ئەنجامەكەی چ دەبێت. پێموانەبوو هیچ سازشێك لەگەڵ توركیا بكرێت كە هیچ جۆرە جوڵەیەكی هێزی سەربازی توركیا لەخۆبگرێت لە سنووری باشوری توركیاوە بەرەو باكووری رۆژهەڵاتی سووریا. پێشتر هێزەكانی توركیا لە رۆژئاوای فورات هەبوون. ئەو هێزانە لە بارودۆخی جیاواز و لەكاتی جیاوازدا چوونە ئەوێ. راستییەكەی منیش پێشنیازی پێچەوانەكردنەوەی دۆخەكەم نەكرد. هەستم كرد كاتێك هێزەكانی توركیا بگەنە باكووری رۆژهەڵاتی سووریا، هەڵبەت پێشتریش لە ساڵانی پەنجاكانی سەدەی رابردوو ئەو ناوچەیەیان داگیركردبوو، ئەوە بۆ ئێمە مەحاڵ دەبێ لەو ناوچەیە سەقامگیری بەدیبێنین. هەرچەند پێموایە بەشێك لە هێزەكانی ئەمریكا لە باكووری رۆژهەڵاتی سووریا ماون، بەڵام رەوشەكە ناسەقامگیرە. تاكە شت كە پێویستمان نەبوو ئاڵۆزتركردنی رەوشەكە بوو لەلایەن دیپلۆماتە ئەمریكییەكان بە بیركردنەوە لەوەی توركیا رۆڵێكی بنیاتنەرانەی دەبێ لەو ناوچەیە.

دەبێ كورد خۆی ئامادە بكات بۆ دوای هەڵبژاردنەكانی ئەمریكا

رووداو: ئێستا دۆسیەی سووریا لە دەستی جەیمز جێفریدایە، هۆكارێك هەیە لە پشت ئەوەوە كە جەیمز جێفری رقی لە كورد بێت؟

جۆن بۆڵتۆن: بە تێڕوانینی من زۆر گرنگە كورد پەیوەندی خۆی بپارێزێت لەگەڵ وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا و كۆنگرێس و پنتاگۆن. كورد لەم شوێنانە پشتگیری زۆرتری هەیە لەبەر چەندین هۆكار. یەكێك لە هۆكارەكان شەڕی هاوبەشە لە دژی داعش. پێموانییە لە 100 رۆژی داهاتوودا هیچ مەترسییەك لەسەر كورد هەبێت. باوەڕناكەم بەر لە هەڵبژاردن ئەمریكا هیچ گۆڕانكارییەكی گەورە بكات. لەم خاڵەدا ترەمپ نایەوێ هیچ كارێك بكات كە لە رۆژی هەڵبژاردندا كێشەی بۆ دروست بكات. بە بۆچوونی من پێویستە ئێوە خۆتان ئامادەبكەن بۆ دوای هەڵبژاردنی ئەمریكا. جا جۆ بایدن بیباتەوە یان ترەمپ. لە مانگی كانوونی دووەم، سەرۆكی نوێ دەستبەكار دەبێت. دوای ئەوە ئەگەری گۆڕان لە سیاسەتی ئەمریكادا، جا بەرەو باش یان خراپ، زۆرتر دەبێت. بەردەوام بن لە راوێژ لەگەڵ وڵاتانی ئەوروپا، كورد لە ئەوروپا دۆستی زۆر باشی هەن. هەوڵی چڕوپڕی سیاسی و دیپلۆماسی بدەن بۆ ئەوەی بایەخی ئەو ناوچەیە بخەنە بەر سەرنجی ئەمریكا، بەتایبەتی، ئەوە زۆر گرنگە.

لەوانە بایدن بتوانێ رەوشی باكووری رۆژهەڵاتی سووریا وەك 2018 لێبكاتەوە

رووداو: كورد لە سووریا پێویستە چ بكەن بۆ ئەوەی ئەمریكا بەجێینەهێڵێت و بتوانن بگەنە بەشێك لە مافەكانیان لە سووریا بەشێوەیەكی یاسایی؟

جۆن بۆڵتۆن: بەڕای من باشترین چارەسەر ئەوەیە وەك ساڵی 2018 هێزەكانی هاوپەیمانان بگەڕێنەوە نێو ئەو سێگۆشەیەی باكووری رۆژهەڵاتی سووریا و رۆژهەڵاتی فورات. هێزی ئاسمانی رووسیا لەو ناوچەیە دەربكرێت. هێزە سەربازییەكانی رووسیا و ئێران لەو ناوچەیە دەربكرێن. هێزەكانی ئەسەدیش لەو ناوچەیە دەربكرێن. هەر هەوڵێك بەو ئاراستەیە بدرێت دەبێتە هۆی سەقامگیری زۆرتر و رەخسانی دەرفەتی گەورەتر بۆ بەدیهاتنی دانوستاندنی كاریگەر لەگەڵ ئەسەد. ئێستا كورد لە پێگەیەكی زۆر لاوازدان بۆ دانوستاندن لەگەڵ ئەسەد. ئەوە یارمەتیدەر نابێ بۆ بەدیهاتنی باشترین ئەنجام. ئەگەر ئەسەد بەڵێنی سازشیش بدات، من متمانەی پێناكەم. دیسان دەڵێم پێویستە كورد زۆر هەوڵی دیپلۆماسی و سیاسی بدەن. رەنگە ئەگەر جۆ بایدن بە سەرۆكی ئەمریكا هەڵبژێردرێت بتوانێ ئەو رەوشەی لە 2018 دا لە ناوچەكە هەبوو، بگەڕێنێتەوە.

رووداو: ئەگەر ترەمپ لەو گەڕەی هەڵبژاردندا شكستبێنێ لەو باوەڕەدانیت كە كتێبی THE ROOME WHER IT HAPPENED یەكێك لە هۆكارەكان بێت ؟

جۆن بۆڵتۆن: وەڵامی ئەم پرسیارە نازانم و، هێشتا زووە بۆ ئەوەی ترەمپ بە دۆڕاو دابنێم. دیموكراتەكان هەڵبژاردنی 2016 یان بەرامبەر ترەمپ دۆڕاند، بەڵام من ناڵێم ترەمپ بردییەوە، بەڵكو پێموایە هیلاری كلینتن كەمپەینێكی زۆر خراپی بەڕێوەبرد. هێشتا نزیكەی 100 رۆژ ماون بۆ هەڵبژاردنی ئەمریكا و ئەوە ماوەیەكی زۆر درێژە بۆ سیاسەتی ئەمریكا. ئەو كتێبەم لە بارەی كاری ترەمپ وەك سەرۆك خوێنەری زۆری هەبووە. خەڵك دەتوانن بیخوێننەوە و خۆیان دەرەنجامی لێ هەڵێنجن.

سولەیمانی كلیلی ئێران بوو لە رۆژهەڵاتی نێوەڕاستدا

رووداو: پێتوایە بڕیاری كوشتنی قاسم سولەیمانی، بڕیارێكی دروستبوو؟

جۆن بۆڵتۆن: بەڵێ. ئەو فەرماندەیەكی زۆر گرنگی سوپای پاسداران و هێزی قودس بوو. زیانی گەورەی بە ئەمریكا و سەربازانی سوپای ئەمریكا و هاوپەیمانان گەیاند لە ماوەیەكی دوور و درێژدا. قاسم سولەیمانی كلیلی هەوڵەكانی ئێران بوو بۆ بەدەستهێنانی كاریگەری لە هەموو رۆژهەڵاتی نێوەڕاست. هەروەها كەسێكی گرنگی نێو ئەو حكومەتە بوو كە پشتیوانی تیرۆرە و خۆشی سەرۆكی رێكخراوێكی تیرۆریستی بوو. ئەمریكا ئەو رێكخراوەی بە تیرۆریست ناساندووە. بۆیە پێموایە ئەوە كارێكی دروستبوو. هەنگاونانی دیكەش لە دژی سووپای پاسداران بە خراپ نازانم. بەڕای من یەكێك لەو شتانەی كە پێویستە لە ئێران هەوڵی بۆ بدەین رووخاندنی رژێمە. یەكێك لە رێگەكانی ئەو كارەش تێكشكاندنی سوپای پاسدارانە. دەكرێ ئەوە ببێتە هۆی شڵەژاندن و پەرەدان بەو ناسەقامگیرییەی كە لە ئێران هەیە. رژێمی ئێران پشتیوانی جەماوەریی نییە. پێویستە رووخاندنی ئایەتوڵڵاكان و گەڕاندنەوەی حكومەت بۆ خەڵك بەشێكبێ لە سیاسەتی ئەمریكا.

ئایەتوڵڵاكانی ئێران واز لە چەكی ئەتۆمی ناهێنن

رووداو: ئەوكاتەی راوێژكاری ئاسایشی نیشتمانیی ئەمریكا بووی، دۆناڵد ترەمپ، سەرۆكی ئەمریكا، بەڕاستی دەیویست رژێمی ئێران بڕووخێنێت؟

جۆن بۆڵتۆن: نەخێر. پێموایە ئەوە یەكێكە لە كێشەكان. بەڕای من كشانەوە لە رێككەوتنی ئەتۆمی ئێران كارێكی دروستبوو. ترەمپ لە هەڵبژاردنی 2016 بانگەشەی بۆ كرد. بەڵام زۆر كاتی پێچوو تاوەكو سەرئەنجام لە 2018 لە رێككەوتنەكە كشایەوە. خۆشحاڵم كە منیش دەستم لەو بڕیارەیدا هەبوو. بەڵام پێموانییە ئەوەندە بەس بێت. پێموانییە ئایەتوڵڵاكان یەك ئاماژەشیان ناردبێ كە نیشانیبدات بڕیارێكی ستراتیژییان داوە بۆ دەستبەرداربوون لە چەكی ئەتۆمی. باوەڕیش ناكەم وازی لێبێنن. لەوباوەڕەدان هەبوونی توانای ئەتۆمی لە دەسەڵاتدا دەیانهێڵێتەوە. ئەوەش هۆكارێكی بنەڕەتییە لەوەی كە من پێموایە پێویستە لە دەسەڵات دووربخرێنەوە و، حكومەتێك پێكبهێنرێت كە دەستبەرداری چەكی ئەتۆمی ببێت.

رووداو: زۆر سوپاس كە رازیبووی ببیە میوانمان. هیوادارین جاری داهاتوو لە ستۆدیۆكانمان لە كوردستان بتانبینین.

جۆن بۆڵتۆن: سوپاس بۆ میوانداریتان

سه‌رچاوه‌: ماڵپه‌ڕی رووداو

مۆدێرنە ئازادی و عەقلانیەتی بۆ بەرهەمهێنانی توندڕەوی ئیدیۆلۆژی بەكارهێنا

ئامادەكردنی: عەباس جەمیل جێماو

بەشی یەكەم

بۆ هەر چاوپێكەوتنێكی نووسەر و رۆناكبیر سمكۆ محەمەد، لەئەنجامی دیداری دۆستانەمان، هەوڵمداوە وەك دەرفەتێك چەند پرسیارێكی ئاڕاستە بكەم و هەر جارەو بەشێكی دانیشتنەكەمان بۆ قسەكردن لەسەر تەوەرێك تەرخان بكەین، كە بەنیازم لە ئایندەیەكی نزیكدا وەكو پڕۆژەیەك لە دووتوێی كتێبێكدا بەچاپیان بگەێنم، كە دەربارەی بابەتی فیكری و ئەدەب و رۆشنبیرین، بەو پێیەی تا ئێستا خاوەنی سەدان وتار و نزیكەی بیست كتێبی ئەدەبی و فیكری و سیاسین. تاد.

بۆیە بۆ ئەم بەشەی چاوپێكەوتنەكەمان هەوڵمداوە هەندێ پرسیاری سەرەتایی لەبارەی مۆدێرنە و پۆست مۆدێرنەی لەتەكدا بووروژێنم، بەمەبەستی زیاتر بەرچاوروونی خوێنەر لەمبارەوە.

دەقی گفتوگۆكە:

پرسیار: مۆدێرنە وەك چەمكێك، دوای هاتنی رۆشنگەریی، فاكتەرێكیش بۆ تێكشكاندنی كلاسیزم، بۆیە تا گەیشتنی بەم سەردەمە پرسێكی زیندوو بووە، ئایا هۆكارەكانی سەرهەڵدانی ئەم چەمكە بۆچی دەگەڕێتەوە؟ 

سمكۆ محەمەد: بالەوێوە دەستپێبكەم كە مۆدێرنە چەمكێكی كۆمەڵناسییە، چونكە لەبەرامبەر هەموو كولتوورێكدا رادەوەستێت و هەڵیدەلوشێت، مەبەستەكەش لەرووی فۆرمەوە بۆ نووێكردنەوەی كولتوور و سیاسەت و تەلارسازی و ئەدەب و مۆزیك و تەكنیكی نوێ‌ بوو، بەڵام تا ئەوكاتەی رەتكرایەوە لەنێو فكردا كە ژان بوردیار سەرمەشقیان بوو، بەڵام جیاوازییەكە ئەوەیە كە مۆدێرنە سەرەتا ئامانجێكی دیكەی هەبوو، دواتر بوو بە چەمكێكی جیهانی بۆ هەموو كایەكان و ئامانجەكەشی پێكا، پاشان دژەكانی سەریانهەڵدا.

پرسیار: باشە كاتێ مۆدێرنە دەبێتە چەمكێكی جیهانی، ئایا رۆشنبیری كورد تاچەند توانیوێتی كەڵك لەم چەمكە وەربگیرێت و لەكوێیدا خۆی بینیوەتەوە؟

سمكۆ محەمەد: ئەم چەمكە لەنێو كورددا نیو هێندەی نەتەوە و ئەو كۆمەڵگەیانەی كە خاوەن رۆشنبیری ناسراون موناقەشە نەكراوە، بەڵام یەكێك لەو هۆكارانەی كە لەپشت چەمكەكەوە راوەستاوە و زەمینەی بۆ موناقەشەكردنی جددی سازكردووە، ئەوەیە كە مەبەستێكی عەقڵخوازانە و پێشكەوتووخوازانەیە بۆ كۆمەڵگە بەتایبەتی، لەكاتێكدا كورد هێشتا لەدەرەوەی بازنەی ئەو مێژووەیە كە مۆدێرنەی بەرهەمهێنا.

پرسیار: بابگەڕێینەوە سەر ئەسڵی پرسیارەكە، كە باسەكەمان لەسەر هۆكارەكانی سەرهەڵدانی چەمكی مۆدێرنە بوو، بۆ چی دەگەڕێتەوە بە دیدی ئێوە؟

سمكۆ محەمەد: زۆر باشە، مۆدێرنیزم كەبوو بە ئاراستەیەكی فكری، دەورێكی گرینگی هەبوو لەبواری سیاسەت و رۆشنبیری كە جگە لە كایەكانی دیكە، پەیوەندیی كۆمەڵایەتی بگۆڕێت لەگەڵ هەلومەرجی ژیاندا، یان لەرێگەی كەرەستەی تەكنۆلۆژییەوە رەفتار و هەڵسوكەوتی ئینسان بگۆڕێت، بەڵام بنەچە رادیكاڵیەكەی كارێكی ئایندەخوازی بووە، بۆیە مۆدێرنیتە وەكو پڕۆسەیەك وایە كە نەڕادەوەستێت و نە كاردانەوەكانی رادەوەستن، (جۆن ستیوارت میل) كە بەدانەری چەمكی لیبڕالیزم لە سیاسەتدا دادەنرێت، رەخنەی لە سیستمی بەڕێوەبردنی دەوڵەت گرتووە و تەكانێكی نوێی داوە بەدەوڵەتی نوێخواز و پێشكەوتوو لەرووی سیاسیەوە، ئەم گۆڕانكارییە بوو بەمۆدی سیاسی، ئیدی ئەوەی لەمێژووی ژیاری ئینسانیدا جێكەوتە ببوو، شێوازێكی نوێی لەگەڵ خۆیدا بارهێنا كە چەمكی ئازادی و عەقلانیەتی لەبەرامبەر توندڕەوی ئایین و سیاسەت و ئایدیۆلۆژیا فراوانتر كرد، ئایندەگەرایی لەفكردا بوو بە یەكێك لەو داهێنانەی كە لۆژیكی رۆمانسیانەی پەراوێزخست و بەكردەوە سەلماندی دیاردەی نوێ‌ ئەویدیكە وەلادەنێ‌، هەڵبەت چەمكەكە لەئاستی جیهانیدا بۆ هەموو كایەكان و بەتایبەتی بۆ گەشەسەندنی تەكنۆلۆژیا و ماشین و تەلارسازی و كەرەستەكانی دیكەی ژیان و سیاسەتیش كاردانەوەی هەبوو، بەڵام بۆ كورد تەنها لەفەزای ئەدەبیدا رەنگیدایەوە، ئەویش تەنها خۆبەدەستەوەدان و پشتگوێ‌ خستنی زمان و كولتوور بوو، هەرچی ئەدەبی كلاسیك و هونەر و كولتووری بوو پشتگوێ‌ خرا، بەبیانووی ئەوەی مۆدێرنە وەكو رەوتێكی زیندوو هاتووە و دەبێ‌ كورد پشكی هەبێت، لەكاتێكدا مۆدێرنە فودانەیەك بوو تەنها كەڤەرەكەی دیاربوو، لەبەرامبەریشدا ناوەڕۆكێكی وەحشیانە بوو بۆ كۆمەڵگە بندەستەكان، ئەویش كوشتن و سڕینەوەی كولتوورەكەیان بوو، هەروەكو ئەوەی (ئالان تۆرین) لە كتێبی رەخنە لە مۆدێرنیتە دەگرێت. 

ئەم چەمكە لەسەرتاسەری دونیادا زیاتر لەبواری ئەدەب زیاتر پەڕەی سەند، بەدەیان ئەدیبی ناودار كە پێویست ناكات ناوەكانیان ریزبكرێ‌ لەپەراوێزی ئەم چەمكەدا جێگەیان دەبێتەوە، هەروەها بزووتنەوەی جیاوازی فكری لەبواری هونەریدا سەریانهەڵدا، كەوابوو هۆكارەكە دەركەوت بۆچی مۆدێرنە سەریهەڵدا و لەكوێدا خزمەتی كردووە بەهەموو گرفتە ئاڵۆزەكانییەوە، وەختێك سیستمی سیاسی نەگۆڕبوو، وەختێك ژیان لەچەقبەستوویی دۆگماتیزمیدا بوو، وەختێك ئایین و شێوازە جیاوازەكانی خوداپەرستی لەوپەڕی توندڕەویدا كەنیسە و پەرستاگاكانی داگیر كردبوو بۆ بەرژەوەندی دەسەڵاتی سیاسی، وەختێك لەبواری ئەدەب و فكر جێگەیەك بۆ ئازادی نەمابوو جگە لەئیدیۆلۆژیای بەرتەسك، لەوێدا مۆدێرنە لەرێگەی رەخنەوە لەژیار و كلاسیكیزم و سیستمی كۆنی تەلارسازی و هتد، هەرچی دەقی پیرۆز و نەگۆڕ هەبوو تێكیشكاند و ئەلتەرناتیڤی پێشكەش كرد، سا با ئەلتەرناتیڤەكە هەرچەند جێگەی رەخنە بووە. 

هۆكارێكی دیكەی سەرهەڵدانی چەمكەكە بۆ تاك بوونەوەی دەوڵەت بوو پێشتر كە ئێستا كۆمپانیاكان لەرووی ئابوری و ئینجا سیاسیەوە جێگەیان گرتووە، بەومانایەی گوتاری سیاسی بەپێی چەمكی مۆدێرنە ئاستێكی دیكەی هەیە كە بەشێوەیەك لەشێوەكان شەرعیەتی بەموڵكایەتی تایبەتداوە، دەسەڵاتی بیرۆكراتیەت لەژێر عینوانی تەكنۆكراتیزم كە گوایە سیستم بەو شێوەیە بەڕێوەدەچێت، دواجار بەبارتەقای جاران واتە سەدەكانی رابردوو بواری بۆ بەرفراوانبوونی ئابوری سیاسی سازكرد كە لەموڵكایەتی تایبەتدا فۆڕمێكی دیكەی وەرگرت و لەلایەكی تریشەوە بەرهەمهێنانی فاشیزمی لۆكاڵی لەبەرگی ئیدیۆلۆژیای ئایینی، ئەمە سەرلەبەری ژیانی گرتەوە وەكو رەوتێك بۆ دەسەڵاتخوازی مۆدێرن كە قەیرانەكانی دەوڵەت بخاتە دەرەوەی خۆی وەكو هێزێكی مەعریفی رزگاركەری قەوارەی سیاسی دەوڵەت، ئەم فەزایە لەهۆكارە بنەڕەتیەكانیەوە سەرچاوەی گرتووە كە سیاسەت وەكو زەرورەتێك مۆدێرنەی لەبەرچاو گرت و تاكو كەڵكی لێوەرگرت بۆخۆی و دواتریش هەناردەی وڵاتانی پاشكۆی ئەوروپا كرا، بەو مەرجەی ئەوكاتەی كە لەبوارەكانی مەعریفە و تەكنۆلۆژیاو سیاسەت و كۆمەڵایەتی و پەروەردە و تەنانەت وەرزشیش كە بەپیشەسازیەوە گرێدرا، چەمكەكە بەناڕاستەوخۆ رەنگیدایەوە و بوو بە مۆدێلی ژیان بۆ تاك و كۆمەڵگەش، چونكە كارپێكردن بەشێوازی جیاواز لەلایەن شارەزایانی دەوڵەتخوازییەوە، توانی یارییەكی ژیرانە بكات لە نێو تەكنۆلۆژیا و پێشكەوتن، بۆیە نەتوانی ببێتە هۆشیاری تاك و نەسەربەخۆیی لە عەقڵمەندیدا، بەڵام تاكی ناچار كرد  كە لەروخانی شتەكانی پێشوو و هاتنەئارای شتی نوێ‌، گرینگی بە بایەخپێدانەكەی بدات و نامۆ نەبێت لە پێدراوەكانی دیكەی چەمكەكە كە لەپەراوێزیدا روونتر دەبینرێ‌، لەحاڵێكدا دەركەوت كە تاك گەراییی تاكە ئامانجێك بوو بۆ لێدانی داهێنان و عەبقەرییەت، ئەم بیروڕای میشیل مافیولی دا هاتووە كە رەخنەی مۆدێرنیتەی كردووە.

بەشێكی دیكە لەهۆكاری سەرهەڵدانی ئەم چەمكە كە سەرمایەداری تەواو دڵنیابوو لە سەركەوتن و جێگیر بوون و پتەوكردنی پایەكانی خۆی، بانگەشەی ئەوەی كرد كە ئامانجەكە بۆ نەهێشتنی پێوەرە ئەخلاقیەكان و شۆڕشە دژ بە سیستمی سەرمایەداری و گەڕاندنەوەی بەها كۆمەڵایەتیەكانە لەنێو ئەدەب و كۆمەڵناسی و هونەر و هتد، بەلام دواتر دەركەوت پێچەوانەكەی راستە و بۆ كۆڵۆنالیزەكردنی كولتووری شۆڕشگێرییە كە شۆڕشێكی سپی یە بەزمان و كوولتوور دەكرێت، چونكە ئەم سیستمە ترسی ئەوەی هەبوو ئینسان بگەڕێتەوە و گەمارۆی بدات، یان لانیكەم پایەكانی لاواز بكات و ئیدیۆلۆژیای دیكە سەرهەڵبدەن وەكو دابڕانێك لەگەڵ ئەو مۆدێلەی بۆ ئینسان داهێنرا بەبێ‌ بنەما، هەروەك ئەوەی دەبینرێت. سەرهەڵدانی شاری هاوچەرخ و چڕی دانیشتوان بە فرەیی لەرەنگ و رەگەز و نەتەوە و ئایین و هتد، هەروەها بازاڕی سەیرو سەمەرەو ژیانێكی نائاسایی كە پێشتر نەبینرابوو وەكو سیحر گەشەی كرد، ئەمانە بوونە هۆی ئەوەی خەیاڵی ئەدیب و رۆماننوسەكانیش فراوانتر ببن لەگەڵ فراوان بوونی شاری مۆدێرن كە زۆر جیاز بوو لەگەڵ شاری سەدەی 19، هەروەك ئەوەی بڕوایان بەوە هەبووە بەپێی پێشكەوتنی شار لەرووی جوگرافییەوە شاری كۆن و كلاسیك جێبهێڵن، بۆ ئەوەی جیهانی ماددی ببینن و واقیعێكی تر كە سیحراوییە لە ئەدەبەكەیاندا رەنگبداتەوە، نموونەش كەسانی وەك (ستاندال و باڵزاك و دیكنز و دایستۆفسكی و ئەلیوت و هتد) ئیدی شاری راستەقینە نەك هەر ژیانی واقیعی كۆمەڵایەتی گۆڕی، بەڵكو شێوەی بیركردنەوەشی گۆڕی و پانتاییەكی زیاتر لەجاران داگیركرد لەخەیاڵی ئەدیب و هونەرمەنددا، ئەم كاریگەرییە ئەرێنییە بەرەنجامی گەشەسەندنی چەمكی مۆدێرنیزم بوو كە بەمانا و پێناسەی جیاوازەوە خۆی كرد بەنێو فكردا، بەڵام رووەكەی تری كە نەرێنیە و مۆركێكی رەشی لەنێوچەوانی خۆیدا نەخشكرد، بەرهەمهێنانی نازیزم و فاشیزم بوو لە ئاڵمان و ئیتاڵیا و دواتریش لەدوای هەزارەی سێهەمەوە ستایڵێكی دیكەی كۆنتڕۆڵ كردنی ئیرادەی بەشەر، چونكە بووە مایەی بەدبەختی بۆ بەشەرییەت لەو مێژووەدا، دواجاریش وەكو لەپێشدا باسم كرد ئەم رەوتە خۆی لە وڵاتانی عەرەبیدا بەرهەمهێنایەوە و بوو بە بازاڕێكی سیاسی نوێ‌ و ململانێی جیاواز لەژێر عینوانی نەتەوەخوازی و دەوڵەتخوازی و ئۆپۆزسیۆن و زوڵملێكراو زاڵم و هتد كە نموونەی وەكو سەدام حوسێنی بەرهەمهێنا و بووە بیانوویەك بۆ هەڵوەشاندنەوەی هەموو بەها ئینسانییەكان. 

پرسیار: پۆزەتیڤیزم بۆخۆی چەمكێكە لەدوای هاتنە ئارای مۆدێرنە وەكو سیستم كاری پێكرا، ئێوە دیوە نەرێنیەكەی ئەم چەمكەتان باس كرد، ئایا بۆ دیوە ئەرێنیەكەی چی دەڵێن؟

سمكۆ محەمەد: هیچ چەمكێك موجەڕڕەد نییە، بەقەد ئەوەی فكرێكی نوێیە پێشنیار كراوە و ئینسان كەڵكی لێوەردەگرێ‌، بەو مانایەی یان وەكو پێشتر باسم كرد، یەكێك لە پێشڕەوانی ئەم چەمكە جۆن ستیوارت میل بوو كە فكری لیبرالیزمی بەرهەمهێنا و دواتر فۆكۆ رەخنەی لێگرت وەكو خەیاڵی دەوڵەتی تەماشای كرد، چونكە ئەو بینی چۆن مامەڵە لەتەك مەعریفە دەكرێت چۆن مامەڵە لەتەك چەمكی دەسەڵات دەكرێت بەناوی عەدالەتخوازییەوە، چۆن مامەڵە لەتەك شێتی و سێكس و كەرەستەكانی دیكەی ژیان دەكرێت لەژێر عینوانی جیاواز كە نا مرۆڤدۆستانە بوو، بۆیە نیگەتیڤ و پۆزەتیڤ مانای لەبێژنگدانی چەمك نییە تاكو سیاسەت و فكر لێی دوور بكەونەوە، هەروەك چۆن پسپۆڕانی شارەزا لە تەندروستی ئامۆژگاریمان دەكەن لەو جۆرە خواردنانە دوور بكەونەوە و خۆتان بپارێزن كە زیانی بۆ جەستەی نەخۆش هەیە، ئەگەر وابوایە دەبوو هەموو گروپ و دەستەبژێرە سیاسیەكان لە ماكیاڤیلیزم دوور بكەونەوە، یان تەنانەت لەو دیموكراسیەتە درۆیینەیە دوور بكەوینەوە كە دەیان عینوانی بۆ خۆشگوزەرانی و دادپەرەوەری بەرهەمهێناوە كە لەخەیاڵ بەولاوە هیچی تر نییە، بۆیە بەپێچەوانەوە چاندنی هەر چەمكێك لە زەینی ئەو نەوەیەی بەدوای مەعریفە یان سیاسەتەوەیە بەتایبەت ئەو نەوەیەی لەدوای هەزارەی سێهەمەوە چاوی بەدونیادا كراوەتەوە، یەعنی رەگداكوتانی بەجۆرێك تا مومارەسە دەكرێت، هەرچی مۆدێرنەیە لەگەڵ خۆیدا كۆمەڵێك مانای جیاواز و بەهای جیاوازی بۆ فكر و سیاسەت و فەرهەنگ دانا، تەنانەت مانای شۆڕشی گۆڕی و كردی بە پێوەرێكی ئەخلاقی، مانای نیشتیمانی كرد بە پێوەرێكی ئابوری لەسەر بنچینەی سیستم، ئەم بەراوردە تایبەتمەندی هەموو جۆرە دونیابینییەكی رابردووی گۆڕی كە رۆمانسیانە تەماشای چەمكەكانی دەكرد، باشترین نموونە ئەوەبوو كە لەتونس و سوریا و میسر و لیبیا بینیمان بەناوی بەهاری عەرەبییەوە و ناوی لێنرابوو شۆڕشی فەیسبووك، كەچی سیناریۆیەك بوو كە ئیدیۆلۆژیای پراكتیكی كردە كەرەستەی بەرهەمهێنانی سیاسەتێكی نوێ‌ كە داگیركاری نوێ‌ بوو، لایەنە نیگەتیڤەكانی ئەم چەمكە، لەسەرووی هەموویانەوە ئەوەبوو كە بووبە ئایدیۆلۆژای مەعریفە بۆ لایەنگرانی، هەروەها هەموو ئەو كولتوورە سوننەتیانەی نەتەوەكانی پەراوێزخست یان پشتگوێی خست، لەبەرامبەردا قەیرانی خوڵقاند، چونكە خاپووركردنی هەموو ئەو شتانە بوو كە بەهایان هەبوو، هەروەها چەمكەكە مانای دیالیكتیك و مێژوویی نییە، بەڵكو خۆی رووداو و خوڵقاندن نمایشكردنی شتە حازرەكانە، بۆیە ناكرێ‌ ناوی شۆڕشی لێبنرێ‌ بەسەر كلاسیزمدا، تەمەنی كورت بوو لەناو قەوارەی دەوڵەتە نەتەوەییەكان كە مەشروعیەتی هەبوو،  تاكو هاتنی دەوڵەتی فرەیی و كۆمەڵگەی پیشەسازی بەمانا گشتگیرەكەی.

پرسیار: هاتنی هەر پۆستێك لەدوای هەر چەمكێك یان تێرمێك، بەواتای قبوڵ نەكردنی دەگەێنێت، چ وەكو پڕۆژەیەك یان هەر دەستپێشخەرییەك بۆ مانەوە لە چوارچێوەی خۆیدا، ئایا بەهاتنی پۆستمۆدێرنە، مۆدێرنە تا چەند لەناو بازنەی مێژوودا جێ خۆی كردۆتەوە؟

سمكۆ محەمەد: بەر لەوەی باسی پۆست مۆدێرنە بكەین، دەبێ‌ِ ئەوە بڵێین كە مۆدێرنە لەسەروەختی خۆیدا كاری خۆی كرد و كاریگەری خۆی لەسەر تەواوی دیاردە و شتەكان دانا، مۆدێرنە ئەو چەرخەی بەهەموو موفرەدەكانی ژیانەوە بینی كە عەقڵمەندی بوو، بۆیە پراكتیكیشی كرد و رەخنەشی لێگیرا، كەوابوو پۆست سەریهەڵدا، پۆستمۆدێرنیزم رەوتێكی فكری یە كە بریتیە لە وەلانانی عەقڵگەرایی سەردەمی رۆشنگەری، هەروەها گەڕانەوەی رۆڵی میتافۆر بوو بۆ هەموو كایەكان، پێوەر بۆ كوالیتی و گەڕانەوە بۆ سرووشتگەرایی و هتد.

ئەگەرچی چەمكی پۆستمۆدێرنیزم لەبواری رۆشنبیر و فەرهەنگی بەگشتی لە ساڵەكانی 1969 وەكو ئالان تۆرین باسی دەكات، لە ئەدەبیاتی ئیسپانیدا رەنگیدابووەوە، واتە لەرێگەی ئەو شیعرانەی كە رەخنە بوون لە مۆدێرنیتە، بەو مانایەی كە نابێ‌ و ناكرێ‌ سەرمایەداری بەو شكڵەی خۆیەوە بمێنێتەوە و هەمان فەرهەنگ ژێرخانەكەی بێت، بەڵام دەبێ‌ ئەوەش بزانین كە ئەم گوتاری چەمكە دەورێكی بنبەستی خوڵقاند، ئەمەش بووە هۆی ئەوەی كاریگەرییە نیگەتیڤەكان سێ‌ رەهەند وەربگرن، یەكەم بەفیڕۆدانی كات لە كۆمەڵناسیدا، دووهەم لاوازكردنی چەپی ماركسی، سێهەم هێنانە ئارای فەرهەنگی تەماوی و ئاڵۆز بۆ تەواوی كایەكان.

لەگەڵ سەرهەڵدانی چەمكی پۆستمۆدێرنە كە وەكو كاڵایەك لە بازاڕی فەرهەنگی و رۆشنبیری جیهانی كاردانەوەی خۆی هەبوو، موناقەشەیەكی دیكە هاتە ئاراوە كە ئایا پۆست مۆدێرنە چەمكێكی سەربەخۆیە یان تەواوكەری مۆدێرنەیە، لەكاتێكدا چەمكێك لەزمانی ئیگلیزیدا زیاتر گەشەی سەند، (یۆرگن هابرماس) كە بیرمەندێكی هاوچەرخی پاش بونیادگەرییە و لە شونێكی دیكەشدا تەواو لاگیری لە جاك لاكانی دەروونناسی چەپ و نەخشەی فەلسەفەی كردووە و دوا هەڵقە و دوا قۆناغی فەلسەفەیە و گوتویەتی (پۆست مۆدێرنە ئەو چەمكەیە كە پڕۆسەی مۆدێرنە تەواو دەكات، چونكە تەمەنی هەردووكیان لەژێر سایەی یەك سیستمدا بەڕێوەدەچێ‌ كە ئاڵوگۆڕ لە سیستم نەكراوە، بۆیە پۆست مۆدێرن ئایدیایەك نییە كە دابڕان بێت لەتەك مۆدێرنیزم، بەوپێیەی مانایەكی ئیتیكی نییە، وەكو ئەوەی كە مۆدێرنە شێوەیەكی دیكەی ژیانی ئەدەبی و هونەری و سیاسی پێشكەشكرد، چونكە من نابینم هیچ فەلسەفەیەكی لەپشتەوە بێت)، خوڵقاندنی رەوایەتی لەبواری سیاسی و فكریدا، كێشەیەكی دیكەی بەردەم بە ئارگومێنت كردنی هەموو شتەكانە كە بەرهەمی رابردووە بۆخۆی، بەڵام ئەگەر بیانووە سیاسی و فكرییەكە ئەوەبێت كە گەڕانەوە بێت بۆ بیری میتافیزیكی و هاریكاری ئیدیالیزم بكات، رەنگە واقیعییەتێكی تێدابێت، بەوپێیەی كە بانگەشەكەرانی خوازیارن بەگژ ئەو بەرهەمە فكری و ئەدەبی و هونەریانەدا بێنەوە كە لەسەردەمی مۆدێرنەدا سەریانهەڵداوە، بەڵام ئەوە سەلمێنراوە كە پۆست مۆدێرنیزم نەمری و واتا رابردووەكان هەڵناوەشێنێتەوە و ئەو توانایەشی نییە، چونكە ئەو بیری رەخنەگرانەی كە مۆدێرنە بەرهەمی هێنا، تازە گەڕانەوەی تەنها مەگەر لە رەخنەگرتن لەو عەقڵگەراییە بێت كە سیستمی ئێستای جیهانی بەرهەمهێناوە كە بەشێكی زۆری بیرۆكە تەكنۆلۆژییەكان چەند لەخزمەت بەشەرن، ئەوەندەش لەدژی بەشەرن، لەحاڵێكدا هەمو ئەوشتانەی بوون بە كولتوور لەسەدەی رابردوودا، وەكو بزاڤی ئەنتی كولتووری نمایشكران، ئەمەش لەوێوە سەرچاوەی گرتووە كە تەواوی ئەو فۆڕمانەی بۆ بیركردنەوە لە چەمكە فكرییەكانی دیكە كاریان پێدەكرێ‌، بەشێكن لەدژكاری چەمكەكانی رابردووە، چونكە پۆست بۆخۆی واتای كۆتایی هاتن دێت بە پێشگرەكەی كە خۆی بووە بە پاشگری چەمكەكە، ئەم هەوڵدانە لەنێو ئەدەبیشدا پڕۆسەیەكە لە وشەوە بۆ وێنە لە گوتارەوە بۆ ڤیگۆر هەیە، كەواتە ئەو هێزەی لەپشت بەمۆرالی كردنی چەمكەكەوە راوەستاوە، هێزێكە تەنها بۆ ئەوەیە كە مۆڕاڵی هاوبەش تێكبشكێنێ‌، لەكاتێكدا ئەو بیرۆكەیە هێشتا یەكلایی و ساغ نەبۆتەوە كە تەواوكاری مۆدێرنەیە كە وەكو بزاڤێكی چەپگەرایی خۆی نمایش دەكات، بەتایبەتی دوای تیۆریزەكردنی چەمكەكە لەلای (لیوتار) كە بەمەرگی داستانەكانی ناوبردووە، ئیدی لەدوای ئەو ناساندنە هەواداران و لایەنگرانی تیۆرەكە، كەوتنە وێزەی ئەوەی كە بڕوایان بە شتە لۆكاڵیەكان بێت و كار لەسەر ئیشكالیاتە لۆكاڵیەكان بكەن.

بەرهەحاڵ ئەگەر لەرێگەی ئەدەبەوە تەماشای ئەو چەمكانە بكەین، دەبینین چۆن موناقەشەی مۆدێرنە و دەركەوتەكانی كراوە، بۆ نموونە (كافكا) یەكێك لە سەرسەختترین ئەو ئەدیبانە بووە كە وێنەی مرۆڤی سەردەمیانەی نەخشاند لە رۆمانی (دادگایی و لە مەسخ) كە هەمووی بەشێكن لە ململانێی نەبڕاوەی كارێكتەرە ناكۆكەكان لەدژی یەكتر كە هەلومەرج خوڵقاندبوونی، بیرەوەرییەكانی (فێرناردۆ پیسوا) ی شاعیر و نووسەرێك بوو تەنها بۆ خۆی دەینووسی و دواتر كە دەمرێت هاوڕێكەی نووسینەكانی بە چاپ دەگەێنێت و هەمووی رەخنەیە لەو ژیانە فەرزكراوەی سەر بەشەرییەت لە سایەی ئەو سیستمە زاڵەی كە مۆدێرنە لەگەڵ خۆیدا بەكێشی كرد، هەروەها (بۆرخیس) و دەیان نووسەری دیكە كە لەخەیاڵدانیاندا چیرۆكی ئەژدیها و دەقەكانی تر بەیانیان كردووە، لەلای كوردەواریش هونەرمەندی وەكو قالە مەڕە و حوسێن عەلی و ئەحمەد شەماڵ و ئەسیری شاعیر و شێخ رەزا و جان دەمۆی كەركوكمان هەیە، ئەمانە هەموو رەخنەبوون لە عەقڵی سەردەم و مۆدێرنە كە گوایە پۆست مۆدێرنە جێگەی دەگرێتەوە، هەرواشە هەموو سەردەمێك پاڵەوانێكی تایبەتی خۆی هەیە، بۆیە پۆست مۆدێرنە بەدوای پاڵەوانە تایبەتەكانی خۆیەوەیەتی.

پرسیار: تیۆرە رەخنەییەكان لە سیستمی نوێی جیهانیدا وێنەیەكی دیكەیان وەرگرتووە، ئایا مۆدێرنە كارێكی تەواوی كرد لەپرۆسەی بەرهەمهێنانی عەقلانیبووندا؟

سمكۆ محەمەد: سرووشت و لۆژیكی كۆمەڵناسی جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە كە مرۆڤ بگاتە ئاستێك كە ژێردەستە و كۆیلەی سیستمی نوێ‌ نەبێت و ئەو هەقیقەتە لەبەرچاو نەگرێ‌ كە وەكو واقیع پێشنیاركراوە و لەراستیشدا وەهم و خەیاڵێكی سیاسییە، چونكە هیچ روانگەیەك لەو روانگانەی كە وەكو هەڵبژاردە دانراون بۆ مرۆڤ و چارەنووسی، روانگە گەلێك نیین كە دڵخۆشكەر بن، بۆ نموونە دەركەوت سەنعەتكردن بە كۆمەڵگەی فرە كولتور و ئایین و نەتەوە، راسیزمی لێبەرهەمدێت، ئەو سیناریۆیەی كە رۆژئاوا بۆ بەرژەوەندی خۆی لەسیاسەت و فرە كولتووری پیادەی دەكات، نەك هەر عەقلانیەت نییە لەهەموو بوارەكانی ژیان، بگرە متمانەی لەو ژیانەش سەندۆتەوە كە مرۆڤ هەوڵبدات بگەڕێتەوە بۆ سادەیی و خاكی بوون، رەخنەگرتن لە پۆزەتیڤیزم كە هابرماس یەكێكە لەو بیرمەندانەی ناوی لەپێشەوەی بیرمەندانی سەدەی بیستەمەوە دێت، تیۆرێكە قسە لەسەر ناسین و دەروبەری مرۆڤ دەكات لەرێگەی هەڵسوكەوتی خۆیەوە، تیۆری ناسین زانست و ناسین وەكو یەك تەماشا دەكات، لێرەوەیە تێدەگەین كە پۆزەتیڤیزم عەقڵ پارچە پارچە دەكات و دونیای كۆمەڵایەتیش دابەشدەكات، عەقلانیەت گرەوەكە دەخاتە باوەشی مرۆڤ خۆی، ئیدی چۆنی بەكاردەهێنێ‌ ئەوە ویژدان حوكم دەكات، چونكە ئەزموون وەكو كانت دەڵێ‌ بەشێكی زۆر لەپێویستییەكانی ژیانی رۆژانەی ئینسان داگیر دەكات، بەبێ‌ ئەزموون شتێك نامێنێت بەناوی پراكتیك كردنی تیۆری عەقلانییەت، ئەوەی كە ئێستا لەدونیای ئەدەبی و سیاسیدا دەگوزەرێ‌ و كاریگەری نیگەتیڤی خستۆتە سەر هەموو كایەكانی تر، مەسەلەی عەقلانییەتە كە خودی ئینسانییەتی كردووە بە كارێكتەری ئەزموونگەرایی لە هەموو بوارە جیاجیاكاندا، ئەمەش بەخاتری بەرژەوەندییە جیاوازیەكانە، بەوپێیەی سیاسەت بووە بەداڕێژەری ژیانی ئینسان و دووركەوتنەوە لە سرووشتگەرایی، هاتنی تەكنۆلۆژیا و بەتایبەتیش تەكنۆلۆژیای سەربازی كە بازاڕێكی گەورەی سیاسەتە و كێبەركێی جۆراو جۆری تێدادەكرێ‌، هەموو جۆرە رێگەیەكی گرتووە بۆ رزگاربوون لەو قەیرانانەی كە خودی ئینسان خۆی درووستی كردوون و بووە بەكێشە بۆخۆی، ئەلێرەوەیە كە عەقلانییەت راستە لەهەناوی مۆدێرنەوە گەشەی سەند و دەیهەوێ‌ ژیان بەردەوام بەو شێوەیە ئاراستە بكات، بەڵام تێپەربوون بەپڕۆسەی مۆدێرنەدا كە مۆدێلی بەسەرچووە، دیاردەیەك ناخوڵقێنێ‌ كە لانیكەم كاریگەری لەسەر فەرهەنگی سیاسی  و ستایلێكی نوێ‌ بەرهەمبهێنێ‌ جگە لەوەی كە (ترامپ) ی بەرهەمهێناوە، جارێكی تر راسیزمی بەرهەمهێنایەوە كە ئێستا تەواوی ئەوروپا و ئامریكاشی گرتۆتەوە، رووداوەكانی ئەمدواییە باشترین سەلمێنەرن.

پرسیار: ئایا دەكرێ بڵێین مۆدێرنە دوا شەپۆلی وشیاری مرۆیی سەردەمی خۆی بوو، یان ئێستاش بەردەوامی هەیە؟

سمكۆ محەمەد: مۆدێرنە لەگەڵ كۆتایی هاتنی شەڕی ساردی نێوان دوو جەمسەری ئامریكا و سۆڤیەتی كۆن، كۆتایی بەتەمەنی هات، ئەوەی ئێستا پاشماوەی ئەو مۆدێرنەیە لەهەموو رووەكانییەوە، هەموو هەوڵێكی سیستمی سیاسی ئێستا ئەوەیە كە پەیوەندییە كۆمەڵایەتیەكان لاواز بكات و لەنێو تەكنیكی نوێ‌ كە فەیسبوكە نوێ‌ بكاتەوە و وەكو دیاری بیبەخشێ‌ بە ئینسان، لەكاتێكدا مەرجی ساغڵەمی ئینسان لەلای سیستمی نوێ‌ و كاپیتالیزمی هاوچەرخەوە، لەهەموو رووەكانەوە جێبەجێكراوە و سیستماتیك كراوە، بەڵام تاكە شتێك كە ناتوانێ‌ بیبەخشێ‌ بە ئینسان ئەوەیە رزگاری بكات لەو تاكگەراییەی كە چارەنوسی یان شێت بوونە، یان خۆكوشتن یان مردنی بەكۆمەڵ، یان مردن وەكو حەتمییەتی ژیان، تاك گەراییش وەكو پێناسەی پێشووتر باسم كرد، شێوەیەك بوو لەكوشتنی تواناكان، ئەمەیە سیحری پێشكەوتنی تەكنۆلۆژیا و بەكارهێنەرەكانی و ریكلام بۆ كردنی لەرێگەی راگەیاندنەكانەوە كە بەشێكن لەو سیستمە نا ئینسانییە، هەر ئەمەش سەرچاوەی تەواوی كێشەكانی مرۆڤن، بەتایبەتی ئەم فەزایە لە رۆژئاوا باشتر هەستی پێدەكرێ‌، وەختێك ئینسان بووە بەكۆیلەی كار و خزمەتی كۆمپانیاكانی پەراوێزی كۆمپانیا زەبەلاحەكان و لەوێشەوە بوون بە كائینی ریكلام كەر و بەكاربەر و  بێئاگای نێو میترۆ و ترام و پاسەكان و هیچی تر، ئەم حاڵەتە كە گوایە پاشماوەی پێشكەوتنی مۆدێرنەیە وەكو قۆناغ و سیستمی سیاسی و ئابوری، نیگەتیڤ ترین حاڵەتە لەمێژووی بەشەری، بەوپێیەی كە هەرچی ئیرادەی سیاسی هەیە لەدوتوێی مۆركردنی پەنجەدا لەهەڵبژاردنەكاندا كۆكراوەتەوە و هەرچی ئیرادەی سیاسی هەیە لەیاسا و دەستووری خوڵقێنراودا كۆكراوەتەوە، هەر لەوێشەوە رادەستی گروپێك كراوە بەناوی سیاسەتوانەوە كە لەخۆڕا چارەنووسی ئینسان بەبازاڕ دەكەن. كەواتە ئەو شەپۆلەی كە ئێوە باسی دەكەن و گوایە مۆدێرنە سواری پشتی بووە، ئەمەش موژدەبەخش نییە بۆ خۆشگوزەرانی ئینسان، بەڵكو تەواوكەری ئەو كولتوورە سیاسیەیە كە لەپشتیەوە عەقڵێكی روخێنەری روحیەتە ویژدانی و ئینسانی هەیە كە بەناوی تاكگەراییەوە باوك و دایكی كردووە بە قوربانی تەكنۆلۆژیا و وەرزش بۆ منداڵەكان و وەچە نوێیەكان، ئەو عەقڵەی كە بەرلەوەی بەختەوەری بێت بۆ ئینسان وەكو زانست باسی دەكات، بەپێچەوانەوە مەترسییە بۆ چارەنووسی هەمووان.

حاڵەتێكی دیكەی رەخنە لەعەقلانیەت ئەوەیە كە مرۆڤ باركراوە بە شێوازە جۆراوجۆرەكانی ئینتیما، تادەگاتە ئینتیما بۆ تیپی وەرزشی و تێنس و كاڵای بەرهەمهاتووی كۆمپانیا خاوەن لۆگۆكانی وەكو ئیسس و ئیكۆ و بۆرن و هتد، ئەم بەبازاڕكردنە كە قورسترین بارە بەسەر شانی مرۆڤەوە، لەو عەقلانیەتەوە سەرچاوەی گرتووە كە گوایە مرۆڤ لەسەرییەتی داهێنان بكات لەنێو شتە داهێنراوەكانی رابردوو، واتە بەجوڵەخستنی ئەو پەیوەندییەی كە رۆژئاوا دەستبەرداری بووە و لە رۆژهەڵات ئاڵۆزترین پەیوەندییە و ناتوانێ‌ دەستبەرداری بن، لەهەردوو بارەكەدا دەركەوتووە كە مرۆڤ لەرێگەی ئەو بەعەقلانیكردنەوە، باشترین كەرەستەی ململانێكانی كۆمپانیان كە سیاسەت كاری لەسەر دەكات، هەڵبەت دەبێ‌ ئەوەش بزانین كە ئیدیۆلۆژیا ئەگەر پێشتر مانایەكی هەبوو بۆ ململانێی سیاسی و فكری، ئێستا بەپێچەوانەوە بووە بە كەرەستەیەكی زیندووی بەردەست و مەلمووس، واتە كێشەی پراكتیككردن و بەكارهێنانی بۆ نێوانەكانی دیكە كە هەموو سیما كۆنەكانی پێشووی سیاسەتی گۆڕی و لەجیاتی فاشیزم و دیكتاتۆرییەتی بەرهەمهێنا، بە پێناسە نوێیەكە كە بەرهەمی كاپیتاڵیزمی هاوچەرخە، لەبەرامبەر ئەوەشدا هێز و گروپی لۆكاڵی نوێی بەرهەمهێنا كە رەخنە نەتوانێ‌ بە گشتی و بەرفراوانی رێگەی لێبگرێت و بیكات بە ئایدیایەك بۆ تێگەیشتنی ئینسان لەو كەرەستانەی كە كە پێشتر ناویان ئیدیۆلۆژیا، بۆیە دەركەوتووە كە عەقلانیەت كێشەیەكی دیكەی درووست كردووە، ئەویش تێنەگەیشتنە لەو چەمكانەی كە مانایان گۆڕاوە و رەخنەش نایان گرێتەوە.   

پرسیار: پێدەچێ‌ هەژموونێكی دیكەی پۆستمۆدێرنە لەنێو فكردا كاریگەری لەسەر هەموو كایەكان دانابێت، ئایا چارەنووسی مۆدێرنە بە كوێ‌ دەگات و چۆن مامەڵەی لەگەڵدا دەكرێت؟

سمكۆ محەمەد: من لەراستیدا زۆر لەژێر كاریگەری فكری هابرماس نیم، بەڵام هەندێك بیركردنەوەی بەخەیاڵمدا دێت و بەكاریان دەهێنم و پێشموایە درووستن، بەهەرحاڵ هابرماس پێیوایە پۆست مۆدێرنە تەواوكەری پڕۆژەی مۆدێرنەیە، چونكە عەقلانیەتی كرۆدتە باو بۆ هەموو كردەیەك، ئەمە لە كتێبی (للسیاسە بالسیاسە) باسی دەكات، لەوێ‌ باسی بەشتبوون و بەئامراز بوونی ئینسان دەكات لەنێو فەزای سیاسی و فەرهەنگیدا چینەكان دەتوێنەوە و جیاوازیان نامێنێ‌، جگە لەوەی كە تواناكان لەپێناو بەدەستهێنانی خواست بۆ تاك جیاوازی دەبێت، باڵادەستی سیاسەت لەدەوڵەتانی پەراوێزی وەكو بەشێك لە رۆژئاوا و ئاسیا و هتد، بەشێكی بۆ رێكخستنی ژیانی ئینسانە بەپێی ویستی دەوڵەتمەدار و سیاسیەكان و هاوسەنگی نێوان هێزەكان كە زۆرجار بەناو سۆسیال دیموكراتەكان باسی ئیرادە دەكەن وەكو ئیدیعایەك بۆ فەزای ئازاد، كە لەراستیدا ئەوەندەی سیستم قەیرانی بۆ ژیانی ئینسان درووست كردووە، هێندە خۆشگوزەرانی نەخوڵقاندووە، رەخنەگرتن لەو ئابوریەی كە ئێستا لە رۆژئاوا دەگوزەرێ‌، لەوێوەیە كە ئینسان بووە بەشتێك لەنێو ئەو سیحرەی كۆمپانیاكان خوڵقاندوویانە، تەنانەن لەنێو ئەدەبیشدا كە نۆبڵ وەكو سیحرێكی ئەدەبی دابەشدەكرێ‌ لەسەر زانست و ئەدەب و ئاشتی، هەر ئەوكاتە رۆڵی هەموو تواناو لۆژێك و داهێنان لەنێو دەچێ‌، چونكە بەپێوەرەی توانا نادرێن بەكارێكتەری ئەدەبی و سیاسی و زانستی و هتد، من نموونەیەكی زۆر واقیعی دەهێنمەوە كە زۆركەس ناتوانن پشتگیریم نەكەن، نموونەی یەكەم ئەوەیە كە هێشتا ئۆباما نەهاتبووە سەر تەخی سەرۆكایەتی و بە پراكتیك كاری نەكردبوو، نەرویژ نۆبڵی ئاشتیان پێبەخشی و لەدواجاریشدا دەركەوت پیاواێكی ئاشتیخواز نییە و زۆرترین جەنگیش لەسەر وەختی دەسەڵاتدارێتی ئەو بوو، كەچی كەسیش نەیكرد بە رەخنەی سیاسی، هەروەها نۆبڵی ئەدەبی درا بە كەسێكی یۆگسلافی بۆ كورتە چیرۆك كە دواجار دەركەوت و رەخنەشی لێگرا ئەو توانایە لە چیرۆكەكان و فكرەكانیشدا نییە كە نۆبڵ وەربگرێت، مێژوو خۆی دووبارە دەكاتەوە، كاتێك كە نۆبڵ لەنێوان ئالبێر كامۆ و نیكۆس كازانتزاكی مابوو، هەق بە كازانتزاكی بوو وەكو كامۆ خۆی ئیعتراف دەكات، كەچی نۆبڵ درا بە كامۆ، ئەمەیە نۆبڵ كە سیحرێكی بەتاڵە بە بڕوای من، چونكە دەستی سیاسی لە پشتەوەیە نەك هەڵسەنگاندنی ئەدەبی  و توانای تاكە كەسی رووت.، ئێمە تا ئێستاش بە وردی باسی ئەو عەقلانییەتەمان نەكردووە كە هێشتا بە تەواوەی نەگەیشتووە بە كۆمەڵگەی رۆژهەڵاتی و ناوچەكە، هێشتا  بەتەواوەتی مومارەسەی تاكگەرایی و نەمانی چینی ناوەڕاستمان نەكردووە كە چەند كاریگەری نیگەتیڤی هەیە، هێشتا نەمانزانیوە تاكگەرایی چ كێشەیەكی روحی و ویژدانی دەخوڵقێنێ‌ و چ قەیرانێك درووست دەكات كە بە خۆكوژی راناگەین و هتد.  

  . 

 

عەمید سەرحەد: گروپی جیاواز لە داعش پەیدا بوون وێنەی سەدام حسێن هەڵدەواسن

بەڕێوەبەری پێشووی پۆلیسی قەزاو ناحیەکانی کەرکوک، ئاشکرایدەکات داعش لە عێراق خۆی ڕێکخستووەتەوە، بەرپرس و پێکهاتەی ڕێکخراوەکەی لە ناوچەکان بەتەواوەتی گۆڕیووە و خەڵکی تازەی داناوە.

لەم گفتووگۆیەدا لەگەڵ دەنگی ئەمەریکا، عەمید سەرحەد قادر، دەڵێت"بەپێی پێکهاتەکە نوێیەکەی، داعش عێراقی کردووەتە 11 قاتعەوە، بۆ هەر قاتعە و بەرپرس و پێکهاتەی سەربازی تازەی داناوە."

جەختیکردەوە" ڕەنگە لەمەودوا جم و جۆڵ و هێرشی داعش ر‌وو لە زیادبوون بکات، پەلامار و هێرشی چەکدارانی ئەو ڕێکخراوە بۆ سەر دەزگا ئەمنیەکان ڕوو لە هەڵکشان بکات."

لە پێکهاتە نوێ یەکەی داعش دا، عێراق دابەشکراوە بۆ سەر 11 میحوەر، کە بریتین لە میحوەرەکانی ( بادیە، باشور، ئەنبار، فەلوجە، باکوری بەغدا، بەغدا، دیالە، کەرکوک ، سەڵاحەدین، دیجلە، نەینەوا)

بەپێی ئەو زانیاریانەی دراون بە دەنگی ئەمەریکا، داعش پێکهاتەی ڕێکخراوەکەی لە ڕووی دابەشکاری بەرپرسیارێتیەوە بەمشێوەیە دابەشکردووە، ( شێخ ئەبو سەفیە عێراقی ئەمیری دەستەی جەنگ، ئەبو حەمزەی موهاجر کە ئەردەنی یە کراوە بە وتەبێژ، موەفەق مستەفا کەرموش ناسراو بە ( ئەبو سەڵاح) بۆ بەرپرسی کارگێڕی، سامی جاسم محەمەد جبوری کراوە بە ئەمیری دیوانی بەیتولمال، رائید کەشکەوڵ جبوری بۆ بەرپرسی بەیتولمال، حەلیموف تاجیکی دانراوە بە وەزیری جەنگ، ئەبو حارس عێراقی کراوە بە والی عێراق، موعتەز نەومان کراوە بە جێگری والی عێراق.)

دەربارەی شوێنی ئەو بەرپرسانەی کە داعش تازە بەرپرسیارێتی پێداون، عەمید سەرحەد قادر ڕوونیکردەوە تەنها سنوری حەویجە لە نزیکەی 500 گوند پێکهاتووە، سەرجەم ئەو گوندانە داعش هاتووچۆیان پێدادەکات، ئەمە جگە لە پارێزگاکانی تر، کە هێزە عێراقیەکان نەیانتوانیوە لەداعش پاکیان بکەنەوە، چونکە ناوچەکە پان و بەرینە.

بەبڕوای عەمید سەرحەد قادر، خۆ ڕێکخستنەوە و دووبارە داڕشتنەوەی پێکهاتەکەی لە عێراق، ئاماژەیەوە بۆ ئەوەی داعش نیەتی پەلاماردان و هێرشی زیاتری هەیە، وتی"نەک تەنها داعش، چەندین گروپی تر پەیدا بوون، تەنانەت بەعسیەکانیش زیندوو بوونەتەوە، لە ڕۆژی 23/6/2020 دەیان وێنەی سەدام حسێنیان لەدەوروبەری کەرکوک هەڵواسیووە، دواتر پۆلیس بەپەلە وێنەکانی لە شوێنە گشتیەکان لابردووە."

خۆ ڕێکخستنەوەی داعش و پەیدابوونی گروپی تری جۆراو جۆر، لەکاتێکدایە حکومەتی عێراق لە ململانێیەکی تونددایە لەگەڵ ئەو گروپە چەکدارانەی کە چەکیان لایە و لەدەرەوەی دەسەڵاتی حکومەت کاردەکەن.