پەرداخە ئاوەكەی توركیا مەخۆنەوە ؟؟

هەندرێن شێخ راغب

لەتوركیا، كێشەی كورد دوو باڵی هەیە، باڵی سیاسی‌و باڵی سەربازی. كورد لە دوو سەنگەرەوە خەریكی ململانێی توندبووە لەگەڵ دەوڵەت جیاواز لە پارچەكانی دیكەی كوردستان. چونكە كاتێك هێزەكانی ئێمە لە شاخ بون، هێزی دیكە لەعێراق نەبوو لەناو پرۆسەی سیاسی نوێنەرایەتی ئاراستەی كێشەی كورد بكات، جگە لە هەندێ حزب و گروپی دروستكراوی بەعس خۆی. بەڵام لە توركیا دۆخەكە جیاوازە، كورد هەم لە شاخەو هەمیش لە شار.

هەدەپە(پارتی دیموكراتی گەلان) باڵی سیاسی كێشەی كوردە لەناو توركیا، ماوەی رابردوو زۆر گەشەی كرد، نەك بەربەستی یاسای هەڵبژاردنی بڕی، بەڵكو بووە سێیەم گەورە پارتی ناو هەموو توركیاو 80 كورسی پەرلەمانی بەدەست هێنا. كاندیدی سەرۆكایەتیەكەشی كە صەلاحەدین دەمیرتاشی هاوسەرۆكیان بوو زیاتر لە 6 ملیۆن دەنگی هێنا. لەولاشەوە گەشەی باڵی سەربازی كورد كە پەكەكە نوێنەرایەتی دەكات لە رۆژئاوای كوردستان و شەنگال و باكوری كوردستان پێگەی خۆی گرت و چەكی نوێ‌و پەنجەرەی نوێی دەستكەوت، بەتایبەت نزیكبوونەوەی ئەمریكا لە هەپەگە لەرێگای یەپەگەوەو دۆخی شەنگال و كوردانی ئێزیدی. ئەمەش هەم توركیای هاركرد، هەمیش ئێرانی توشی دڵەڕاوكێ كرد. بۆیە توركیا بەگەشەكردنی رەوای كێشەی كورد چی دیكە ئارامی نەما. پەلاماری عەفرین و رۆژئاوای كوردستانی دا، فشاری بۆردومان‌و ئۆپەراسیۆنی بۆ سەر ناوچەكانی پەكەكە دەست پێكرد.

بەڵام سیاسەتی یەكەمی لەناوخۆی توركیا دەستپێكرد، ئۆپەراسیۆنی گەورەی یەكەمی لەروی سیاسی ئەنجام دا، كەوتە گیانی هەدەپە، هاوسەرۆك دەمیرتاشی خستە كونجی زیندان، دەیان پەرلەمانتاری خستە زیندان، هەزاران كادیرو ئەندامی هەدەپەی زیندانی كردوە. باڵی سیاسی كوردی خراپ خستە قەفەزەوە.

ئینجا دوای تەواوبونی ئۆپەراسیۆنی سیاسی، ئێستا ئۆپەراسیۆنی سەربازی دەست پێدەكات بۆ ئەوەی باڵی چەكداری كوردیش بكاتە ناو دۆڵێكەوەو نەفەس بڕی بكات. كە ئەمەشی كرد، لەناو توركیا كورد دەكاتە تەیرێكی مەعقول و دابەزیوو لە خواستەكانی. ئەوكاتە پاكێجێك ئامادە دەكات بەناوی چارەسەری ئاشتی و سیاسی و كرانەوەی دیموكراسی، بەشێك لە مافی دیاریكراو دەداتە كوردی باڵ كراوو تەواوی رای گشتی نێودەوڵەتی و ئیقلیمی و شەقامی كوردی چەواشەدەكات. كوردی باڵكراویش دەسەڵاتی ئەوەی نابێت تەنانەت ڕوبەڕوی ئەم چەواشەكاریەش ببێتەوە.

ئینجا چی دیكە دەكات؟

بۆ هەرێمی كوردستان وانەی قەرەباغی ئەرمینیا ئەوەتا لەبەردەم كونەلوتی، توركیا بەهەموو توانایەكیەوە پەلاماری دەوڵەتی ئەرمینیایداو هەرێمی قەرەباغی گەڕاندەوە دەست دەوڵەتی ئازەربایجان، كەسیش لەم دنیایەدا قسەیەكی نەكرد؟؟ ئەگەر هەرێمی كوردستان تەسلیمی عێراق یان بیخاتە سەر سنوری خۆی كێ قسە دەكات؟ ئەمریكاو روسیا؟ ئێران‌و عێراق؟ یان یەكیەتی ئەوروپا؟ كێشەكە جددییە تكایە بیری وردی دەوێت.

توركیا ئاوی لەسەر عێراق گرتۆتەوە، كێ هەیە پێی بڵێ بۆ وا دەكەی؟ خەڵكی مەدەنی كردۆتە ئامانج و كەچی بە كورد دەڵێن تیرۆریست. بەداخەوە هاوكێشەی هێز لە ئەرزی واقیع دەیخواو كەس خۆی پیاو خراپ ناكات لەسەر كورد. عێراق دۆخێكی شلۆق و تێك شێلاوی هەیە، شیعەكان لێیان ئاڵۆزبووە، بەڵام ئەگەر هەرێمی كوردستان بە زەلیلی بكەوێتەوە دەستیان بۆ خراپە؟ ئینجا كێ هەرێمی كوردستان زەلیل دەكات ئەوە گرفتی ئەوان نیە؟.

ئەم نائومێدیە لە فراوانبوونی توركیاو پان بوونی جەستەی توركیا، بەشێكی پەیوەندی بەناوخۆی ماڵی كوردیەوە هەیە، هەرێمی كوردستان بۆڕی نەوتەكەی لەچنگی توركیایە، ئەمەش كارتێكی توندە بۆ لاوازكردنی هەڵوێستی هەرێمی كوردستان، هەرێمێك كێشەی موچەو دارایی هەیەو بازاڕی قلیشاوەتەوەو دۆسیەی نە‌وتی شكست خواردوە‌و نە‌وت دە‌كڕێ نەك بیفرۆشێ. توركیا مەستی ئەم خراپیەی دۆخی كورد بووە.

 ناڵێم دۆخەكە باشە، بەڵام ئەوەی لێی دڵنیام ئەوەیە داهاتوو كۆپی ئێستا نیە. ئەگەر توركیا بەرنامەی هەیە، خەڵكیش بەرنامەی خۆی هەیە، دەگوترێ لە سیاسەت دۆستی هەمیشە‌و دوژمنی هەمیشەیی نیە، بەڵام لە سیاسەت سەركەوتنی هەمیشەیی نیەو كەوتنیش هەیە. هەڵگەڕانەوەی مێزەكەش هەیە. ئەگەر سەیری رابردووی خۆمان بكەین نمونەی زۆر باوەڕ پێنەكراومان بینیوە كە بەخەونیش بیرمان لێ نەكردۆتەوە، وەك جەنگی كوێت و راپەڕین و بەهاری عەرەبی و ئازادبوونی رۆژئاوای كوردستان و ئەم دۆخەی دواتر بۆ ناسینی كێشەی كورد لە ئاستی نێودەوڵەتی دروست بوو. دۆخەكە رەشە، بەڵام مەرج نیە هەموو رۆژەكانی ساڵ ئاسمان هەر تاریك بێت، دنیا روناك دەبێتەوەو رۆژیش هەڵدێ. بەڵام لە ئێستادا بۆ كورد ئەوە گرنگە كە توركیا پەرداخێك ئاوی پێیە، هەر كەس بیخواتەوە، دەیكوژێ، چونكە ژەهرە؟؟.

دەستوورێک بۆ هەمووان

بەرهەم کەڵهوڕی

ماوه‌یه‌كه‌ باس و خواسی ده‌ستووری داهاتووی هه‌رێمی  كوردستان ده‌كرێت و ده‌بینین و ده‌بیستین باس لەوە دەکرێت  کە پێویستە له‌م ده‌ستووره‌دا تایبه‌تمه‌ندیه‌كانی هەموو ئایینەکان  بپارێزرێت  و نه‌درێنه‌ پاڵ هیچ ئایینێکی تر  یاخود  نابێت ته‌نها تاکە ئایینێک بە  سه‌رچاوه‌ی یاسادان دابنرێت   به‌ڵكو پێویستە  ڕه‌چاوی ئایینه‌كانی تریش بكرێت كه‌ شوێنكه‌وته‌یان هه‌یه‌  له‌ كوردستان  ، پێم وایه‌ ئه‌م داواكاریانه‌ مافی خۆیانه‌ و له‌ ماده‌ی ( 18) له‌ هه‌ردوو یاسای ( جاڕنامه‌ی جیهانی بۆ مافه‌كانی مرۆڤی ساڵی 1948 ) و ( په‌یماننامه‌ی نێوده‌وڵه‌تی بۆ مافه‌ مه‌ده‌نی و سیاسیه‌كانی 1966) و ده‌ستووری عێراقی ماده‌كانی ( 14 و 17 بڕگه‌ 1) جه‌خت له‌ ڕیزگرتن له‌ ئازادی بیرو باوه‌ڕی ئایینی ده‌كه‌نه‌وه‌.

به‌ حوكمی ئه‌وه‌ی هەرێمی کورستان  هەرێمێکی  فره‌ ئایینه‌ بۆیه‌ پێویسته‌ ڕیز له‌ تایبه‌تمه‌ندی ئه‌م ئایینانه‌ و شوێنكه‌وتوانیان بگیرێت به‌ پێی پڕه‌نسیپه‌كانی دیموكراسی شوێنكه‌وتووانی ئه‌م ئایینانه‌ش پێویسته‌ به‌شدار بن و هاوكار بن له‌ نووسینه‌وه‌ی ئه‌م ده‌ستووره‌واته‌ دواجار كه‌ سه‌یری هه‌موو ماده‌ و بڕگه‌ كانی ئه‌م ده‌ستووره‌ ده‌كرێت پێویسته‌ هه‌موو چین و توێژه‌كان مافه‌كانی خۆیانی تێدا ببین و  هه‌ست به‌ فه‌رامۆش كردن نه‌كه‌ن .

دۆخی سیاسی عێراق

 نوسینی: أیوب قادر

ئەگەری ئەوە هەیە دۆخی سیاسی عێراق بکەوێتە بەرمەترسیەکی گەورە دووای هەلبژاردنی پەرلەمانی عێراق ؛ چونکە ناسەقامگیری سیاسی وکێشەی پێكهاتەیی زەق تر دەبێتەوە لە هەلبژاردن و حوکمرانی عێراقدا, بالادەستی ئێران لە عێراق بە ڕێژەیەکی بەرچاو زیادی کردووە. زۆربەی ئەو گروپە چەکدارانەی کە هەن لە عێراق لە ژێر هەر ناوێکدابن ,حەشدی شەعبین بە فەرمانی ئێران دەجولێنەوە, ئەمەش کەلێنێكی گەورەی دروست کردووە لە نێوان هێزە ئاسمانیەکانی عێراق و حەشدی شەعبیدا

لەلایەکی تر ئێران پارێزگاری دەکات لە کۆنە گەندەل کارە سیاسی یەکانی عێراق و دەتوانێت فشارێكی سیاسی زۆر گەورە دروست بکات لەسەر لایەنە سەرەکی یەکانی عێراق و خەلک بۆ خۆپیشاندان بەکار بهێنن بۆ هەرپلانێكی نەخشه بۆ کێشراو , بۆیە دەتوانین بلێن کێشە سەرەکی یەکانی عێراق ئەم خالانەی خوارەوە دەگرێتەخۆی

1-نەبوونی سیستەمێكی سیاسی کە حكومڕانی عێراق بکات.

2-نەبوونی سەقامگیری ئەمنی و کۆمەلایەتی.

3-هەبوونی گەندەلی بەر بلاو

4-نەبوونی چاکسازی لە هێزەکانی پۆلیس وئاسایشی ناوخۆی عێراق.

ئەگەری ئەوە هەیە ئەمریکا عێراق جێ بهێلێت دووای هەلبژاردنەکانی پەرلەمان بەهۆی فشارێكی جەماوەری گەورە یان بڕیارەکانی بەرلەمان و حکومەت , هەندێ لە راوێژکارە سیاسی یەکانی ئەمریکا دانبەوە دادەنێن کە ئەمریکا شكستی خواردووە لە عێراق چونکە نەی توانیوە عێراق بکاتە هاوبەشێكی ستراتیژی خوازراو له لایەک و لە لایەکی تر نەی توانیوە عێراق بەهێز بکات لە رووی سوپاو تانک وهێزی ئاسمانی بە بەرامبەر بە ئێران بۆئەوەی سەربەخۆ بێت ونەکەوێتە ژێر کاریگەری ئێران؛ بە پێی راپۆرتێكی وەزارەتی بەرگری ئەمریکا لە سالی2003وە تا31- 3- 2019 بری 765 ملیار دۆلاری سەرف کردووە له ئازاد کردنی عێراق و شەری داعش. كەچی تا ئێستا نەیتوانیوە سەقامگیری ئابووری دروست بکات و لەکاتێكدا عێراق زیاتر لە 147 ملیار بەرمیل نەوتی خاوی سەلمێنراوی هەیە لە ژێر خاک تەنها لە سالی 2018بایی 91 ملیار دۆلارنەوتی فرۆشتووە کە هەر هاوولاتی یەکی عێراقی 486 دۆلاری بەردەکەوێت لە مانگێكدا کەچی رێژەی بێكاری %48.7 بەهۆی دانەمزراندنەوە .

مانەوەی ئەمریکا لە عێراق دووای هەلبژاردنەکان ئەگەری روودانی دەسپێكی جەنگێكی نوێ دەبێت لە نێوان ئەمریکاو ئێراندا لە گۆرەپانی عێراق . هێزی قودسی ئێران و میلیشیا جەماوەری یەکان هەمیشە هەرەشەن لە سەر بەرژەوەندیەکانی ئەمریکا لە عێراق, ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت ئەمریکا چیتر پێویستی بە قونسولخانە نیە لە عێراق کە بکەوێتە بەر کا تیۆشا بەلکو پێویستی بە پلانی کۆنکریتی شاراوە هەیەو پێشبینی دەکرێت دەسپێكی کارەکانی ئەمانە بێت:

1-راگرتن و تێكشكاندنی ئەو گروپ و هێزە چەکدارانە بێت کە لە ناوەخۆی عێراقدا فشاری جەماوەری دروست دەکەن لە شەقامدا

2-یەکخستنی هێزە ئەمنیەکانی عێراق لە چوورچێوەی ئەو سنوورانەی که سیستەمی یاسایی عێراق دایدەنێ.

بێگومان هەلبژاردنی پەرلەمانی عێراق بەدەر نابێت لە دەست وەردانی ئەمریکاوئێران ,کە هەریەکەیان بەرنامەو پلانی خۆی هەیە بۆی , هەر بۆیە ئەوەی هەستی پێدەکرێت بە بەراورد لەگەل هەلبژاردنەکانی تر, ئەگەری کۆنترۆل کردنی پەرلەمان و سیستەمی حوکمرانیە لە لایەن حەشدی شەعبی و مەترسیشی بۆسەر هەرێم کەمتر نابێت لە مەترسی داعش لە داهاتوو دا ؛ بۆیە پێویستە سەرکردایەتی کورد بە یەک ریزی خۆی ئامادەبکات بۆ هەر بارێكی نەخوازراو.

ئایا شارستانیەت دەمرێت؟

ویڵ دیورانت لە بارەی چاوگی ئەو ئاستەنگانەی بەرەو رووی شارستانیەت دەبنەوە، دەڵێ: رەنگە باران یان مێرگ شتێك بە شتێك نەكەن، زەوی بە وشك و برنگی بەجێ بهێڵن، یان رەنگە زەوی لە پای بە خراپ بەكار هێنانی یان بەكار هێنانی نادروست، ببێتە عەردێكی چەقێن و بێ كەڵك. خۆ رەنگە كار كردن بە كەسانی بەندە بخرێتە جێی كار كردنی ئازاد، ئەمەش هاندەری كار كردن بەرەو كزی دەبات، گوند بە بێ جووتیار و شارانیش بە بێ خۆراك دەهێڵێتەوە.
خۆ رەنگە گۆڕانی كەرەستە یان رێكاری بازرگانی –بۆ نموونە هێرش بردن بۆ زەریا یان بۆ ئاسمان- ببێتە مایەی وەستانی ناوەندە دێرینەكانی شارستانیەت و داتەپینیان، وەك ئەوەی كە لە پاش ساڵی 1492 بەسەر شاری (ڤینیسیا)دا هات لە ئیتالیا. خۆ رەنگە باج هێندە زۆر بێت تا رادەی شكست پێدانی وەبەرهێنانی سەرمایە و راگرتنی هاندەرانی بەرهەم. خۆ رەنگە زیاد بوونی كێبڕكێی سەركێشانە ببێتە مایەی نەمانی بازاڕ و كەرەستەی خاوی بیانی. خۆ رەنگە چڕ بوونەوەی سامان ببێتە مایەی پەرتەوازە بوونی نەتەوە لە گەرمەی شەڕێكی چینایەتی یان رەگەزپەرستانە. دوور نییە چڕ بوونەوەی دانیشتووان و هەژاری لە شارانی گەورەدا، حكوومەت ناچار بكات یان بە بەخشینی یارمەتیی حكوومەت بە بێكاران ئابووری لاواز بكات یانیش شان بداتە بەر مەترسییەكانی ئاژاوە و شۆڕش و راپەڕین.
هەرچەندی فێركردن زیاتر بڵاو ببێتەوە، باوەڕ بە لاهووت روو لە كزی دەكات و بە شێوەیەكی رواڵەتانە پەیڕەو دەكرێت، بە بێ ئەوەی كاریگەریی بەسەر رەفتار یان هیوای كەسانەوە هەبێت، ژیان و بیر و بۆچوون پتر عەلمانی دەبن، گوێ بە راڤە و مەترسیی لە رادەبەدەر نادەن، هەرچەندی كە بنەچەی مرۆڤانەی یاسای ئاكاریش دەربكەوێت، هێندە هێز و رەونەق لەدەست دەدات، چاودێری و سزای پیرۆزیش روو لە ئاوابوون دەكات. لە یۆنانی دێریندا، فەیلەسووفان باوەڕی كۆنیان لە لای چینەیلی خوێندەوار نەهێشت. لە لای گەلێك لە نەتەوەكانی تازەی ئەوروپاش، فەیلەسووفان هەمان ئاكامیان بەدەست هێنا.
لە چاخی دێرین و چاخی سەردەمیش، بیری شیكار جێی ئایینی گرتەوە، ئایین كە پشتیوانی یاسای ئاكار بوو، ئایینی نوێ پەیدا بوون، بەڵام لە چینەیلی دەسەڵاتدار دابڕا بوون، هیچ خزمەتێكی دەوڵەتیان نەكرد. پاشان چاخی گومان و بێزاری هات، ئنجا ئەبیكۆریزم، هەڵبەت پاش سەركەوتنی ئەقڵخوازی (عەقلانیەت) بەسەر ئەفسانە لە سەدەی بەر لە پەیدا بوونی كریستیان، پاشان لە یەكەمین سەدەی پەیدا بوونی كریستیان، هەمان چەشنە سەركەوتن بەدەست هات.
لەگەڵ بەریەك كەوتن لە ماوەی خاوبوونەوەدا، كە دەكەوێتە نێوان یاسای ئاكار و یاسایەكی دیكەی دوای ئەو، نەوەیەكی ئازاد خۆی دەداتە دەست لاف و گەزاف و گەندەڵی و پەشێوییەكی نائارام لە نێو خێزان و لە ئاكاریشدا دروست دەبێت، لە كەسانێكی كەم بەو لاوە، چی دی خەڵك وابەستەی كۆت و بەند و باوی كۆن نابێت.
شكست خواردنی سەركردایەتیی دەوڵەت رەنگە ببێتە مایەی لاوازی لە ئاكامی ململانێی ناوخۆ، لە كۆتایی پرۆسەكەشدا، رەنگە شكست خواردنی گورچكبڕ لە شەڕدا ببێتە گورزی كوشندە، یان رەنگە هێرشێكی دڕندانەی دەرەكی لەگەڵ دڕندایەتییەكی روو لە هەڵكشانی ناوخۆدا یەك بگرن، بە یەكگرتنیان كۆتایی بە شارستانیەت بهێنن.
مێژووی مرۆڤایەتی تەژییە بە پاشماوەی شارستانیەتی نەتەوەكان، وەك ئەوەی پێمان بڵێت كە هیچ بواری تێدا نییە چارەنووسی هەموو شارستانیەتێك مەرگە، بەمەش ویل دیوارنت ئەڵقەكە تەواو دەكات.
جا ئایا ئەمە وێنەیەكی ناحەزە؟
بە دروستی كارەكە بەم جۆرە نییە. ژیان داوای بە میرات مانەوەی نەمری ناناسێت و پەسندی ناكات، جا ئەمە چ لە لای تاك بێت یان دەوڵەت. مەرگ شتێكی ئاساییە، ئەگەر لە وادەی خۆیدا بێت، بەجێ و بەسوود دەبێت، عەقڵی هۆشمەند بە هاتنی ناڕەحەت نابێت.
بەڵام ئایا شارستانیەت دەمرێت؟
كارەكە بە دروستی وا نییە. شارستانیەتی یۆنان بە تەواوی نەمردووە، بەڵكوو تەنیا چوارچێوەكەی نەماوە، زێدەكەشی گۆڕا و بڵاو بووەوە. لە زەینی مرۆڤایەتیدا ماوە، هێندەش بە بەرینی ماوەتەوە كە سەراپای تەمەنێك هەرچەندی درێژ و بەرینیش بێت، ناتوانێت لە تێكڕای حاڵی بێت. هۆمیرۆس لەم رۆژگارەدا پتر لە سەردەم و زێدی خۆی دەخوێندرێتەوە، شاعیر و فەیلەسووفانی گریك لە هەموو كتێبخانە و كۆلیژێكدا هەن. سەد هەزار كەسیش لەم چركەساتەدا لە ئەفلاتوون (دۆزەرەوەی شادی و خۆشی لە فەلسەفەدا) دەكۆڵنەوە، ئەو شادی و خۆشییەی ژیان نقومی نێو بیری ئەرخەیان و حاڵی دەكات. ئەم مانەوە خۆڕسكەی ئاوەزی داهێنەر، چاكترین جۆری نەمریی راستەقینەیە.
نەتەوەكان دەمرن، خاكی دێرین روو لە چۆلەوانیی زیاتر یان رووبەڕووی گۆڕانی دیكە دەبێت، مرۆڤی نەرم و نیان كەرەستە و هونەری خۆی دەگرێتە دەست، پاشان بە یاوەریی یاد و بیرەوەریی خۆی، درێژە بە كاروانی خۆی دەدات. ئەگەر خوێندن و فێربوونیش ئەو بیرەوەری و یادە قووڵ و فراوان بكات، ئەوا شارستانیەت لەگەڵ خاوەنەكەی كۆچ دەكات و نیشتیمانێكی دیكە بۆ خۆی دروست دەكات. لەو خاك و نیشتیمانە تازەیەدا پێویستی بەوە نییە هەموو شتێك لەنوێ دەست پێ بكاتەوە، پێویستی بەوەش نابێت كە بە بێ كۆمەكی دۆستانە رێی خۆی ببڕێت، ئامرازەكانی گواستنەوە و گەیاندن بە زێدی رەسەنی خۆی دەبەسنەوە، وەك ئەوەی كە پردی كۆمەكی هەبێت. رۆما شارستانیەتی یۆنانی هاوردە كرد و بۆ ئەوروپای رۆژاوای گواستەوە. ئەمریكاش سوودی لە شارستانیەتی ئەوروپا وەرگرت، ئەوەتاش خۆی ساز و ئامادە دەكات بۆ ئەوەی بە تەكنیكی پێشتر نەبووی بێ وێنە، هەوڵی دەستاودەست پێ كردن و بڵاو كردنەوەی دەدات.
شارستانیەت توخمی رۆحیی رەگەزە، هەرچەندی ژیان بە زاوزێ بەسەر مەرگدا زاڵ بێت، هەرچەندی كولتوورێكی پیر پاشماوەی خۆی بە درێژایی ساڵان و لە رێی دەریاكانەوە بۆ میراتگری خۆی جێ دەهێڵێت. ئێمە لەو كاتەی كە ئەم دێڕانە دەنووسین، دەبینین بازرگانی و چاپ و تەل و شەپۆل و هەسارەی نەبیندراوی ئاسمان، نەتەوە و شارستانیەتەكان پێكەوە دەبەستێت، هەر كامێكیان چیی پێشكەش بە مرۆڤایەتی كردووە، بۆی دەنووسرێت.
ویل دیورانت لە شوێنێكی دیكەدا دەڵێت:
نابێت زۆر بەوە دڵگران بین كە شارستانیەتی ئێمەش وەك هەر شارستانیەتێكی دی رووبەڕووی ئەگەری مەرگ ببێتەوە، یان وەك چۆن فیریردریكی مەزن لە هێزەكەی پرسی كاتێك لە شاری كویلن پاشەكشەی كرد "پێتان وایە تا ئەبەد دەمێنن؟" خۆ رەنگە ئەوە پەسند بێت، كە شارستانیەت شێوەی نوێ بگرێتە خۆ، یان شارستانیەت و ناوەندی نوێ بە خول و قۆناغی خۆیدا تێپەڕ بێت.
شارستانیەتی مەزن بە تەواوی نامرێت، لە پاش هەموو هەڵسان و داكەوتنی دەوڵەتان، دەسكەوتی مەزن هەر مانەوە، وەك: بەدەست هێنانی ئاگر و رووناكی، تایە و شتی دیكە لە كەرەستەی بنەڕەت، زمان و نووسین، هونەر، گۆرانی، كشتوكاڵ، خێزان، باوكایەتی، سیستەمی كۆمەڵایەتی، رەوشت و چاكە، بەكار هێنانی فێركردن، گواستنەوەی میرات و خێزان و رەگەز. ئەمانە رەگەزەكانی شارستانیەتن، لە كاروانی مەترسیداری لە شارستانیەتێكەوە بۆ شارستانیەتێكی دیكەی دوای خۆی، بە شێوەیەكی تۆكمە پارێزرا، كە رایەڵی پێكەوە گرێدانی مێژووی مرۆڤایەتین.
لە بارەی بایەخی فێركردن لە پاراستنی شارستانیەتدا، ویل دیورانت پێی وایە:
شارستانیەت بە میرات نامێنێتەوە، بەڵكوو دەبێت هەموو نەوەیەك سەر لەنوێ فێری بێت و بەدەستی بهێنێتەوە، ئەگەر گواستنەوەی شارستانیەت یەك سەدە وەستا، ئەوا دەمرێت و ئێمەش جارێكی دی دەبینەوە كێوی. ئیدی باڵاترین خەرجیی هاوچەرخانەی خۆمان ئەوەیە كە بە شێوەیەكی پێشتر نەبوو خەرجیی خوێندنی باڵا بۆ هەمووان دەستەبەر بكەین.
ئاخۆ بەری تەواوی فێركردن چی دەبێت، ئەگەر هەموو منداڵێك بە لای كەمەوە تا تەمەنی بیست ساڵی بخرێتە بەر قوتابخانە، هەروەها دەرفەتێكی ئازادی پێ بدرێت كە بچێتە زانكۆ و كتێبخانە و مۆزەخانە، كە گەنجینەكانی هزر و هونەری بەرەی مرۆڤایەتییان تێدایە و تێیاندا دەست كراوە بێت؟
نابێت بەو جۆرە تەماشای فێركردن بكەین، كە گرد و كۆ كردنەوەیەكی ئازاربەخشی راستی و بەروار و چاخ و سەردەمەكانی دەسەڵاتە، هەروەها نەك تەنیا ئامادەسازی بێت كە تاك بۆ بەدەست هێنانی بژێوی ژیان ئامادە بكات، بەڵكوو بریتییە لە گواستنەوەی كولتووری ئەقڵی و ئاكار و تەكنیك و ستاتیكای خۆمانە، بە هەر چیی كە لە تواناماندایە بۆ زۆرترین ژمارەی خەڵك، بۆ ئەوەی مرۆڤ باشتر و فراوانتر لە ژیان بگات، كۆنترۆڵی بكات و جوان و رازاوەی بكات و چێژی لێ وەربگرێت.

سەرنج: ئەم بابەتە بە زمانی عەرەبی لە ماڵپەڕی (ساقیە) بڵاو بووەتەوە.

ئایا شارستانیەت دەمرێت؟2-2

وەرگیراوە لە گوڵان میدیا
ئایا شارستانیەت دەمرێت؟2-2
نووسه‌ر :ویڵ دیوارنت

وه‌رگێڕ : تاریق كارێزی

مانەوەى ئەم ئەزموونە مسۆگەر نیە ... کلیل لە دەست خۆتانە ونى مەکەن

لە ڕۆژی (19/5/2021) لە كۆنفرانسی ( یەكڕیزی و دەستور). لەسەر سەكۆی هۆڵێكی هۆتێل (ڕۆتانا) لە شاری هەولێر. بەر بەرچاوی سەرجەم لێپرسراوە حیزبی و حكومیەكانی ئەمڕۆی كوردستانی عێراق، لەبەردەم كامێراو چەندین شاشەی ڕاستەوخۆیی تەلەفزیۆنەكان وتی كورد دەڵێ: (دۆست ئەو كەسەیە بتگرێنێ). بۆیە منیش ڕاشكاوانە دەدوێم و ئێوەش بە جددی بیری لێ بكەنەوە: (ئەم ئەزموونەی ئێوە) كە دەیان ساڵ خەبات و تێكۆشانتان بۆ كردووە. هەزاران قوربانیتان لە پێناویدا بەخشیوە (بەمشێوە پەرتەوازەییەی نێوانتان. بە نەبوونی دادپەروەری، نەبوونی شەفافیەت، بەرتەسك كردنەوەی پانتایی ئازادی و ڕادەربڕین. دابەش بوونی كوردستان بەسەر ناوچەی سەوزو زەرد، یەك نەخستنەوەی هێزی پێشمەرگە) مانەوەی مسۆگەر نیە.
ئەم قسانەی سەرەوە، قسەی كەسێكی سادەی سەر شەقامەكان. یان قسەی فەرمانبەرێكی كوردی مووچە لێبڕاو، یان حیزبێكی ئۆپۆزسیۆن نیە، بەڵكو قسەی خەم خۆرو دۆستێكی ئەوڕوپی كوردە. قسەی ژنێكی جوان و ئازاو بە ئاگاو سیاسەتمەدارێكی ئەوڕوپایە. كە ساڵانێك ئەندامی پەرلەمانەكانی ئەوڕوپاو هۆڵەندا بووە. ماوەیەكیش وەزیری بەرگری وڵاتی هۆڵەندا بووە. ئەمڕۆ نوێنەری ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكانە لە عێراق. ئەو ژنە (جینین هینیس بلاسخارت)ە. كە هەتا بڵێی چاڵاك و هەر ڕۆژە لە شارو شارۆچكەو لە كۆڕو كۆبوونەوەو لای لێپرسراوێكی حیزبی و حكومی عێراقە. ئەو ژنە لە خەمی دامەزراندنەوەی عێراقە لەسەر بنەمای بەیەكەوە ژیان و سستەمێكی دیموكراتی. ئەو ژنە ڕاشكاوانە پێمان دەڵێت: كوردەكان…! ئەگەر تەبا نەبن، پێوەندی نێوان خۆتان چاك نەكەن. ئەگەر لەگەڵ میللەتەكەتان ئاشت نەبنەوە، ڕاستە ڕێی دیموكراتی نەگرنە بەر…هتد. دوور نیە ئەزموونەكەتان بكەوێتە مەترسیەوە. كلیلەكەش لە دەست خۆتانەو ونی مەكەن.
قسەكانی ئەو ژنە زەنگی هۆشیاری و ئاگاداركردنەوەیە. (السلام علی من اتبع الهدی). بەڵام ئایا بەرژەوەندییە حیزبی و داراییەكانی ئەمڕۆی لایەنە سیاسیەكانی كوردستان، ڕێگا بە گوێ گرتن لەو جۆرە ئاگادار كردنەوە و هۆشیاریانە دەدەن…؟ ئایا مێژوی ئێمەی كورد هەر بەمجۆرە نا تەباو دواتر شكست نەبووە…؟ مێژوو، ئەزموونی زۆرمان لە بارەی شكستەكانی كورد بۆ دەگێڕێتەوەو دەرسمان لێوەر نەگرتووە. پێشتریش دۆستەكانمان زۆریان پێ وتووین، بەڵام بەداخەوە گوێمان لیێ نەگرتوون. سوپاس (بلاسخارت)..بۆ خەمخۆری و پەرۆشیت.. سوپاس بۆ ئەوەی ڕاشكاوانە دەستت خستە سەر برینە بەسوێكان، كە ئێمەی كورد ناتوانین بەم جۆرە ڕاشكاوانە بدوێین.
شیاوی باسە ئێمە هەموومان لە گەورەترین لێپرسراوی هەرێمی كوردستان تا كاسبكارێكی نەخوێندەوار ئەو ڕاستیە تاڵانە دەزانین، بەڵام خۆمانی لێ نەبان دەكەین و لێی ڕادەكەین هەر كەسێكیش باسیان بكات دووچاری گرفت و كێشە دەبێت. كاتێكیش سەر لەبەردی ئەلحەد دەدەین لەسەر كەلاوەكان دەگرین.
بەداخەوە دۆستەكانمان لە ئێمەی كورد خۆمان، بۆ مانەوەو پاراستنی ئەم ئەزموونە خەم خۆرو بە پەرۆشترن. خۆشمان بێ باك هەر خەریكی قۆڵ بادان و جنێوو پلان گێڕانین لە یەكتر.

 

د. ئەرسەلان بایز