ئه‌ردۆگان خه‌و به‌چییه‌وه‌ ده‌بینێت؟

رامیار جمال

زۆرێک ده‌بێژن که‌ له‌سه‌ده‌ی بیست‌و یه‌ک داین‌و له‌قۆناغێکداین که‌ هه‌موان باس له‌مافی مرۆڤ‌و دیموکراسی ده‌که‌ن، هه‌رچی ده‌می ده‌کاته‌وه‌ له‌سه‌ر که‌رامه‌ت‌و شکۆمه‌ندی مرۆڤ ده‌دوێت، باس له‌خه‌بات له‌پێناوی کۆمه‌ڵگایه‌ک ده‌که‌ن که‌ ئاشتی‌و ئازادی له‌خۆ بگرێت‌و مرۆڤسالاری کولتوری باوی وه‌ها کۆمه‌ڵگایه‌ک بێت، به‌ڵام پێده‌چێت ئه‌مانه‌ وێردی سه‌ر زمان بن‌و یه‌کانگیر بێت له‌گه‌ڵ گوتاری پاسیفیست‌و ئایدیالیسته‌کان، ئه‌و نوسه‌رانه‌ی که‌ هه‌موو شتێک په‌یوه‌ست به‌تیۆری لیبرالیسمه‌وه‌ شی ده‌که‌نه‌وه‌. به‌ڵێ، دونیای خه‌یاڵ‌و فانتاسیای بیرمه‌ندان شتێک‌و واقعی سیاسی دونیایه‌کی تره‌.

با له‌کرۆکی بابه‌ته‌که‌ دور نه‌که‌وینه‌وه‌. به‌شێکی زۆری خه‌ڵکی رۆژئاوا، تورکیا به‌وڵاتێکی ئه‌وروپا ناوده‌به‌ن، ته‌نانه‌ت له‌هه‌ندێک نه‌خشه‌ی تایبه‌ت به‌کیشوه‌ری ئه‌وروپا، تورکیا به‌به‌شێک وه‌ وڵاتێکی گرنگی ئه‌م ناوچه‌یه خه‌مڵێنراوه‌، به‌راده‌یه‌ک که‌ خه‌ڵکانێک به‌باشی ده‌زانن کۆچ بۆ ئه‌و ولاته‌ بکه‌ن ئه‌ویش به‌و بیانووه‌ی که‌ له‌ تورکیا مرۆڤ ئازاده‌و ده‌ر‌فه‌ت بۆ هه‌مووان بێ جیاوازی هه‌یه‌ به‌ دیموکراسیه‌کی گه‌شه‌سه‌ندووشه‌وه‌. به‌ڵام له‌راستیدا، ئه‌م روئیایانه‌ش له‌چوارچێوه‌ی فانتاسیای لیبراله‌کان تێناپه‌رێت.

دونیای واقع پێمان ده‌لێت که‌ تورکیا وڵاتێکه‌ لێوانلێوه‌ له‌دیکتاتۆری، له‌لوتکه‌ی فاشیسمدایه‌، نه‌دیموکاراسی‌و نه‌پایه‌کانی شوێنه‌واریان له‌م وولاته‌ نییه‌. ئاخر کولتورو مێژوو ده‌ستوری ولاته‌که‌ دژ به‌دیموکراسین و مافی مرۆڤن. له‌

سه‌ره‌تای دروستبونی کۆماری تورکیاوه‌ -1923- چه‌شنێک له‌ دیموکراسی به‌دیناکرێت، به‌ڵکو ئه‌وه‌ی ده‌بینرێت تمییزه‌ به‌رانبه‌ر پێکهاته‌و غه‌یره‌ تورک‌و نه‌ته‌وه‌کانی تر، وه‌ گه‌لی کوردیش به‌تایبه‌تی.

سه‌رکرده‌یه‌کی سیاسی نه‌بینرا که‌ پشتیوانی له‌ کورده‌کان له‌و ووڵاته‌ بکات، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ گه‌ر سه‌رکرده‌ی تورک نه‌زانێت چۆن کورده‌کان قتڵ و عام بکات و دژ به‌ کورد نه‌بێت نایکه‌ن به‌ سه‌رکرده‌. ئه‌ردۆگان کاتێک هاته‌ سه‌ر ده‌سه‌لات، سه‌ره‌تا باسی ئازادی و دیموکراسی کرد وه‌ ته‌نانه‌ت مباده‌ره‌ی پرۆسه‌ی ئاشتیشی له‌گه‌ڵ کورده‌کان کرد، به‌ڵام ئامانجی ته‌نها و ته‌نها پته‌وکردنی پێگه‌که‌ی خۆی بوو و ئه‌م به‌ناو سه‌رکرده‌یه‌ هیچی که‌متر نییه‌ له‌ دیکتاتۆره‌کانی وه‌کو هیتله‌رو و مۆسۆلینی و صدام حوسین و سه‌رکرده‌ خوێن مژه‌کانی تری بلۆکی رۆژهه‌ڵاتی ئه‌وروپا.

ئه‌ردۆگان خه‌ون به‌گێرانه‌وه‌ی سولتانیه‌تی عوسمانییه‌وه‌ ده‌بینێت، وه‌ هه‌مو شتێک له‌پێناوی گێرانه‌وه‌ی ئه‌م سوڵتانیه‌ته‌ ده‌کات، ئینجا به‌کۆمه‌ڵکوژی کورده‌کان بێت یا هاوکاری کردن له‌گه‌ڵ رێکخراوی تیرۆرستی داعش. هه‌مو ئاکارو کرداره‌کانی تورکیاو دیکتاتۆره‌که‌ی ئاماژه‌ن بۆ خه‌ونی پاوانخوازی ده‌وله‌ته‌که‌ی وه‌ گه‌راندنه‌وه‌ی ئیمپراتۆره‌ مێژوییه‌که‌ی. به‌بیانوی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی هێرش ده‌کاته‌ سه‌ر رۆژئاوای کوردستان، به‌بیانووی بوونی مۆڵگه‌کانی په‌که‌که‌ بۆردومان‌و تۆپبارانی کوردستانی باشور ده‌کات، بالیۆزی رووسیا به‌به‌رچاوی هه‌مو کامێراکانه‌وه‌ له‌وڵاته‌که‌ی ده‌کوژێت، ده‌ست تێکه‌ڵ ده‌کات له‌گه‌ڵ ایران‌و عیراق بۆ هێرش کردنه‌ سه‌ر که‌رکوک ئه‌ویش به‌و هۆکاره‌ که‌ تا ئێستاش چاوی له‌سه‌ر که‌رکوکه‌، – که‌رکوک شارێکی ستراتیژی ئیمراپتۆری عوسمانی بو- ئه‌مانه‌و چه‌ندین نموونه‌ی تریش ئیسپاتی ده‌که‌ن که‌ ئه‌ردۆگان خه‌ونی پاوانخوازی‌و گێرانه‌وه‌ی ئیمپراتۆریه‌تی عوسمانی هه‌یه‌. ئایا ئه‌مریکا و هێزه‌ ئه‌وروپییه‌کان تا چه‌ندو چ راده‌یه‌ک بێده‌نگی له‌ئاست درنده‌یی‌و ملهوری تورکیاو ده‌سه‌لاته‌که‌ی هه‌لده‌بژێرێت، داهاتوو وه‌ڵاممان ده‌داته‌وه‌.

*ماسته‌ر له‌سیاسه‌تی نێوده‌وڵه‌تی

 

                   لە عەفرین مێژوو خۆی دووبارە دەكاتەوە                    

                                                           هیوا سەید سەلیم

   كارل ماركس،  دەڵێت:( مێژوو خۆی دووبارە دەكاتەوە جارێكیان بە تراژیدی و جاری دوومیش  بە كۆمیدی )

  بەڵام هەمیشە قەدەری   كوردان وابووە كە مێژووەكەی بە تراژیدی دووبارە دەبێتەوە، واتا كورد فرچكی بە تراژیدیا گرتووە، ئەگەر لاپەڕەكانی میژووی كورد هەڵبدەینەوە ئەوسا تێدەگەین كە مێژوەكەمان چەند پراوپڕە لە رووداوی تراژیدی ئەوە قڕكردن و ڕاگواستن و ئەنفال و كیمیاباران كە هەموویان ڕووداوی تراژیدین.

 رۆژی  16 ئادار ئەمساڵ لە كاتێكدا كە   باشووری كوردستان و تەنانەت پارچەكانی تری  كوردستانیش خەریكی ئامادەسازی بووم  بۆ یادكردنەوەی مەرگەساتی (30 ) ساڵەی هەلەبجە، كە ساڵانە لەو رۆژەدا رێز لە قوربانیانی كارەساتی هەڵەبجە دەگیرێت و كورد پرسەی نەتەوەیی بۆ هەلەبجە دەگێڕێت، كە 30 ساڵ بەر لە ئەمڕۆ لە لایەن رژێمی فاشستی سەدام 5000 كەس لە خەڵكی سڤیلی هەلەبجەو دەوروبەری كرانە قوربانی خەونە فاشسیتەكانی دەسەڵاتدارانی ئەوسای رژێمی بەعس.

ئەمساڵ لە( 16/3)دا هەڵەبجە دەستەخوشكێكی تری بۆ پەیدابوو، ئەویش لە سایەی بوونی عەقلیەتی فاشستانەی خەڵكانێك كە سەدام ئاسا بیردەكەنەوە و هەمیشە تینون بە خوێنی گەلی كوردستان،  لەو رۆژەدا ئەردۆغانی سەرۆك كۆماری توركیا كە هەمیشە بانگەشەی ئیسلامیەتی و مرۆدۆستی دەكات شاری عەفرینی بەدەردی هەڵەبجە  سووركرد لە خوێنی خەڵكانی سڤیل تەنیا لەبەر ئەوەی كوردبوون و بە دەسەڵاتی فاشستانەی ئەردۆغان رازی نەبوون.

 هەلبژاردنی ئەو رۆژە لە لایەن سوپای داگیركەری توركیا هەرگیز بەڕێكەوت نیە، ئەردۆغان لە یادی كۆماری مەهاباد هێرشی بۆسەر كاتۆنی عەفرین دەستپێكرد و لەیەكەم هێرشیشیدا (72) فرۆكە بۆردەمانی دەڤەرەكەیان كرد كە ئاماژەیە بۆ 72 ساڵەی دامەزراندنی كۆماری مهاباد، دوا جاریش لەیادی كۆمەڵكوژی هەلەبجە لە عەفرین خەلكی سڤیل دەكوژێت ئەمەیە ئەو تراژیدیاەی كە حوكمی مێژووە بەسەر كوردی فەرزكردووە.

كۆمەلكوژیەكەی ئەردۆغان لە كاتێكدا ئەنجام درا كە شەرڤانان (56) رۆژ خۆڕاگریان كرد لەبەردەم سوپایەكی پڕچەكی وەك سوپای توركیا و هێزە هاوكارەكانی كە بریتی بوون لە دەیان رێكخراوی تیرۆرستی پاشماوەی ئەلقاعید و داعش و نەسڕە، تەنانەت لە ئەوپەڕی ئاسیای ناوین لەسەر سنوورەكانی چین و توركمەنستان هێزی تیرورستی بۆ گیانی كوردان هێنراون.

تراژیدیای ئەمجاری مێژووی كورد لە عەفرین و رۆژئاوای كوردستان لە كاتێك دایە كە جیهان  لە سەردەمی عەولەمە و تەكنەلۆژیا دایەو هەمووان  بەناو بانگەشەی مافی مرۆڤ و ئازادی دەكەن، كەچی 57 رۆژە لە عەفرین و دەوروبەری بەچەكی بەشێك لەو وڵاتانە كورد دەكوژرێت و لە سەر ماڵ وموڵكی دەردەكرێت سەرچاوەكانی ژیانی لێ تێكدەدرێت كەچی كەسێك نیە گوێ لە هاواری كوردان بگرێت.

دوای ساڵ و لە هەمان رۆژی مەرگەساتی هەڵەبجە كارەساتی عەفرین لەگەل ئەو بەرخۆدانە پر لە قارمانیەتیەی شەڕڤانان، بەڵام دۆخەكە ئەومان پێدەڵێت كە بۆ گیانی كوردان ئەردۆغان لە سەدام باشتر نیە، ئەوەی كە دەبێت كورد تێیبگات ئەوەیە كە هێشتا دۆستی ئێمە چیاكانن و بەس.

دواجار دەڵێین ئەگەر 30 ساڵ بەر لە ئەمڕۆ هەلەبجە هێمای مەزڵومیەتی گەلی كورد بووبێت و بە ناسنامەی نەتەوەیمان ناسرابێت، ئەوا هیچ گومانی تێدانیە كە عەفرین دەبێتە هێمای خۆراگری و بەرخۆدان و ناوی عەفرین دەچێتە پاڵ كۆبانی، دووژمنان و داگیركەرانی وەك ( ئەردۆغان) یش ئایندەیان لە دیكتاتۆرێكی وەك  (سەدام) باشتر نابێت، لەگەل ئەوەشی كە تراژیدیاكەی عەفرین ناخ هەژێنە.

 

 

 

گەنج لەنێوان ڕۆشنبیری و گەمەسیاسیەکاندا

هاژە شیخ سالار

گەنج وەک بەھایەکی گرنگی مرۆیی وگرنگتر لە سەرمایەکانی تر لەدونیادا پێگەو بەھای خۆی ھەیە، دەوترێت گەنج وەک ھەویر وایە چۆنت بوێت واو بۆ دەردەچێت ،بەمانایەکی ترتۆ وی گەنج بۆ داھاتوو چۆنی بچێنیت ئەوە دەدرویتەوە، کەواتە گەنج پێویستە پەروەردەیەکی ڕۆشنبیری پێشکەش بکرێت و وچاوەڕێی ئاسۆی ڕوونی لێبکەیت، کەئەمەش یەکێکە لەو ھەنگاوانەی گەنجی سەرکردەی لێ دروست دەکرێت وسەرکردەیەکی لێھاتوو بەرھەم دێنێت، کەواتە دەکرێ بپرسین ,گەنجەسەرکردەکان وبەتواناکانی جیھان پەروەردەی پێشوەختەن یاخود بەسەرکردەیی لەدایک بوون؟.

بێگومان ھەموولەدایک بوونێک سەرکردەیی نیە ،بەڵام دەکرێ ھەموو سەرکردەیەک لە لەدایک بوونیەوە پەروەردەی سەرکردەیی پێبدرێت ، لێرەوە گرنگی پەروەدەی گەنج وسەرکردەی داھاتوومان بۆدەردەکەوێت ، کە گەنج لەکوێی کۆمەڵگادایە وچۆن کۆمەڵگا گرنگی بەم سامانە گرنگەی دەدات، گەنج لەنێو خەونەڕەگاڵەییەکانی وخەیاڵە فراوانەکانی ، بۆیە گەر ئەم خەون وخەیاڵانە ڕۆشنبیریەکی پێنەدرێت ھەرزوو لەگەڵ خەونە فراوانەکانی گەنجێکی ناکامڵ پێدەگات ، گەنج پێویستە بەردەوام بخوێنێتەوە و بەدواداچوونی ڕووداوەکانی ھەبێت وبەئاگابێت لەچواردەورو ئەو تەمەنە پڕ بەھرە وتوانایە بەفیڕۆ نەڕوات ، تەمەنی گەنج لەنێوان (١٥ _٢٥ ساڵیدا بەپێی بڕیاری نەتەوەیەکگرتووەکان پەرلەمانی کوردستانیش پەسەندی کردووە)، تەمەنێکە وە ردەگرێت وتوانای وەڵامدانەوەی باشی ھەیە بۆ داھاتوو، لێرەوە بەداخێکی گەنجانەوە دەگەڕێمەوە بۆ پەروەردەی گەنجی خۆمان ودەپرسم، ئایا دەرفەتەکانی خۆ ڕۆشنبیرکردن بۆ گەنج لەم ھەرێمەدا لەبارە؟،کێن ئەوانەی گرنگی بەم سامانەمرۆییە گرنگەدەدەن؟، بابەتەکانی خوێندنەوە وسەرچاوەکان بەپێی ئارەزو و پێویستی گەنجن؟،ئایا بەئاگابوونی گەنج لەڕووداوەکانی ڕۆژانەو چواردەوری بابەتی بەبایەخن بۆگەنج؟.

بەکورتی گەنج لەھەرێمی کوردستان ئەو بەھامرۆییە بەنرخەیە کەھەیە؟.

بێگومانم گەر خوێدنەوەیەکی خێرا و وورد بکەیت بەنێو گەنجان و پارتەسیاسیەکان وناوەندەکانی پەروەردەوفێکردن وڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی ودانیشتنەکانی نێوپارک و شوێنەگشتیەکان وکافێکانی تایبەت بەگەنجان وبەرنامە میدیاییەکان وھتد... بۆت دەردەکەوێت کەگەنج لەئاست پێویست نیەبۆسەرکردایەتی وگەنجێکی سەرکردەی تەواو سەرکردەییمان نیە(بەشێوەیەکی گشتی), بەبڕوای من بەشێکی پەیوەندی بەوەوە ھەیە کە، گەنج لەنێو گەمەسیاسیەکان ونەبوونی پەروەردەیەکی گەنجانەی زانستیانەو نەھێشتنەوەی کاتی گەنج بەسەرقاڵکردن بەسیاسەتێکی بێخێر و نەبوونی سەرچاوەی زانستی بۆ خۆڕۆشنبیرکردن لە کتێبخانەکان وسایتەکان بەکوردی وەک پێوێویست بوونی کافێ وشوێنەگشتیەکان بەشوێنی خەمەکانی گەنجان لەبری ببێتە شوێنی خوێندنەوە ودایالۆگ بۆگەنج و بوونی ھەواڵە ناخۆشە جەنگیەکان و وکۆچی گەنجان وھەڵگەڕانەوەی گەنج ھەر ڕۆژەو لەلایەن پارتێکی سیاسی و گروپێکی کاتی ونەبوونی دڵسۆزێک بۆ دەست گرتنی گەنج وھتد..... بەشێکن لەھۆکارەکانی کەمی ڕۆشنبیری گەنج لێرە بەبەراورد بەگەنجانی وڵاتانی ناوچەکە وجیھان، لەکاتیکدا جیالەھەر دەوڵەت وگەلێکی دیکە پێویستە گەنجی سەرکردە پێبگەیەنین وئامادەی بکەین بۆداھاتووی نەوەکانی دوای خۆمان، چونکە ئەوەی بۆتەھۆی ھێنانی نەگبەتی و نەھامەتی ئەم گەلەو گەنجانی ئەمڕۆ، نەبوونی عەقڵێکی گەنجانەو سەردەمیانە و سەرکردەییە لەئاستی سەرکردایەتیدا چ حزبی وچ حکومی، گەر پێمان وایە گەنج وسەرکردە دوانەی لێک دانەبڕاون کەواتە دڵسۆزانی گەنج و خەمخۆرانی سەرکردەی ئایندە لەکوێ؟، بفەرموون قۆڵی زانست وپەروەردەی لێ ھەڵمان وگەنجی سەرکردە بخەنە کایە زانستی و ڕۆشنبیریەکان ومەھێڵن چی دی گەنج پەراوێز بخرێت و کۆچ و جێھێشتنی وڵات ببێتە خەون وپلانی گەرنا لێگەڕێن باسەرکردە بەئەزموونە پیرەکان گەنجەکانمان پەروەردەکەن وچاوەڕێی گەنجی سەرکردە مەکەن و لەئێستاو لەئایندەدا تەنھا چاوەڕێی ئەوە بکەن کە لە ڕابردودا بینیومانە.

وتاری فریدریش ئەنگڵس لەسەر گۆڕی كاڕڵ ماركس

و. پێشڕەو محەمەد

لەڕۆژێكی وەك ئەمڕۆدا، لە 14ی ئازاری 1883، سەعات 2 و 45 دەقە، گەورەترین بیرمەندی ڕۆژگاری ئێمە لەبیركردنەوە وەستا. تەنها دوو دەقە بەتەنها بەجێمان هێشتبوو، و كاتێك گەڕاینەوە بینیمان بەئارامی لەسەر كورسییەكەی خەوتووە، بەڵام بۆ هەمیشە خەوتووە.

لەدەستدانی ئەم ئینسانە زیانێكی هێندە گەورەیە بۆ پرۆلیتاریای خەباتگێڕی ئەوروپا و ئەمریكا و بۆ مێژووی زانستەكان كە ناتوانین پاشهاتەكانی بژمێرین. ئەو شوێنە بەتاڵەی بەهۆی ڕۆیشتنی ئەم ڕۆحە گەورەوە دروست بووە، بەزوویی لەهەموو شوێنێكدا هەستی پێدەكرێت.

بەوجۆرەی داروین یاسای پەرەسەندن یان سروشتی ئۆرگارنیی و زیندووی بوونەوەرانی كەشفكرد، مارسیش یاسای گەشەسەندنی مێژووی مرۆڤایەتیی دۆزییەوە: ئەو ڕاستییە سادەیەی تا پێش ماركس، لەژێر چەتری گەشەی بێئەندازەی ئایدیۆلۆژیادا حەشاردرابوو، ئەو ڕاستییەی مرۆڤایەتیی پێش ئەوەی بتوانێت بیر لە سیاسەت، مەعریفە، هونەر و ئایین و هتد بكاتەوە، دەبێت بخوات، بخواتەوە، شوێنی نیشتەجێبوون و پۆشاك و هتدی هەبێت؛ ئەو ڕاستییەی كەواتە بەرهەمهێنانی ئامرازە دەستبەجێ ماددییەكان و سەرەنجام بڕی گەشەی ئابووریی بەدەستهێنراو لەلایەن خەڵكێكی دیاریكراو یان لە هەر قۆناغێكی دیاریكراودا، ئەو ژێرخان و بناغەیە پێكدەهێنێت كە لەسەرییەوە، دامەزراوەكانی دەوڵەت، چەمكە یاسایی و مافناسییەكان، هونەر و تەنانەت ئایدیاكانی ئەو خەڵكە دەربارەی ئایین پەرەیان سەندووە... و لەژێر ئەم ڕۆشناییەدایە كەواتە دەبێت هەموو ئەمانە لێكبدرێنەوە، نەك بەپێچەوانەوە، هەربەوجۆرەی تا ئێستا ئەنجام دراوە.

بەڵام ئەمە هەموو شتێك نییە. ماركس یاسای تایبەتی جوڵەی باڵادەست بەسەر مۆدێلی بەرهەمهێنانی سەرمایەداریی ئەم سەردەمە و كۆمەڵگا بۆرژوازییەكەی دۆزییەوە كە بەهۆی ئەم مۆدێلی بەرهەمهێنانەوە سەریهەڵداوە. دۆزینەوەەی زیادەبەها، لەناكاو كێشەیەكی ڕوونكردەوە كە هەم ئابووریناسانی بۆرژوا و هەم ڕەخنەگرانی سۆسیالیست كە دەیانویست چارەسەری بكەن، لەهەموو لێكۆڵینەوەكانی پێشوودا، لە تاریكیدا بۆی دەگەڕان.

ئەم دوو جۆرە دۆزینەوەیە بۆ تەمەنێك كافییە. بەختەوەرە ئەو كەسەی تەنانەت بتوانێت دەستی بەیەكێك لەم دۆزینەوانە بگات. بەڵام لە هەر بوارێكدا كە ماركس لێكۆڵینەوەی لەسەر كردبێت – و ئەو لەلێكۆڵینەوەی لە زۆر بواری جۆراوجۆردا ئەنجام داوە كە هیچ یەكێكیان لێكۆڵینەوەی ڕووكەشانە نەبوون – لە هەموو بوارەكاندا، تەنانەت لە ماتماتیكیشدا، گەیشتووە بە كەشف و دۆزینەوەگەلی سەربەخۆ.

بەمجۆرە بوو پیاوی زانست. بەڵام ئەمە هێشتا تەنەت نیوەی وەسفی ئەو نییە. زانست بۆ ماركس لەڕوانگەی مێژووییەوە هێزێكی دینامیك و شۆڕشگێڕانە بوو. ئەگەرچی بۆ ئەو دۆزینەوەی نوێ لەم یان ئەو بوارەی زانستی تیۆریدا كە ڕەنگە هێشتاش بەكارهێنانەكانی بەتەواوی قابیلی وێناكردن نەبووبێت، خۆشحاڵییەكی زۆری بەدواوە بوو، كاتێك دۆزینەوەكان كاریگەرییەكی خێرا و شۆڕشگێڕییان لەسەر پیشەسازییەكان و لەسەر پەرەسەندنی مێژوویی لەگشتێتیدا دادەنا، خۆشییەكی تەواو جیاوازی تێدا بەدیدەكرا. بۆ نموونە، ئەو لە نزیكەوە موتابەعەی پێشكەوتنەكان و دۆزینەوەكانی بواری كارەبای دەكرد و بەم دواییانەش بەتایبەت موتابەعەی كارەكانی مارسێل پۆپرەی دەكرد.

ماركس پێش هەر شتێكی دیكە، ئەو شۆڕشگێڕێك بوو. بەرپرسیارێتیی ڕاستەقینەی لەژیاندا ئەوە بوو هەرچۆنێك و بەهەر ڕێگایەك بێت كۆمەك بە لەناوبردنی كۆمەڵگای سەرمایەداریی و دامەزراوە دەوڵەتییە داهێنراوەكانی بكات، كۆمەك بە ئازادیی و ڕزگاربوونی پرۆلیتاریا بكات، كە خۆی یەكەم دروستكەری وشیاریی پێگەكەی و پێداویستییەكانی بوو و وشیاریی بەسەر هەلومەرجەكانی ڕزگاربوونیدا بوو. خەباتكردن سروشتی ئەو بوو. بەمجۆرە جۆش و خرۆشەوە، بەم جۆرە سەرسەختیی و سەركەوتنەوە خەباتی كرد، كەمتر كەسێك دەتوانێت ململانێی لەگەڵدا بكات.

كارەكە لەیەكەم "ڕاینیشە تسایتونگ" (1842)، ڕۆژنامەی "بۆپێشەوە"ی پاریس (1844)، "ڕۆژنامەی ئەڵمانیی-برۆكسل" (1847)، "نۆیە ڕاینیشە تسایتونگ" (1848-1849)، و سەرەڕای نامیلكە خەباتگێڕییە زۆرەكان، كاركردن لە ڕێكخراوەكانی پاریس، برۆكسل و لەندەن و سەرەنجام تاجی سەری هەموو ئەمانە، پێكهێنان و دامەزراندنی ئەنتەرناسیۆنالی كرێكاران – ئەمە خۆی لەڕاستیدا دەستكەوتێك بوو كە بەڕاستی دامەزرێنەرەكەی دەتوانێت شانازیی پێوەبكات ئەگەر تەنانەت هیچ كارێكی دیكەشی نەكردبێت.

و لەئەنجامدا، ماركس لەڕوانگەی ڕق و تۆمەتبەخشینەوە و قسەپێگوتن و تۆمەت بۆدروستكردنەوە، یەكەم كەسی ڕۆژگارەكەی بوو [واتا هیچ كەس هێندەی ئەو تۆمەتی بۆ دروستنەكرا و سوكایەتیی پێنەكرا]. حكومەتەكان، هەم ستەمكارەكان و هەم كۆمارییەكان، ئەویان لە وڵات و قەڵەمڕەوەكانی خۆیان دوورخستەوە و دەریانكرد. بۆرژوازەكان، هەم كۆنەپارێزەكان و هەم دیموكراتە توندڕەوەكان، پێشبڕكێیان بوو لە تۆمەتبەخشینەوە و قسەگوتن پێی. هەموو ئەمانەی وەك تەونی جاڵجاڵۆكە پاك دەكردەوە، فەرامۆشی دەكردن و تەنها كاتێك وەڵامی دەدایەوە ئەگەر زەروورەتێكی تەواوی هەبووایە. و ئەو كۆچی دوایی كرد لەكاتێكدا ملیۆنان كرێكاری شۆڕشگێڕی هاوخەباتی ئەو – لە كانەكانی سیبریاوە تا كالیفۆرنیا، لەهەموو بەشەكانی ئەوروپا و ئەمریكا، لەناخی دڵییانەوە ماركسیان خۆشدەویست، ڕاستگۆیانە ڕێزیان لێدەنا و ئێستا بەهۆی لەدەستدانییەوە لەماتەم و پرسەدان – و ئەگەرچی ڕەنگە نەیارانی زۆر بوون، بەڵام بەئازایەتییەوە ڕایدەگەیەنم تەنانەت یەك دوژمنی شەخسی نەبووە.

 

لەیادی كۆچی دوایی ماركسدا، ئەم چەند هەوڵە بچووكەی خۆم بۆ ناساندنی ماركس و ئەفكاری ماركس پێشكەشی كتێبخانەی كوردیی كردووە

 

  1. چۆن ماركس بخوێنینەوە: پیتەر ئۆزبۆرن/پێشڕەو محەمەد
  2. دیالەكتیكی ترس: فرانكۆ مۆرتی/پێشڕەو محەمەد
  3. مانیفێستی پارتی كۆمۆنیست: كاڕڵ ماركس و فرەدریك ئەنگڵس/پێشڕەو محەمەد
  4. بۆچی ماركس لەسەرحەق بوو: تێری ئیگڵتۆن/پێشڕەو محەمەد
  5. دەروازەیەك بۆ ڕەخنەی ئابووریی سیاسیی: كاڕڵ ماركس/پێشڕەو محەمەد
  6. ڕیتمەكان، شەقامەكان، شارەكان (ماركسیزم و ژیانی ڕۆژانە): كورت مایەر، كانیشكا گونواردینا/پێشڕەو محەمەد
  7. دەربارەی پرسی جولەكە: كاڕڵ ماركس/پێشڕەو محەمەد
  8. قەیرانی سەرمایەداریی و وەزیفەی ماركسیستەكان: ئالان وودس/پێشڕەو محەمەد
  9. كاری كرێ و سەرمایە: كاڕڵ ماركس/پێشڕەو محەمەد
  10. لینین چۆن ماركسی خوێندەوە: لیۆن ترۆتسكی/پێشڕەو محەمەد
  11. بەشداریكردن لەڕەخنەی فەلسەفەی مافی هێگڵ: كاڕڵ ماركس/پێشڕەو محەمەد
  12. ماركسیزم و تیرۆریزم: لیۆن ترۆتسكی/پێشڕەو محەمەد
  13. بۆهیمیا، نەفیكردن و شۆڕش: ئێنزۆ تراڤێرسۆ/پێشڕەو محەمەد
  14. كاركردن بۆ هەموو جیهان: ڤیلهێلم لیبكنیشت/پێشڕەو محەمەد
  15. لەگەڵ تەرجەمەكردنی فیلمی: كاڕڵ ماركسی لاو

ئەردۆغانی گەوج

لەتیف فاتیح فەرەج

 ئەردۆغان خۆی بە موسڵمان و خاوەن باوەڕو خواناس دەزانێ ، زۆر بابەتم لەسەر بڕواداریەكەی و نوێژو رۆژوی ئەو خوێندوەتەوە ، سەبارەت مناڵی و هەوڵی جیهادو تۆپێن و ئەو شتانەش شتم خوێندوەتەوە ، دەزانم چۆن خوێندی و چۆن پێگەیشت ، مرۆڤی خاوەن بڕوای راستەقینە ، ناكرێت بڕوای بە كوشتنی ئەوانی تر هەبێت ، لە كاتێكا ئەگەر ئەوانی تر هاودینی بن ، هیچ بڕو بیانوو هۆیەك نیە بۆ كوشتنیان ،بەشێكی زۆر لە دەقەئاسمانیەكان پێداگری لە پاراستنی مرۆڤ و رێز لێگرتنی دەكەنەوە ، لێ گەوجی ئەردۆغان لەوەدایە خۆی بە موسوڵمان دەزانێت و سوپاو جاشەكانی بەردەداتە خەڵكی خاوەن باوەڕی كورد ، گەوجیەكە هەر ئەوە نیە ، گەوجی گەورە ئەوەیە ئەردۆغان خەون بە لەناوبردنی كوردەوە دەبینێت ، چ گەوجیەكە بە مایۆنان كورد لە سەدان شارو شارۆكەو گوندی باكوری كوردستان و توركیاو ئەستەنبوڵ هەبن ، تۆ بتەوێ لە بولبولەو جەندەریس و عەفرین بە كوشتنی ژمارەیەك كورد شانازی بە لەناودانی كوردەوە بكەیت .

ئەمە گێلی و نەفامیەكی مەزنە ، ئاخر خۆ كورد 10بۆ 12 ، یان 100 بۆ 200 كەس نین بتوانی بیانگریت و كوشت و بڕیان بكەیت و ئیتر پاڵی لێبدەیتەوە ، كورد ملیۆنان كەسی رەسەنی ئەو ناوچەیەن ، تەنانەت مێژوی عوسمانی ، مێژووی ئەدەب و هونەری توركیا كوردی لێدەركەیتە دەرەوە كەلەلادەبێت ، مێژویەك سەعیدی نەورەسی و شێخ عوبەیدیلای نەهری و ئەحمەدی خانی و مەلای جەزیری و فەقێی تەیران و ئەحمەد كایەو یەڵماز گۆنای و ئاپێ موساو ئەحمەد عارف و خەیاڵئۆغڵو یەشار كەمال و هەزارانی دیكەی تیا نەبێت كەی مێژووە ، چ گێلیەكە رۆژانە پێنج جار بەرماڵ رابخەیت بۆ نوێژو دەست لە ژن و مناڵ نەپارێزی ، ئەمە ئاژەڵیەكی رەهایە ، ئاژەڵی بە مانا دڕندەیی و بڕندەیەكەی ، تۆبڵێی لە توركیایەكدا كە 80 ملیۆن پتر مرۆڤی تیایە كەس نەبێت بە ئەردۆغان بڵێت هێواش .

با وادابنەین ئەردۆغان سبەی عەفرینی بە تەواوەتی تەفرو تونا كرد ، ئەی ئامەد و وان چی لێدەكات ، ئەی هەكاری و جەزیرەو ماردین ، ئەوی سنەو ئیلام و هەمەدان و شاری كوردو كرماشان ، ئەی سلێمانی و هەولێرو دهۆك ، چ گەمژەییەكە بڵێی كورد لە ناودەدەم ، كەچی بۆ سواڵی دەنگیش تكاو رجا لە ئاغاو دەرەبەگی كورد بكەیت ، ئاخر من نوێنەری ئەردۆغانم بینیوە چۆن لە بەر ئاغای كورد پاڕاوەتەوە ، پیرە كوردی ئامەدیشم بینیوە بڕوای بەوە هێناوە ئاپۆ ماركسیەو رقی لێبووە ، لێ هەزاران مناڵی جزیرەو مۆكس و باتمانیشم بینیوە ، سرودیان بۆ ئازادی وتوە ، ئاغاو پیرێكت فریودا ئەدی ملیۆنان مناڵ كە خەون بە ئازادیەوە دەبینن ، بە بڕوای من ئەردۆغان گەمژەیەكی بێ وێنەیە كە لای وایە بە كەوتنی عەفرین و بۆمبارانی قەندیل كورد كۆتای دێت .