شكستێكی تری توركیا

 

                                                  هیوا سەید سەلیم

 

  دوای سێ رۆژ لە دەستبەسەركردنی ساڵح موسلم، هاوسەرۆكی پێشوی پەیەدە، لە لایەن دەوڵەتی چیك، سەرنەجام دادگای ئەو وڵاتە بڕیاری ئازادكردنی دەركرد، ئازادكردنی موسلم لە كاتێك دایە كە لە ماوەی دەستگیركردنی قسەو باسی زۆر لەسەر ڕادەستكردنەوەی بە دەولەتی توركیا دەكرا، بە تایبەت كاتێك كە دەوڵەتی توركیا لەو چەند رۆژەدا هەموو هەوڵێكی خۆی بۆ ئەو هەنگاوە دەست پێكردبووو.

ئازادكردنی ساڵح موسلم بە بریاری دادگای چیك جگە لەوەی كاردانەوەی توندی دەوڵەتی توركیای لێكەوتۆتەوە، بە شكستێكی گەورەی سیاسی و دبلۆماسیش بۆ دەوڵەتی توركیا هەژمار دەكرێت، وە دەچێتە پاڵ هەموو ئەو شكستانەی كە لە چەند ساڵی ڕابردوو ڕووبەرووی دەوڵەتی توركیا بۆتەوە.

هەموو ئەوانەی چاودێری رەوشی سیاسی توركیا دەكەن لەو باوەڕەدان كە توركیا لە سایەی سیاسەتەكانی ئەردۆغان تووشی قەیرانی گەورەتر دەبێت، ئەمە لە كاتێك دایە كە ئەردۆغان بە حسابی خۆی كار دەكات تا بتوانێت لە هەڵبژاردنەكانی ساڵی داهاتوو(2019) سەركەوتنی گەورە بەدەست بێت، سەركەوتنێك كە لەمەودوا ئەردۆغان بتوانێت باس لە سیستەمی  ئەردۆغانیەت بكات و بە تەواوی جێگا بە ئەتاتۆركیەت لەق بكات كە ئەمە خەونە سەركیەكەیە.

   رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆك كۆماری توركیا ئەو پرۆژەی سەرەوەی  لە مانگی ئۆكتۆبەری ساڵی پار لە كۆبوونەوەی سەرانی حزبەكەی باس كردووە، هەروەها  هەموولایەكی  ڕاسپاردوون كە ئامادەسازی بۆ هەڵبژاردنەكانی (2019) بكەن، كە بریتیە لە هەڵبژاردنی شارەوانیەكانی توركیا لە مانگی( ئاداری /2019) و هەلبژاردنی سەرۆك كۆمار و پەرلەمانی توركیا لە مانگی (تشرینی دووەمی/ 2019) هەر لەو كۆبوونەەیدا ئەردۆغان باسی لە گرنگی ئەو هەڵبژاردنانە بۆ پارتی دادوگەشەپێدان باسكردووە و ڕایگەیاندووە:

(هەڵبژاردنەكانی 2019 ئایندەی توركیا بۆ نیوسەدەی داهاتوو داری دەكات)

ئەو خەوەنەی ئەردۆغان ئەوە دەسەلمێنێت كە ئەردۆغان شەڕی عەفرین و دواجاری هەوڵی دەستگیركردنی ساڵح موسلمی بۆ ئەو ئامادەسازیەیە كردبێت، كە پێش هەلبژاردنەكانی ساڵی داهاتوو پێویستیەتی  بەڵام وەك دەوترێت:

( مەرج نیە هەموو جارێ با بە قازانجی كەشتیوانەكان هەڵبكات)

 بای ئەمجارە نەك هەر بە قازانجی ئەردۆغان و هاوپەیمانەكانی لە پارتی نەتەوەپەرستی توركیا بەسەرۆكایەتی دەوڵەت باخچەلی نەبوو،  بگرە ڕووداوەكانی دوو ساڵی ڕابردووی توركیا و ئەو تەنگەژە سیاسی و ئابووریانەی لەسەرینی سیاسەتە چەوتەكانی ئەردۆغان رووبەڕووی توركیا بوونەتەوە،  ئەوەمان پێدەڵێن كە ئەردۆغان خەونەكانی دەبنە خەونی چۆلەكە.

دەوترێت ئەمجارەشیان سەرۆكی توركیا  لە پلانی بۆ دەستگیركردنی هاوسەرۆكی كۆنی پەیەدەو ڕادەستكردنەوەی بە توركیا مەبەستی بوو هەمان سیناریۆی دەستگیركردنی ئۆجالان دووبارە بكاتەوە، بەڵام بێ ئاگا لەوەی ئەوە ئێستا لە ناوچەكە دەگوزەرێت،  زۆر جیاوازە لەو سەردەمی كە توركیا  توانی  لە رێگەی پلانێكی نێودەوڵەتی ئۆجالان دەستگیربكات  .

   نۆزدە ساڵ بەر لە ئەمرۆ كاتێك ئۆجالان دەستگیركرا،  هەریەك لە ئەمەریكا و هاوپەیمانەكانی هاوكاری توركیایان كرد،  هەر لە فشارخستنە سەر سوریا بۆ وەدەرنانی ئۆجالان لە وڵاتەكەی،  تا فشارخستنە سەر هۆڵەندا و یۆنان و روسیا و كینیا تا ئۆجالان لەخۆنەگرن، بەڵام ئەمرۆ ساڵح موسلم پارتەكەی شانبەشانی ئەمەریكا شەڕی ئەو تیرۆرستانە دەكات كە توركیا پاڵپشتیان لێدەكات، لە بەرامبەریشدا  توركیاش لە تەنگژەیەكی دبلۆماسی دایە لەگەڵ ئەمەریكا و زۆرێك لە هاوپەیمانەكانی ئەمەریكا.

لە ئاستی ناوخۆیشدا توركیا بەدەست چەندین كێشە دەناڵێت كە دیارترینیان ئەو شكستە سەربازیەیە كە 37 رۆژە نەیتوانیوە پێشرەویەكی ئەوتۆ لە شەڕی عەفرین بەدەست بێنێت،   جگە لە داگیركردنی چەند كیلۆمەترێك لە گوندە سنووریەكانی كانتۆنی عەفرین.

لە ئێستاشدا دەتوانین بڵێین ئەوەی لە چیك روویدا، لە شكستهێنانی پلانێكی جاسوسیانەی ئەردۆغان بۆ دەستگیركردنی ساڵح موسلم،  دەچێتە پاڵ شكستەكانی تری توركیا،  وە لەڕووی مۆڕاڵی ئومێدی كورد بە سەركەوتنی بەرخۆدانی عەفرین زیاتر دەكات،  وە توركیاش بەرەو قەیرانی زیاتی ناوخۆی و دەرەكی دەبات.

 

 

 

 

 ئاینی میللی و ئاینی دەسەڵات

بەهمەن تاهیر نەریمان

(هەندێک تێڕامان لە ئاینی دەوڵەت و ئاینی ناو خەڵک)

دینداریی میللی لەئەنجامی کارلێک لەنێوان دین وەک پەیام و کۆمەڵ و بوارەکانی ئابوری، سیاسی، کلتوری، سایکۆلۆژی... ئەو خەڵکە دروستدەبێت. گۆڕانکارییە جیاوازەکانی نێوان کۆمەڵگەکان دەبنە هۆی سەرهەڵدانی دینداریی میللی جیاواز و ڕێژەیی. بەقەد جیاوازیی کۆمەڵگەکان؛ ئەوەندەش دینداریی میللی لە کۆمەڵگەیەکەوە بۆ یەکێکی تر دەگۆڕێت، تەنانەت لەناو یەک کۆمەڵگەدا وردە کلتورەکان، وردە ئاینی میللیش دروستدەکەن. بۆیە دینێکی ڕێژەیی سەرهەڵدەدات، ڕەوتی دینیی جۆراوجۆریش سەرهەڵدەدات.

دینداریی میللی دیندارییەکە لەناو خەڵکی گشتی پشت بە دەق نابەستێت. زۆر جار لەدەرەوەی دەقەوە دیدەکانی خۆی شکڵگر دەکات. جاری واش هەیە دینداریی میللی پێچەوانەی دەقی دینییش دەوەستێتەوە، بۆ نمونە قورئان دەڵێت: (ان اکرمکم عند الله اتقاکم)، بەڵام شێخایەتی کە هیچ ڕەگێکی لە دیندا نییە؛ دێت و نوتفەی پێغەمبەر دەکاتە بنەمای بەڕێزیی خۆی. دینداریی میللی لە جێی دەق پشت بە قوتب دەبەستێت، قوتبێک خەڵکی هەموو سیقەیەکی پرسە دینییەکانی خۆی بە پیاوێکی دینی دەدات، یان کەسێتییەکی دینی. ئەویش دیدەکانی خۆی وەک دیدێکی دینی و ئاسانکراو بە خەڵک دەگەیەنێت. خەڵکێش بە ئیمانەوە وەری دەگرن.

دینداریی میللی دیندارییەکی سادە و ساکارە و دورە لە ئاڵۆزی، عادەتییە، ئاڵۆزییەکانی دین سادە و ساکاردەکاتەوە.

دین لەناو دامەزراوەی دەوڵەتدا دینی ڕەسمییە، دینێکە زمانی نزیک لە قانون و زمانێکی بیرکارییانەی هەیە. ئەم دینە شکڵی ئەو جۆرە دەوڵەتە دەگرێت کە بۆی بۆتە دینی ڕەسمی، دەوڵەت شەرعییەتی ئایدۆلۆژی خۆی پێپتەودەکات و پاساوی کارەکانی دەوڵەت دەداتەوە. دینی ناو دەوڵەت لەشێوەی دامەزراوەیەکی تۆکمەدایە و بەشێوەیەکی هیرارکی(لە سەرەوە بۆ خوارەوە) دەسەڵاتی تێدا دابەشکراوە. ئەم دینە بە ئیمتیاز دینی دەقگەرایەو بۆ شەرعییەتدان بە پێکهاتە ئایدیۆلۆژییەکەی خۆی پشت بە دەقی دینی دەبەستێت، هەروەها بۆ جوانکردنی ڕوی دەوڵەت و شەرعییەتدان بە دەوڵەت پشت بە دەقی دینی دەبەستێت. جیهازی دەوڵەتیش بەرگری لەم دینە دەکات و لەبەرانبەر دینەکانی تر پشتگیری دەکات. ئەم جۆرە دینە بڕوای بە جیاکردنەوەی (مافی خودا و مافی بەندە) نییە و مەحاکمی تەفتیشی هەیەو تەواو ماف دەدات بەخۆی کە خەڵکی دادگایی بکات و بەشینەوەی جەهەننەم و بەهەشت بەخۆی دەسپێرێت. بۆیە زۆر پشت بە تەکفیر دەبەستێت و هەرچی دەکات ناتوانێت بڕوای پێنەبێت. دینی دەوڵەت دینێکە لەسەر بنەمای پۆلێنکردنی تاکەکان وەستاوە و تەنها ئەوانە پلە یەکن کە سەر بە ئایدیۆلۆژیا ستانداردەکەی خۆیەتی.

جۆرێک دینی دامەزراوی تێکەڵ بە دەسەڵات هەیە، ئەویش بریتییە لە دینی موعارەزەی ئەو هێزە سیاسییەی کە دژی دەسەڵاتێکە کە بە کردارەکی(بالفعل) دەسەڵاتە. بەڵام ئەم بەهێز(بالقوە) دەسەڵاتە و ئەو دینەی ڕەهەندە ئایدیۆلۆژییەکەی پێکدەهێنێت خەریکی شەرعییەتدانە بە دەسەڵاتی ئۆپۆزسیۆن. ئەمیش لە هەمان مۆدیلی دینی ناو دەوڵەتە و خەریکی بونیادنانی پەیوەندیی ئاوێتەکراوی دین و دەسەڵاتە.

ئەم دو دینە(دینی ناو دەسەڵات و دینی و دینی ناو ئۆپۆزسینی سیاسی)هەردوکیان دینی دەقپەرستن و دینی بەدامەزراوەکراون. هەردوکیان دەبنە ئایدیۆلۆژیای دەسەڵات، ئیتر مەرج نییە ئەو دەسەڵاتە ڕاستەوخۆ لە حوکمدا بێت، دەشکرێت ئۆپۆزسیۆن بێت.

ڕەوتی سێیەم دینی میللیە، ئەم جۆرە دینە شەرعییەتی لە کلتوری کۆمەڵایەتییەوە وەردەگرێت و دین و کەلتور سنورەکانیان زۆر کاڵدەبێتەوەو لە زۆر شوێندا تێکەڵ بە یەکتری دەبن.

دینداریی میللی خاوەنی کشان و لێبوردەییە، ڕێزی فرەیی دەگرێت و تا ئاستێکی باش نەرمونیانە، بە پێچەوانەی دینی ناو دامەزراوە و دەسەڵاتەوە، مرونەتی کەمە و لەبەرانبەر ئەوانی تری جیاوازدا توندە.

ئەو دینەی دەبێتە ئایدیلۆژیای دەسەڵاتی ئۆپۆزسیۆن لە چەندین ئەگەردا بەهێزدەبێت:

1) لە کاتێکدا دەوڵەت بەهۆی گەندەڵی و ستەمکاری و چاوچنۆکیی دەسەڵاتدارەکانییەوە لەگەڵ جەماوەر بۆشاییەکی گەورە کەوتۆتە نێوانیانەوە، دینی دەسەڵاتی ئۆپۆزسیۆن ئەو بۆشاییە داگیردەکات و خۆی لە جەماوەر نزیکدەکاتەوە.

2) لەسەردەمی سەرمایەداریی نیو-لیڕاڵدا دەوڵەت زۆر لە خزمەتگوزارییەکانی لەدەستداوەو داویەتی بە کەرت و بازاڕی ئازاد، کەمترین خزمەت پێشکەش بە خەڵک دەکات. لێرەوە دینی ناو دەسەڵاتی موعارەزە(لە دونیای ئیسلامیدا) دێت و زۆر لەو بۆشاییانە پڕدەکاتەوەو زۆر لە خزمەتگوزارییەکان جێبەجێدەکات و خۆی لە جەماوەر نزیکدەکاتەوە.

3) بەهۆی لاوازیی یان شەڕوشۆڕەوە دەوڵەت، یان شێوە-دەوڵەت لاوازدەبێت و ناتوانێت پێداویستییەکانی خەڵکی پربکاتەوە و دینی ناو معارەزە دێت و ئەو کەلێنەش پڕدەکاتەوە.

لێرەوە پەیوەندییەکی بەرژەوەندخوازانە لەنێوان خەڵک و دینی ئۆپۆزسیۆندا دروستدەبێت، بەهۆی دامەزراوە پەروەردەییەکانی دینی ناو ئۆپۆزسیۆنەوە ئەم پەیوەندییە مادییە دواتر دەگۆڕێت بە پەیوەندیی ئایدیۆلۆژی و تێڕوانینە دینییەکەی خۆی دەخاتە ناو زەینی جەماوەرەوە.

نوێکردنەوەی ژیان و زیادبونی تەفسیرە زانستییەکان بۆ نهێنییەکانی ژیان، پانتایی ڕۆڵی دین تەسکدەکەنەوە و زانست زۆر لە ڕۆڵەکانی داگیردەکات.

بەشێوەیەکی گشتیی دینداریی میللی دیندارییەکە خۆی گونجاندوە لەگەڵ ژیانی ڕۆژانەدا و دەیەوێت بەئاشتی و دور لە گرژی ژیانی کۆمەڵایەتی بەڕێبکرێت. ئەوە دینداریی میللییە نایەوێت و ناخوازێت سیستمی ئەهلی زیممە بەسەر ئەوانەی ئەهلی کیتابن بسەپێنێت و پێی بڵێت ملشۆڕانە دەبێت جزییە بدەیت. بەڵام دینی ناو دەوڵەت کاتێک دەسەڵاتی هەبێت، کاتێک بۆی لوا، دێت و فقهی خۆی بەسەر پەیڕەوکارانی دینەکانی تردا دەسەپێنێت. دینداریی میللی نایەت بە کەسێکی بێدین بڵێت من ناتوانم لەگەڵ تۆ بژێم و نابێت تۆ هەبیت، دەڵێت (هەرکەسەو دەچێتە ناو قەبری خۆیەوە)، یان دەڵێت: (خۆی و خوای خۆی. خوا بەندەناسە). بەڵام دینی ناو دەوڵەت بەکەسێکی مولحد(ئایتێست) یان بتپەرستێک یان بێئاینێک دەڵێت دوو بژاردەت لەبەردەمدایە(یان موسڵمان دەبیت یان دەبێت بکوژرێیت)، دینی دەوڵەت کەسێک ئەگەر ئاینەکەی خۆی بگۆڕێت؛ وەک مورتەدێک فەرمانی کوشتنی بەسەردا دەدات.

دینداریی میللی بۆنەو جەژنەکان وەک چێژ و خۆشی و پێکەوەبون دەبینێت، جەژنی نەورۆز وەک ڕۆژێکی تایبەت بۆ کەیفوسەفا و سەیران دەبینێت، جەژنی مەولود دەکاتە ڕۆژی شەربەتگێڕان و بەخشینەوە و چێژ، کەچی دینی ناودەوڵەت یان دینی ناو دەسەڵاتی ئۆپۆزسیۆن دێت و بۆ شەرعییەتدان یان نەدان بەم جەژنانە بۆ دەق دەگەڕێت، ئەگەر دەق ڕێی پێدا ئەوا شەرعییە، ڕێی پێنەدا ناشەرعییە. لای ئەو  پێوانەی ئاینی میللی چێژ و کاتبەسەربردنێکی خۆشە، بەڵام پێوانەی ئاینی دەوڵەتخواز شەرعی و ناشەرعیبونە.

خەڵک بەشێوەیەکی گشتیی لوقمەی ژیان و پاراستنی ژیان لایان گرنگە، مرۆڤ لە ژیانی ڕۆژانەیدا زۆر پراگماتییە و دەیەوێت ئەوەی لە دەوروبەری دەگوزەرێت لەگەڵ بەرژەوەندییە مادییەکانی بگونجێت. ئاینی میللیش ئەم دۆخە پراگماتییەی تێدایە و هەمیشە خۆی دەگونجێنێت لەگەڵ کۆمەڵ و بەرژەوەندییەکانی تاک و کۆمەڵ. هەر بۆیە کۆمەڵ پێویستی بە ئۆقرەیی و ئارامییە، هەوڵدەدات قبووڵی جیاوازییەکانی ناو کۆمەڵ بکات و هەمویان لەخۆبگرێت. ئاینی میللی لە کوردستان؛ توانیبوی پێکەوەژیانێکی تاڕادەیەکی باش لەنێوان موسڵمان و جولەکە و مەسیحی و کاکەیی و ئێزدی و زەردەشتی و تەنانەت دیندار و بێدینەکاندا دروستبکات. هەر بۆیەش لە سلێمانی گەڕەکی جولەکان هەبوە و لە هەولێریش کریستیان. بەڵام کە لەلایەن ئیسلامییەکانەوە و لەلایەن دەوڵەتی ئیسرائیلەوە ئاین دەکرێت بەبەشێک لە دەسەڵات، ئیتر جولەکەیەک ناتوانێت لە هەولێر و سلێمانی و دیاربەکر و هەر شوێنێکی تر بەو ئاسانییەی جاران بمێنێتەوە، چونکە ئیسلامی ناو دەسەڵات قبووڵی ناکات. چونکە کە ئاین دەبێتە ئاینی سیستمی سیاسی و دەسەڵات؛ ئەم پێکەوەژیانە دەخاتە بەردەم مەترسییەوە. لە ئیسرائیل حزبی شاس لەبەر ئەوەی حزبێکی دینییە و دین و دەسەڵاتی لە یەکەیەکدا کۆکردۆتەوە، توندڕەوترین حزبە دژ بە موسڵمانەکان.

دینیی میللی هەمیشە مەیلی بۆ ئەوەیە دین لە دەسەڵات دوربخاتەوە، مەیلیشی بۆ ئەوە هەیە ناوچەی دینی و ناوچەی دنیا لێکجیابکاتەوە و هەموشت ناخاتە ناو دینەوە. هەر بۆیە لەناو دینی میللیدا دەوترێت(ساتێک بۆ خواو ساتێک بۆ دڵ). کەواتە ساتی دڵ جیایە لە ساتی خوا، ساتی دڵ ساتێکی دنیاییە و پڕە لە بەزموڕەزم، بەڵام ساتی دین ساتێکی پڕ سروتە. لە دینی دەوڵەت و دیسپلینکراودا کۆی کایەکانی دونیای و دینی تێکەڵ بەیەکدەکرێن و بڕوای بەجیاکردنەوەی ئەم دو ناوچەیە نییە، کێ کتێبەکەی یوسف قەرزاوی خوێندبێتەوە بەناوی (العباده‌ فی الاسلام) بەڕوونی بۆی دەردەکەوێت چۆن ئیسلامی ناو دەسەڵات(یان ئیسلامی ناو موعارەزەی سیاسی) کۆی کایەکانی ژیان دەکات بە دینی و هیچ سنورێک لەنێوانیاندا ناهێڵێتەوە.

بەبۆنەی ئەوەی ئیسلامی ناو دەسەڵات کایەی دینی و دنیایی تەواو تێکەڵ دەکات، ئەو کۆمەڵگەیەی ئیسلامی دەسەڵات تێیدا باڵادەستە، بۆ دیمۆکراتیزە و سێکیۆلارکردن ئاسان نییە. بەپێچەوانەوە، ئیسلامی میللی ئاسانتر بە پرۆسەی عەلمەنە و دیمۆکراتیکردندا دەڕوات.

دینی دەسەڵات مەیلێکی زۆری هەیە بۆ جێبەجێکردنی سنورەکانی شەریعەت و خوازیارە بە وردەکارییەوە جێبەجێیان بکات، تەنانەت لەم سەردەمەدا ئەگەر مرۆڤایەتیش شەریعەتی تێپەڕاندبێت، ئەو گرنگی نادات بە بنەماکانی مافی مرۆڤ و وەک فەرمانێکی ئیلاهیی بان-مێژویی و بان-زەمینی لێی دەڕوانێت. تۆ سەری کوشتنی مورتەد بکە لە سعودییە، لە ئێران، لای داعش و بەرەی نوسرە، چەند بە بێشەرم و بەبەرچاوی خەڵکەوە لەدینهەڵگەڕاوەکان دەکوژن. یان سەیری داعش بکە چەند بە ئەمانەتەوە فقهی کەنیزەک و بازاڕی فرۆشتنی کەنیزەک(سوق النخاسه‌) جێبەجێدەکات!! بەڵام لە دینی میللیدا ئەم شەریعەت و فقهانە کەمترینیان لێجێبەجێدەکرێت. ئەو شەریعەت و فقهە جێبەجێدەکات کە لەگەڵ کلتور و ڕێساکانی پشتگیری یەکتری دەکەن.

 تۆ سەیری ژنکوشتن بکەن، ژن کوشتن لەسەر زینا پشتگیرییەکی دینی و کلتوریی هەیە، لەبەر ئەوەی کلتورەکە نێرسالارییە، هەر زوو کوشتنی ژن تێکەڵ بە ئاینی میللی دەبێت، کەچی کوشتنی پیاوی زیناکەر، با شەریعەت قبووڵی بکات، بەڵام کلتوری نێرسالار قبووڵی ناکات، بۆیە ئاینی میللیش چاوی لێدەپۆشێت.

لە تێڕوانینی ئاینی میللی بۆ پرسەکان مەرج نییە هەمیشە ئاینی میللی مرۆڤدۆستانەتر بێت لە ئاینی دەسەڵات. بۆ نمونە تێڕوانینی ئاین بۆ ژن بەگشتی نایەکسانانەیە. لە هەندێ خاڵدا ڕەنگە ئاینی میللی داخراوتربێت لە ئاینی دەسەڵات، بۆ نمونە لە بەشکردنی میرات لە ئیسلامدا؛ ئاینی سیستم و دەسەڵات لە دوبەش یەک بەش دەدات بە مێ. لەناو کۆمەڵگەی کشتوکاڵیی کوردیدا و لە ڕابردودا هیچ بەشێک نەدەدرا بە مێ. ئاینی میللی کوردی بەتەواوی لەم نادادیییە بێدەنگ بوو، ئەگەر ئیسلامی شەریعەت جێبەجێبکرایە، ئەوا لانی کەم مێ نیوەی نێری لە زەوییەکانی باوکی بەردەکەوت. لەم کاتەشدا ئیسلامی میللی تەواو لەم بێبەریکردنەی مێ بێدەنگبووە. بەڵام لە ئازادیی مێدا ئیسلامی میللی زیاتر بێدنگە لە تێکەڵبونی نێرومێ لە ئاهەنگ و بۆنەکاندا و ئەمەش ئازادیی جوڵەی مێی لەناو کۆمەڵی کوردیدا زیتر کردوە، جا لەبەر ئەوەی کۆمەڵی کوردی خاوەنی کۆمەڵگەیەکی کشتوکاڵیی بوەو پێویستی بەهەرەوزی نێر ومێ بوە، بۆیە تێکەڵبونی نێر و مێی لە ئاینی دەسەڵات زیاتر تێدا بوە. ئەسڵەن ئیسلامی شەریعەت ڕازی نییە لە تێکەڵیی نێرو مێ لە خوێندنەگە و زانکۆکانیشدا، ئەوە ئاینی میللی و پێویستییەکانی ژیانە ئەم ئاینی دەق لەو پرسانەدا پشتگوێدەخات، نەک خودی ئاینی دەسەڵات ڕێ بەو تێکەڵبونانە بدات.

پیلانی نهێنی “تیرۆكردن یان ڕفاندنی” ساڵح موسلیم شكستیهێنا

ئارام هادی

ده‌وڵه‌تی توركیا له‌تۆڵه‌ی شكستی پیلانه‌ هه‌واڵگرییه‌كه‌ی ساڵی ڕابردوی شارۆچكه‌ی “دوكان” له‌باشوری كوردستان، كه‌ مه‌به‌ستی بو به‌ڕێز “جه‌میل بایك” ده‌ستگیر بكات‌و هاوكات شكستی سوپاكه‌ی له‌ئۆپه‌راسیۆنی “چڵه‌ زه‌یتوندا” كه‌ “39ڕۆژه‌” له‌به‌رامبه‌ر “به‌رخۆدانی سه‌رده‌م له‌عه‌فرین” له‌سه‌ر ده‌ستی “ژن‌و پیاوه‌” شه‌ڕڤانه‌كان ده‌ینۆشێت، خودی ئه‌ردۆغانی توشی ئیحراجییه‌كی زۆركردوه‌و بوه‌ته‌ هۆی به‌رزبونه‌وه‌ی ده‌نگی ناڕه‌زایی له‌ناوخۆی توركیاو وڵاتانی ناوچه‌كه‌و جیهان.

ئه‌م شكسته‌ یه‌ك له‌دوای یه‌كانه‌ بونه‌ته‌ هۆی سه‌رلێشێواوی بۆ ده‌وڵه‌تی توركیا و ئاك پارتی و خودی ئه‌ردۆغان و ده‌زگای هه‌واڵگری میت، هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ وایكرد كه‌ جارێكیتر ده‌زگای هه‌واڵگری میت شكست بهێنێت له‌ “تیرۆركردن یان ڕفاندنی” به‌ڕیز “ساڵح موسلیم”، گه‌ر ئه‌م پیلانه‌ی میتی تورك سه‌ركه‌وتو بوایه‌ ئێستا ڕه‌وشه‌كه‌ به‌جۆرێكیتر بوو هه‌موو شتێك كۆتایی هاتبو، به‌ڵام پیلانه‌كه‌ی میت سه‌ری نه‌گرتوه‌ و له‌ ئه‌نجامدا ئاشكرابوه‌ و دواتر ده‌وڵه‌تی توركیا په‌نای بردۆته‌ به‌ر پیلانی دووه‌م كه‌ له‌ڕێگه‌ی دبلۆماسیه‌تی خۆیه‌وه‌ كاری له‌سه‌ربكات و به‌حوكمی ئه‌ندامبونی له‌ هه‌ردوو ڕێكخراوی نێونه‌ته‌وه‌یی “ئینته‌ر پوڵ و ناتۆ”وه‌ داوای ڕاده‌ستكردنی به‌ڕێز “ساڵح موسلیم” له‌ وڵاتی “چیك” ده‌كات.

ئه‌گه‌ری به‌هێز ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ ڕێگه‌ی دبلۆماسیشه‌وه‌ ده‌وڵه‌تی تورك شكست بهێنێت و نه‌گات به‌ ئامانجه‌كانی، چونكه‌ تادێت ئه‌و وڵاته‌ پێگه‌ گرنگه‌كه‌ی به‌هۆی “مه‌یلی ئه‌ردۆغان بۆگه‌ڕانه‌وه‌ی خه‌ونی عوسمانی” و نزیكبونه‌وه‌ی له‌ “ڕوسیا و دووركه‌وتنه‌وه‌ی له‌ ئه‌وروپا و ئه‌مریكا”، وه‌ك ڕابردوو هاوكاری ناكرێت، هاوشانی ئه‌مه‌ش وه‌ك چۆن ئێستا “په‌یه‌ده‌ له‌سه‌ر ئه‌رزی واقیع هاوپه‌یمانی پله‌یه‌كی ئه‌مریكایه‌ له‌ سوریا” ئاواش توركیا ئه‌و هێزه‌ی سه‌رده‌می گه‌له‌كۆمه‌ی نێو ده‌وڵه‌تی نیه‌ كه‌ تیایدا زیاد له‌ پانزده‌ وڵات هاوكاری توركیابون له‌ ڕاده‌ستكردنی به‌ڕێز “ئۆجه‌لان” به‌ توركیا.

 

له‌لایه‌كیتریشه‌وه‌ به‌ڕێز “ساڵح موسلیم” هاوڵاتی توركیا نیه‌ و له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هه‌ڵگری مۆڵه‌تی مانه‌وه‌یه‌ له‌ وڵاتانی یه‌كێتی ئه‌وروپادا، هاوكات ئه‌و زانكۆیه‌ی كه‌ هه‌ستاوه‌ به‌ ئاماده‌كاری ئه‌م كۆنفرانسه‌ یه‌كێكه‌ له‌ زانكۆ به‌ناوبانگه‌كانی ئه‌مریكا و ئه‌ركی پاراستنی به‌ڕێز “ساڵح موسلیم” و هه‌ر به‌ژداربویه‌كیتری كۆنفرانسه‌كه‌ی له‌ئه‌ستۆیه‌، ئه‌مانه‌ واده‌كه‌ن ڕاده‌ستكردنی به‌ڕێز “ساڵح موسلیم” به‌توركیا زۆر زه‌حمه‌ت بكات و نه‌چێته‌ خانه‌ی خۆشباوه‌ڕیه‌وه‌، ڕۆژانی داهاتوش ده‌بینه‌ بینه‌ری ده‌رخه‌ری ئه‌و حه‌قیقه‌تانه‌.

سەرەداوە مێژوییەکانی ئیخوانی تورکیا

هونەر تۆفیق

لەپەنجاکانی سەدەی ڕابردودا کە سەرەتای دیواربەندی نێوان هەردو بلۆکی سۆسیالیزمی – سۆڤیەت‌و سەرمایەداری – ئەمریکابو، ئیخوانەکانی تورکیا ناڕاستەوخۆ بەپشتیوانی بەریتانیاو ئەمریکا لەڕێگەی هەڵبژاردنەوە دەستەڵاتیان گرتە دەست.

عەدنان مەندەریس‌و جەلال بایار کە هەردوکیان ئەندامی پارتەکەی ئەتاتورک – پارتی گەلی تورکیابون، لەساڵی ١٩٤٦ دا جیابونەوە، پارتی دیموکراتیان دامەزراند.

لەپاش هەڵبژاردنی ١٩٥٠ەوە، بایار کرا بەسەرۆک کۆمار و مەندەریسیش بووە سەرۆک وەزیران. پێکەوە تا کودەتا سەربازیەکەی ١٩٦٠ حکومڕانی تورکیایان دەکرد. گەلێک دەستکەوتی ئابووری‌و سیاسیان بۆ تورکیا مسەوگەرکرد. لەگەڵ ئیخوانەکاندا تیکەڵاوبوون، بزاوتی ئیسلامی لەسەردەمی ئەواندا دەستی پێکرد. عەسکەری تورکیا کە خۆیان بەپاسەوانی فیکری ئەتاتورک‌و دەستوری کۆماری ئەتاتورک دەزانی، پێیانوابو مەندەریس بەنیازی هێنانەوەو گەڕاندنەوەی عوسمانیەکانەو دەیەوێت خەلافەت دابمەزرێنێتەوە. کودەتایان بەسەرداکردو لەساڵی ١٩٦٠ دا لەسیدارەیاندا.

نەوەی پاش مەندەریس نەجمەدین ئەربەکان بوو ، مامۆستا و ڕابەری رۆحی ئەردۆغان . ئەربەکان بە ئاشکرا پارتە ئیسلامیەکەی بەناوی جۆربەجۆرەوە دەکردەوە ، لە ناوەڕاستی نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوودا دەستەڵاتی گرتە دەست . تاوەکو عەسکەر ئەویشی لە دەستەڵات خست . ئەردۆغان هاوپەیمانی لەگەڵ فەتحوڵاگیولەین بەست و لەگەڵ هاوڕێکانیدا کە ئێستا پشتی تێکردوون ( عەبدوڵا گیول و داود ئۆغڵۆ ) پارتی داد و گەشەپێدانیان دامەزراند . نزیکەی حەڤدە ساڵە حوکمڕانی تورکیا دەکات . شوێن پێ ی مەندەریسی بە وردی هەڵگرتووە و دەیەوێت خەونە ئیخوانیەکانی ئەو لە تورکیا و ناوچەکەدا بهێنێتەدی .

مەندەریس کە بە پشتیوانی و پارە و هەوڵی ئەمریکی و بەریتانیەکان دەستەڵاتی گرتە دەست . ئەندازیاری پەیمانی بەغدابوو لەنێوان تورکیا و ئێران وعێراق و پاکستاندا ( ١٩٥٥) ئەم هاوپەیمانیە دیوارێکی ئەمریکی بوو بەڕووی سۆڤیەتدا . سۆڤیەتیەکان گەیشتبوونە میسر و یەمەن و سوریا . داوایان لە عێراق و ئوردنیش دەکرد بچنە ئەو هاوپەیمانیەی سۆڤیەتیەکان بەناوی کۆماری عەرەبی یەکگرتووەوە پشتیوانیان بوون و عەبدولناسر سەرۆکایەتی دەکرد .

مەندەریس بەئاشکرا دەستی خستبوویە کاروباری ناوخۆی سوریاوە، هەندێ پارتی ئیسلامی لەناو سوریەکاندا دامەزراندبوو لەوانە ئیخوانەکانی سوریا بۆئەوەی حکومەتەکەی شوکری قوەتلی لەسوریا کە موالی بو بەسۆڤیەت بێهێزبکات. دەیویست لەسوریادا دەستەڵاتیک ببێتە فەرمانڕەوا بچێتە نێو هاوپەیمانیەکەی ئەوەوە کە پەیمانی بەغدابو. لەپاش ئەوەی شوکری قوەتلی بەداخوازیەکانی مەندەریس ڕازی نەبوو و ملی بۆ نەئەدا، بەپلانی تورکیا، دیمەشقی پایتەختی سوریا دەیان تەقینەوەی تیرۆرستی بەخۆوە بینی. حەلەب کەمتر نەبوو لە دیمەشق هەموو پردو ریگاوبانە ستراتیژیەکانی ئیدلب تەقێنرایەوە . سوریا توشی قەیرانێکی ئەمنی قوڵ بوویەوە. لەو ناوچانەی ئێستا سوپای تورکیای تیادا جێگرە لە سوریادا ( ئیدلب – ئەعزاز ، جیسرشهور) کۆمەڵێک ئەفسەری سوری لەسوپا جیابوونەوەو وەک ئێستا سوپای ئازادی سوریان دامەزراند کە موالیبوون بەمەندەریس. هاوشێوەی ئەم هێزە چەکدارانەی ئێستای سوریا کە موالین بەئەردۆغان، سوپای ئازادو ئەحراری شام، بەهەمان ناو و هەمان ناوچەو هەمان کێشەوە لەسەردەمی مەندەریسدا دژ بەقوەتلی وەستانەوە. هێزە چەکدارەکانی ئۆپۆزسیۆنی سوریای ئەمڕۆ، هەمان درێژکراوەو دوباربونەوەی دوێنییە لەسوریادا. ئەم ڕووداوانە کە لەساڵی ١٩٥٥ دا ڕویاندا بەپلانی مەندەریس، لەساڵی ٢٠١١ دا دووبارە بوونەوە بەپشتیوانی ئەردۆغان و تا ئێستاکەش بەردەوامە لەناوچەکەدا. لەسوریادا جۆرەها گروپ و تاقمی تیرۆرستی ئیسلامی بەرهەمهێناوەتەوەو بەناوچەکەدا بڵاوەیان پێکراوە.

ئامانج و خواستی مەندەریس و ئەردۆغان لەو هێڵەی ناوی پەیمانی بەغدابوو ، بە سەنتراڵ کردنی تورکیایە لەپرسە ئابووری و سیاسیەکانی ناوچەکەدا و جێبەجێکردنی ئەرکە پێسپێراوەکەشیانە لەلایەن زلهێزە جیهانیەکانەوە. بەڵام لەهەردوو مێژووەکەدا ئەنجامەکەی دروستبوونی قەیرانی گەورە و کارەسات باربووە بۆ وڵاتانی هاوپەیمانیەکەی بەغدای دوێنێ و ئەستانەی ئەمڕۆ . لە عێراقدا کودەتاکەی عەبدولکەریم قاسمی لێکەوتەوە، عێراق تا ئەم ساتەش ئارامی سیاسی بەخۆیەوە نەدیوە . لەئێراندا پشێویەکانی مسەدەق و تودەکانی بەدوادا هات تا شۆرشی ١٩٧٩ و کشانەوەی ئێران لە پەیمانەکە . تورکیاش بە زنجیرەیەک کودەتا و قەیرانی سیاسی و ئابووریدا گوزەرا تا سەرەتای ساڵانی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو بەدەوام بوو .

دووبارەکردنەوەی ئەزموونەکەی مەندەریس لەلایەن ئەردۆغانەوە ، سەرەداوێکی مێژوویی گرنگە لا پلانێکی جیهانی گەورەدا کە چەندەها بیرمەند و فەیلەسوفی وەک بیرنارد لویس و هێنری لیڤی و جۆرج سۆرس تیۆریزەیان کردووە و نەخشە فیکریەکانیان بۆ داڕشتووە . نەخشە سیاسیەکانیشی لەلایەن ئەمریکا و زلهێزەکانی دیکەی جیهانەوە دادەڕێژرێت .

 

لیستی شەهیدان پاكە، ئێوە بە خەڵكی ناپاك پیستان كرد

 

هیوا سەید سەلیم

   لە كاتی هەمواركردنەوەی یاسای خانەنیشنی كە لە ئێستادا لە پەرلەمانی كوردستان گفتوگۆی لەبارەیەوە دەكرێت، خاڵێك سەرنجی راكێشاین، ئەویش پێكهێنانی لیژنەیەك بۆ پاككردنەوەی لیستی كەسوكاری شەهیدان و زیندانیانی سیاسی، ئەو لیژنەیەی كە لە لایەن وەزیری شەهیدان سەرپەرشتی دەكرێت و گوایە بە سێ مانگی تر ئەو لیستە پاكدەكرێتەوە.

بەرلەوەی بچینە سەر ئەو هەنگاوەی حكومەت و پەرلەمانی كوردستان و ئەگەرەكانی جدیەتی ئەو هەنگاوە بخەینە بەردەم شەنوكەوكردن، دەپرسین ئەرێ بەڕاست ئەو لیستە پیسكراوە تا پاكی بكەنەوە، ئەگەر وایە بەچی پیسكراوە و كێ پیسی كردووە، كە ئێستا لیژنە بۆ پاككردنەوەی پێك دێنن؟

هیچ گومانی تێدانیە كە لیستی شەهیدانی كوردستان و زیندانیانی سیاسی پڕاوپڕە لە كەسانێك كە نەك هەر شەهید و زیندانی سیاسی نەبوونە بگرە پێچەوانەی ئەو توێژانە، خەلكانێك بوونە كە لەسەنگەری دژ بە گەلەكەیان كوژراون و ململانێی حزبایەتی بەسەر لیستی شەهیدانی دوو حزبەكەی دەسەڵات دابەشی كردوون، لەماوەی دەسەڵاتی ئەو دوو حزبە كاری زۆر سەیرو سەمەرە كراوە بەڵام ئەوەی كە لە هەمووی سەیرتر ئەوەیە كە لیستی شەهیدان خەڵكی ناشایستەی بخرێتە ناو، ئەمەشیان وەك باسمان كرد زادەی ململانێی ناشەریفانەی حزبەكان بوو لە كوردستان.

ئەوەی كە جێگای هەڵوەستەیە ئەوەیە كە ئەمڕۆ نیە كە كەسوكاری شەهیدان داوادەكەن كە ناكرێت ئەو جۆرە خەڵكانە بخرێنە ریزی ئەو شەهیدانەی كە گیانی خۆیان كردۆتە قوربانی گەل و نیشتمان، بەڵام كەس ئامادە نەبوو گوێ بەو داخوازیەی كەسوكاری شەهیدان بگرێت.

پاك ڕانەگرتنی لیستی شەهیدانی بزووتنەوەی رزگاریخوزای كوردستان و تێوەخزاندنی ئەو لیستە لە خەڵكانی ناشیستە و تەنانەت ڕابردوو خراب ئاماژەیە بەوەی لە 27 ساڵی ڕابردوو شتێك نەماوە لە لای دەسەڵاتدارانی كورد پێی بووترێت پیرۆژی و خەتی سوور، ئەگینا لای هەموو میللەتانی جیهان شەهید پیرۆزیەكی خۆی هەیە ناكرێت تێكەڵاوی خەڵكانی تر بكرێت.

سەبارەت بەوە كە حكومەت لیژنەی پێكهێناوەو لیستەكە پاك دەكاتەوە لەگەل ئەوەی لە كوردستان خەڵك ئەزموونی خرابی لەگەڵ لیژنەوە لیژنەكاری هەیە، بەڵام هەمدیس ئەگەر ئەو كارە ئەنجام بدرێت خراب نیە كورد كووتەنی گەڕانەوەی زەرەرە لە نیوە، واتا گێڕانەوەی مافێكی مەعنەوەیە بۆ كەسوكاری شەهیدان و زیندانیانی سیاسی كە ئیتر لە ریزی بكوژانی كەسوكاریان مووچە وەرناگرن.

ئەوە كارەی كە كراوە لەوەی شەهید و بكوژەكانیان خراونەتە یەك لیست لە هەرێمی كوردستان نەبوایە لە هەر شوێنێكی تر بایە دەبوو ئەنجامدەرانی توندترین سزا بدرێن، چونكە بەو كارە ناشایستەیان هەموو ئەو ئیدیعایانە پووچەڵ دەبنەوە كە هەمیشە دەیڵينەوە :

 شەهیدان سەرەوەرن و بەرهەمی ئازادی كوردستان زادەی خوێنی شەهیدەكانمانە، ئەگەر وابوو بۆچی دەستان بەو پیرۆزیەوە نەگرت و بۆچی دولی چاڕەكە سەدەیەك لە حوكمڕانیتان تازە بە تازە لیژنە بۆ پاكسازی لە لیستی شەهیدان درووست دەكەن؟