كوردو عەرەب لەبەردەم مەترسیەكی قووڵدا

هەندرێن شێخ راغب

عەرەب دوای جەنگی جیهانی یەكەم(لە ساڵی 1918 بەو لاوە ) دەستیان لەیەخەی توركە عوسمانیەكان بوویەوەو بوونە خاوەنی نزیكەی (22) بیست و دوو دەوڵەت. كوردیش دەستبەتاڵ لێی دەرچوو، لە ژێردەستەیی توركەوە ، بووە ژێردەستەی تورك‌و عەرەب‌و فارس. پێشووتر تەنیا لەژێر هەژموونی توركە عوسمانیەكان بوو، دوای جەنگ ژێردەستەیەكەی فراوانترو كوشندەتر بوو.

گرفتی ئاسایشی عەرەب‌و كورد، فارس و توركن، نە فارس بە دەوڵەت رازییە، نە تورك بەدەوڵەت رازین. ئەوان دوای جەنگی جیهانی یەكەم بچووك بوونەوە، نەوەكو گەورە بن. پێیان وایە دەوڵەت بۆ ئەوان كەم و تەسكە، بەمانای ئەوەی نەزعەی ئیپمراتۆریەت لە بیر‌و سیاسەت‌و سوپا‌و كولتورو گیانی كۆمەڵایەتیاندا رەگی قوڵی هەیە. فارسەكان ئەگەر پێیان بڵێیت ئێوە دەوڵەتن، وەك جنێو سەیری دەكەن، بۆ توركیش وایە، چونكە ئەوان خۆیان پێ لەدەوڵەت گەورەترەو پێیان وایە ئیمپراتۆریەتی ئەوان چەندین دەوڵەتی جیاوازی لەخۆی گرتووە. بۆیە نە فارسەكان، نە توركەكان لەناو سنوری دەوڵەت ناتوانن ژیان بكەن‌و هەمیشە بەهەر چوار دەوری خۆیان پەلاماری خاك‌و ناسنامەو گەل و پێكهاتەو دەوڵەتی جودا جودا دەدەن.

باس لە پان ئێرانیزم، پان توركیزم، كەمالیزم، شاهەنشایەتی، رابەریەتی شیعەگەرایی دنیا، صەفەویەت، عوسمانیەكان، تا دەگاتەوە سەر مەغۆل‌و تەیموری لەنگ‌و داریوش‌و هەخامەنشینەكان‌و ماددەكان‌و سەلجوقی و ساسانی‌و ...هتد، دەكەن .

ئەو دوو نەتەوەیە فارس و تورك بەردەوام لەسنوری دەوڵەتی رەسمی خۆیان دێنە دەرەوە. فكری ئیمپراتۆریەت ناهێڵێت بسرەون. ئێستا ئێرانیەكان بەوپەڕی شانازیەوە دەڵێن چوار پایتەختی دیكەمان لەبەردەستە(دیمەشق، بەغدا، صەنعا، بەیروت) ..باس لەقەڵەم رەوی گەورەی ئێران دەكەن بەسەر رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گەورە. توركەكان ئێستاش ساڵانە لە بودجەی وڵات پارەی ویلایەتی موصڵ دادەنێن(هەولێر، كەركوك، سلێمانی، دهۆك، موصڵ، هەلەبجە) بەموڵكی دەوڵەتی توركیا دادەنێن. قوبرس چۆڵا ناكەن‌و یۆنان بە هی خۆیان دادەنێن. یەخەی سوریا دەگرن‌و پەلاماری عەفرین دەدەن‌و خۆیان پێ ئیمپراتۆرە، یەپەگە بەلای ئەوانەوە خاكی ئیمپراتۆری ئەوان دابەش دەكات ‌و بچوك دەكاتەوە.

ئێستا بەوردی چاودێرە سیاسیە عەرەبیەكان باس لەوە دەكەن كە تاوەكو فكری پاوانخوازی‌و ئیمپراتۆری فارس و توركیا مابێت، عەرەب بێ شەڕو كێشەو ئاژاوە نابێت، هەمیشە ئاسایشی عەرەب لەبەردەم مەترسی گەورە دایە. بۆ نمونە توركیا بۆچی بەهەموو توانایەوە داعشی دروست كرد، پشتیوانی كرد، چونكە بەلای ئەوانەوە داعش مەقاشێكی باش بوو بۆ كۆتایی ئیدارەی باكوری عێراق لەهەولێرو گەڕانەوەی ویلایەتی سونەی موصڵ بۆ سەر نیشتمانەكەی (توركیا) . گەلی عەرەب بە دروستكردن‌و پەرەپێدانی فكری (عروبە) دەیەوێت دیوارێكی ئەستور بەرامبەر فكری ئیمپراتۆریەتی فارس وتوركیا دروست بكات، بەڵام بەهاری عەرەبی دەریخست، كە عروبە دژی خودی عەرەب خۆی بەكارهاتووەو بەكاردێت، هەرچەندە ئەم عروبەیە كوردی لەسوریا‌و عێراق روبەروی قڕكردن‌و ئەنفال‌و كیمیاباران‌و وێرانكردنی كوردستان كردەوە.

عەرەبەكان بۆ پاراستنی ئاسایشی خۆیان‌و دروستكردنی دیوارێكی ئەستورو بەهێز، پێویستە پشتیوانی دەوڵەتێكی كوردی فراوان بكەن، بۆ مەرامێكی گەورەو داهاتوویەكی ئارام، پێویستە قوربانی بە عێراق‌و سوریا بدەن، خاكی كوردەكان لەم دەوڵەتە عەرەبیە بدەنەوە كورد، ئەوكاتە لەسنورەكانی توركیا دەوڵەتێكی كوردستانی قوت دەبێتەوەو جەنگی پاراستنی سنورو ئاسایشی توركیاو فكرە پاوانخوازیەكەی بەرۆكی كورد دەگرێت، نەوەكو عەرەب. ئێمە دەزانین عەرەبەكان ناتوانن بەئاسانی جارێكی دیكە حوكمی زاخۆو حاجی ئۆمەران‌و عەفرین‌و كۆبانێ بكەن، كەواتە بۆ ئەوەی یەكێك لە پاوانخوازە ئیمپراتۆریەتەكانی ناوچەكەتان لە كۆڵ بێتەوە، بە دەوڵەتی كوردستانی بسپێرن‌و پشتیوانی بن. ئەوكاتە تەنها روبەروی مەترسیەكانی پاوانخوازی ئێران دەبنەوە. ئەم بیرۆكەیە تەنها گفتوگۆی ئێمە نیە، بەڵكو لەناو خودی كەسایەتیە عەرەبیەكانیش قسەی لێوەكراوە. كورد دیواری سنور دانانی ئەم فكرەیە بۆیە ئێستا توركەكان هاربوونەو پەلاماری عەفرین دەدەن، ئینجا كورد لە عەفرینەوە بگاتە سەر دەریا‌و جیۆپۆلەتیكی كوردستان بكرێتەوە، ئەوكاتە خەنجەرێكی گەورە بەر كەلەكەی ئیپمراتۆریەتی توركیا دەكەوێت‌و لە سەر زەوی دەیخات. بۆیە گەلی عەرەب گرنگە هێندە دژی كورد نەبێت، بۆ داهاتووی ئاسایشی عەرەب كورد ئیسرائیلی دووەم نیە، بەڵكو دیوارێكی ئەستورە كە كێشە بۆ پاوانخوازی فارس وتورك دادەنێت.

ئامانجی توركیا لەئۆپەراسیۆنی ئەفرین

بورهان شێخ ڕەئوف

وا توركیا ماوەی چەندین ڕۆژە بە بیانوی هەڕەشەو مەترسی بۆسەر ئاسایشی نەتەوایەتی ئیستراتیجی خۆی درێژە بە ئۆپەراسیۆنی ئەفرین دەدات لە باكوری سوریا و نایشارێتەوەو  بە ئاشكرا و بەبەرچاوی هەموو جیهانەوە بە سوود وەرگرتن لە هەموو جۆرە چەكێك تەنانەت قەدەغەكراویش بە یاسای نێو دەوڵەتی ولەگەڵ نەبوونی هیچ بەرەنگاری و ناڕەزایەتیەكی ڕوون و ئاشكرای كۆمەڵگای نێو دەوڵەتی بۆ ئەو پێشێلكارییە زەق و بەرچاوانەی یاساو ڕێسا نێو دەوڵەتیەكان لە بۆردوومانی خەڵكی سڤیل و پێشێلكردنی سنووری وڵاتان .

لە میانی چاودێری و وردبوونەوە لە كارو كردەوە سەربازی و سیاسیەكانی توركیا لە سوریادا بە گشتی و ڕۆژئاوای كوردستان بە تایبەتی چەند ڕاستیەك بە دەردەكەوێت كە پێم باشە لە چەند خاڵێكدا چڕیان بكەمەوە و وەكو ئامانجی دەوڵەتی توركیا لەم ئۆپەراسیۆنە :

  1. هەوڵ و تەقەلای حكومەتی توركیا بۆ ئەوەیە كە ڕۆڵی كاراو یەكلاكەرەوەی هەبێت لە ڕوداوەكانی ناوخۆو  داهاتوی سوریا.
  2. ناردنی پەیامێكی ڕوون و ئاشكرا بۆ هەموو لایەنەكانی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی و هەروەها هاوپەیمانەئیقلیمیەكان كە ئەمان واتە توركیا دژبە دامەزراندن و بەرپابوونی هەر قەوارەیەكی كوردین لە نزیك یان دوور لە سنوورەكانی توركیا وسوریا و ئەمە خواست و ئارەزوویەكی جێگیری ئەوانە كە لە ژێر هیچ فشارو بارودۆخێكدا قایل نابن پێ‌ ی و بە هەموو توانا سیاسی و سەربازییەكانیەوە بە گژیدا دەچنەوە .
  3. ئامانجی داهاتووی توركیا ئەوەیە كە ناوچەی مەنبەج لە دەستی هێزەكانی سوریای دیموكرات دەربهێنێت وەكو ئەردۆگان وتی كەتا سنوورەكانی عێراق ناوەستن و هەرچەندە تا ئێستا كە ڕۆژی بیستەمی ئۆپەراسیۆنەكەیە كە من ئەم دێڕانە دەنووسم هیچ سەركەوتن و پێشكەوتنێكی سەربازی بەرچاویان بە دەست نەهێناوە لە ئۆپەراسیۆنی ئەفریندا كە ئەمەش ئامانجی سەرەكیان جگە لە پاراستنی ئاسایشی سنورەكانیان گێڕانەوەو نیشتەجێكردنی 3.5 ملێۆن ئاوارەی سوریایە لەوناوچە كوردیانە.
  4. ئەگەر بتوانێت لەم ئۆپەراسیۆنەدا سەربكەوێت ناردنی پەیامێكی تر بۆ هەموو نەیارەكانی كە توركیا وڵاتێكی بەهێزو خاوەن دامەزراوەیەو ئەگەر سنوورەكانی لەگەڵ سوریا بپارێزێت ئەوا بەرەو سنوورەكانی لە گەڵ عێراق دەڕوات و پەلاماری بارەگاكانی پارتی كرێكارانی كوردستاندەدات .
  5. هەرچەندە هەڵوێستی وڵاتان زۆر شەرمنانەیە تا ئێستا لەسەر ئۆپەراسیۆنی عەفرین و ئەمریكا پێداگری لە سەر مانەوەی هێزەكانی لە مەنبەج دەكات سەرەڕای داخوازی توركیا بۆ كشانەوەی هێزەكانی لەو ناوچە كە ئەمەش سەرەتای سەرهەڵدانی ململانێ‌ و ڕوبەڕوبوونەوەی سیاسی دەبێت لە نێوان توركیاو ئەمریكا بۆ بەدەستهێنانی دەستكەوت وبەرژەوەندی زیاتر لە ئایندەی سوریادا .
  6. بارودۆخی سوریاو هەوڵەكانی نەتەوەیەكگرتووەكان و بە تایبەتی كۆششەكانی نوێنەرەكەیان دیمستۆرا بۆ چارەسەركردنی كێشەو قەیرانەكانی سوریا لەگەڵ كۆمەڵگای نێو دەوڵەتی بە تایبەتی ڕوسیا , توركیا لە هەوڵی ئەوەدایە جێ‌ پێ‌ ی خۆی قایم بكات لە سوریاو لە ئایندەی ئەو وڵاتەدا نەخشەو پلانی هەبێت .
  7. بەردەوام بوونی توركیا لە سەر ئۆپەراسیۆنەكەی لە ئەفرین و گوێ‌ نەدان بەداخوازییە شەرمنەكانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی ئەوەمان پێدەڵێت كە سیاسەتی ئەمریكا پابەندە بە پاراستنی  بەرژەوندیەكان و پەیوەندییەكانی لە گەڵ وڵاتانی ناوچەكەدا .

هەموو ئەم ئامانج و كەینو بەینانە لە كاتێكدایە كە هێزەكانی توركیا نەیانتوانیوە ئامانجەكانیان بە دەست بهێنن لە بیست ڕۆژی ڕابردوودا بە ئیرادەو خواست و خۆڕاگری خەڵك و شەڕڤانان و هێزە قارەمانەكانی یەپەژە كە هەموو جیهانیان سەرسام كردووە بە بەرخۆدان و خۆڕاگریان ئەفسانەو داستانێكیان تۆمار كرد كە بێ‌ نەزیرە  لە مێژووی كۆن و نوێ‌ ی شۆڕش و بزوتنەو ڕزگاریخوازییەكانی جیهان و ناوچەكە , هەربۆیە ئاكامە مەیدانیەكانی  ئۆپەراسیۆنەكە بڕیار دەدات و چارەنووسی ئەم جەنگە یەكلایی دەكاتەوەو .

 

 

فراوانكردنی بازنەی حەرام

سەنگەر زراری

كاتێك محەمەد بن سەلمان هێشتا جێنشینی جێنشین بو (وەلی وەلی عەهد)، واتا هێشتا نەببوە جێنشین (وەلی عەهد)ی سعودی، ڕۆژنامەی بلۆمبێرگی ئەمریكی لەبارەی ئەوەی ئایا كەی كاتی ئەوەیە ئافرەتانی سعودی ئۆتۆمبێڵ لێبخوڕن؟! پرسیاری لێكرد، ئەو لە وەڵامدا وتی"ئافرەتانی ئەمریكی ناچاربون ماوەیەكی زۆر چاوەڕێ بكەن، تا مافی دەنگدانیان بەدەستهێنا، بۆیە ئێمەش پێویستمان بەكات هەیە".

دیارە (دوای قسەكەی محەمەد بن سەلمان)، كاتەكە زۆری نەخایاندو هات، ئێستا ئافرەتانی سعودی لەڕوی یاساییەوە بۆیان هەیە ئۆتۆمبێڵ لێبخوڕن، بەڵام زاڵبون بەسەر ڕێگرییە كۆمەڵایەتی و ئەو ڕێگرییانەی بەناوی ئایینەوە دروستكراون ئاسان نییە. بۆ نمونە بانگخوازی ناسراوی سعودی محەمەد عورەیفی، هەر زو دژایەتی خۆی بۆ ئەم بڕیارە ڕاگەیاندو ژمارەیەك (تویت)ی لەهەژماری خۆی لەتۆڕی كۆمەڵایەتی تویتەر بڵاوكردەوە كەدژایەتی شوفێریكردنی ئافرەتن، هەژمارەكەی محەمەد عورەیفی، زیاتر لەشەش ملیۆن بەشداربوی هەیە، خۆ ئەگەر نیوە كەمتری ژمارەی هاوبەشەكانی گوێی لێ بگرن و بەگوێی بكەن، ئەمە دەتوانێ ببێتە كێشەو ڕێگری و كاریگەری خراپی دەبێت، پرسیارەكە لێرەدا ئەوەیە ئایا ئەمانە بۆچی ڕێگرن.؟!

بێگومان هۆكارەكەی ئەوەیە كەزانا بەناوبانگە سەلەفی و سعودییەكان، دەیان بەڵگەیان هەڵبەستوە لەسەر حەرامبونی شوفێریكردنی ئافرەت، كەسەلەفییە ناودارەكانی وەك ساڵح بن عوسەیمین و عەبدولعەزیز بن باز و ساڵح بن فەوزان و دەیان و سەدان كەسی دیكەی هاوباوەڕی ئەمانەی تێدایەو بەوتارو كتێبەكانیان ئەم كارەیان حەرامكردوە، ئێستا دوای داتاشینی ئەم هەمو بەڵگەیە بۆ حەرامكردنی، ئاسان نییە چۆك دابدەن و بەوە ڕازیبن كە ئەم كارە حەڵاڵە.

حەرامبون و حەرامكردن، یەكێكە لەو كردارانەی كەزۆر جار وەك تەڵەیەك بۆ زاناكان دەكەوێتەوە، كاتێك زانایەك فتوای حەرامبونی بابەتێك یان شتێك دەردەكات و دواتر پێچەوانەكەی دەسەلمێ، ئەمە دەبێتە بارێك بەسەر زاناكەو ناچارە یان پێداگریی لەسەر حەرامێتی بابەتەكە بكات و كۆڵنەدا، بۆ ئەوەی خۆی نەشكێنێتەوە، یانیش پاساو بۆ حەرامكردنەكەی پێشتری بهێنێتەوە، یاخود داوای لێبوردن بكات و بەخۆیدا بچێتەوە. بەداخەوە ئەم بەخۆداچونەوەو داوای لێبوردنەش كەم دەبینرێت، ئەمەش پەیوەندی بە غروری ئەو زانایانەوە هەیەو وەك هەموشمان دەزانین غروری و لوتبەرزی دورە لەئایین، بەڵام ئەمانە وەك چۆن گەلێك شت حەرام دەكەن و حەرام نییە، بەهەمان شێوەش ئامادەن مەغرور بن و داوای لێبوردن نەكەن و لەم حاڵەتە گوێ لەئایینەكە ناگرن.

هۆكاری سەرەكی توشبونی ئەم زانایانە بەو جۆرە تێكەڵییە لەفتوای حەرامێتی و حەڵاڵێتی ئەوەیە كەئەم زانایانە، بۆ دیاریكردنی حەرامی و حەڵاڵیی بابەتەكان، تەنیا پشت بە قورئان نابەستن، بەڵكو كۆمەڵێك پێوەر لەئوسوڵی فیقه هەن پشتی پێدەبەستن و ئەمانەش (وەك زانا نوێخوازەكان ئاماژەی بۆ دەكەن) زۆرجار نایپێكن، لەوانەش ئیجتیهادو كۆدەنگی زانایان و ڕێگرتن لەخراپەو....

زانایانی نوێخواز بۆچونیان لەبارەی دیاریكردنی حەرام و حەڵاڵ ڕونترە، بۆ نمونە كەسێكی وەك دكتۆر محەمەد شەحرور، بەپێویستی دەزانێ تەنیا قورئان بكرێتە پێوانەی دیاریكردنی حەرامەكان، ئەو لەكتێبی (ام الكتاب وتفصیلها، قرا‌وە معاصرە فی الحاكمیە الإنسانیە- تهافت الفقها‌و والمعصومین)، ئەو چواردە حەرامە دیاری دەكات كە لەقورئاندا باسكراون (لێرە دەرفەتی باسكردنی ئەم حەرامكراوانە نییەو دەكرێ خوێنەر بۆ كتێبەكەی شەحرور بگەڕێتەوە). لە دەرەوەی ئەم چواردە حەرامكراوە، هەر بابەت و شتێكی دیكە، قابیلی پێوانەو كێشانەی سەردەمەو ناچێتە خانەی حەرام و حەڵاڵەوە، واتا هەر شتێكی دیكە لەدەرەوەی ئەم چواردەیە، ئەگەر لەكات و شوێنێك باش نەبێت، مەرج نییە بۆ كات و شوێنی دیكە هەمان حوكمی هەبێت، بەڵام ئەم چواردە حەرامكراوە بۆ هەمو سەردەم و كاتێكەو گۆڕانیان بەسەردا نایەت، كەواتە ئەگەر قورئان بكرێتە تاكە پێوانە بۆ هەر حوكمێك كەدەدرێت، ئەوا ڕەنگە ئەم بەریەككەوتنە لەفەتوا دروست نەبێت، كەبێگومان سەرچاوەكەی فەتواو پێوانەكانی سەردەمانی چەندین سەدەی پێش ئێستان.

سەرچاوە/ئاژانس

 

تێگەیشتن لە ئۆجەلان

ئومێد قەرەداخی

رۆژی ١٥  شوبات، رۆژێکی غەمگینە ، غەمگینە بۆ ھەر کوردێک کە خەونی ئازادی و رزگاری نەتەوەکەی ھەبێت ، غەمگینە بۆ ھەر مرۆڤێک دڵی بۆ ئازادی و دادپەروەری و شکۆمەندی مرۆڤ لێبدات، لەم رۆژەدا پلانێکی جیھانی دژ بە بەیەکێک لە گەورەترین رابەرەکانی بزووتنەوەی ئازادیخوازی کورد بەرێوە چوو، ئۆجەلان ھێمای سەرکردەیەکی بێ پشتیوان و بێکەس بوو،  لەم رۆژەدا پتر لە ھەر ساتێکی تر  درۆی گەورەی دیموکراسی و مافپەروەری  وڵاتانی ھەژموونگەر ئاشکرا بوو،  وا نۆزدە ساڵی رەبەق تێدەپەرێت بەسەر دەستگیرکردن و دواتریش رفاندنی عەبدوڵا ئۆجەلاندا، گومان لەوەدا نییە ئامانجی ئەم پلانگێرییە کوشتنی ئەکتیڤیستی و پێگەی رۆحی و ئەندێشەی شۆرشگێرانەی ئۆجەلان بوو، تا لەو رێگەیەوە بزووتنەوەی ئازادیخوازی کورد لاواز بکەن، بەڵام دوای تێپەربوونی ١٩ ساڵ بەسەر ئەم پلانگێرییە نێو دەوڵەتییەدا ، دەوڵەتی تورک نەک نەیتوانی ئۆجەلان نە لە ناوەندی سیاسەتکردن و، نە لە ھۆشیاری شۆشگێرانە و، نە لە پێگە روحی و کاریزماییەکەی دوور بخاتەوە، بەڵکو راستی بارودۆخی ئێستای تورکیا و ناوچەکەش ئەوەیە، نە لە تورکیا و، نە لە بەشێکی بەرینی کوردستانی گەورەدا، بە بێ ئۆجەلان سیاسەت ناکرێت.

بە تێگەیشتنی من، گرنگی ئۆجەلان بۆ کورد بە تەنھا لەوەدا نییە کە ئەو لە رۆژگارێکدا پەکەکەی دامەزراند کە کوردبوون لە بەردەم مەترسی سرینەوەدابوو، بەدرێژیی چەندین دەیە کەمالیزم وەک ڤایرۆسێک جەستەی ھەموو نەتەوە نا تورکەکانی داڕزاندبوو، بە تەنھا لەبەر ئەوەش نییە کە ئەمرۆ بوون و ناسنامە و پێگەی سیاسی کورد لە رۆژھەڵاتی ناوەراستدا بوونێکی بەرجەستە و کاریگەرە ، بێگومان ئەمەش بەرھەمی خەباتی ھەموو ئازادیخواز و خەمخۆرێکی کوردە و لەناویشیاندا و پەکەکە و ئۆجەلان، بەڵکو مەزنی ئۆجەلان لە فەلسەفەی شۆڕشگێری و دنیابینییەکانی ئەودایە بۆ رێکخستنەوەی ژیان و کۆمەڵگا و، بیناکردنەوەی پەیوەندییەکانی مرۆڤ بە مرۆڤەوە،  بیناکردنەوەی تێگەیشتن لە نەتەوە و ناسیۆنالیزم ، لە ئایین و  دەوڵەت ، لە تاک و کۆمەڵگا و ئەخلاق ، ئەم دنیابینیانەی ئەو وایکردوە پەکەکە ببێت بە ھێزێکی جیاواز لە بیر و لە پەروەردە و لە پراکیتیکی سیاسیشدا، ئەگەرچی ئاوڕدانەوە لەم دنیابینی ئۆجەلان بابەتی توێژینەوەی

 بەرفراوانە، بەلام بەگرنگی ئەزانم لە یادی ١٥ فبرایردا سەرنجێک بدەم لە سێ پرەنسیپی گرنگ لە بیر و دنیابینی ئۆجەلاندا:

یەکەم: ئازادی تاک وەک بناغەی ئازادی نەتەوە

لە بیری ئۆجەلاندا، ئازادی تاک بنەمایە بۆ بیناکردنی ئازادی گەورەی نەتەوە، بێ بوونی تاکێکی ئازاد لە بیر و ویژان و جۆری ژیاندا، ئازادی نەتەوە مانایەکی راستەقینەی نابێت، ھیچ ئازادکرنێکی نەتەوە بێ ئازادکردنێکی تەواوەتی تاک لە ھەموو کۆت و پێوەندەکان ئازادییەکی بەرھەمدار و راستەقینە نییە، بەمەش ئۆجەلان یەکێک لە گرنگترین گرفتەکانی بیری ناسیۆنالیزمی عەرەبی و تورکی تێپەڕاند

یەکێک لە گرفتە قووڵەکان لە بیری ناسیۆنالیزی عەرەبیدا بریتییە نەبوونی ھیچ پێگەیەک بۆ ئازادی تاک، لای بیرمەندانی ناسیۆنالیزمی عەرەبی ئەوەی گرنگە ئازادی نەتەوەیە،زیاتر لەوەش ھەژموونی نەتەوەیە، ئازادی نەتەوە لە چنگی نەتەوەی داگیرکەر و دواتریش ھەژموونی نەتەوە بەسەر دنیادا، لەم تیڕوانینەشدا تاک نەک ھەر بوونێکی بەرجەستەی نییە بەڵکو بە تەواوی لە ژێر ھەژموونی ئازادی نەتەوەدا بوونی خۆی لە دەستداوە، ھەربۆیە ئەوەی ناسیۆنالیزمی عەرەبی بەرھەمی ھێنا، ئازادی نەتەوە بوو نەک تاک، نەتەوەی عەرەب لە ژێر چنگی داگیرکاری خۆرئاوایی رزگاری بوو، بەلام تاکی عەرەبی بوو بە زیندانیکراوێک لەو زیندانە گەورەیەی پێیدەوترێت دەوڵەتە عەرەبییەکان، بوو بە رەعییەتێک بۆ ئەو ئاغایانەی پێیان دەوتریت سەرۆکە عەرەبەکان، نەتەوەی عەرەب لە سوریا ئازادی نەتەوەیی بەدەستھێنا، بەلام ھەموو تاکێکی سوری لەناو دەوڵەتدا ھەموو ماف و ئازادییەکی تاکەکەسی لەدەستدا، سەرەنجام ئازادییە گشتیەکانی تاکیش کۆتاییان ھات، بەڵام لە ئەندێشەی ئۆجەلاندا ئازادی نەتەوە بە بێ ئازادکردنی مرۆڤ وەک تاک بوونی نییە، مەرجی بیناکردنی ئازادی نەتەوە بیناکردنی ئازادی تاکە

دووەم: ئازادی ژن و پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی وەک بناغەی دروستکردنی کۆمەڵگای ئازاد:

لە بیر و دنیابینی ئۆجەلاندا چەساندنەوەی رەگەزی یەکێکە لە خراپترین و ریشەداکوتراوترین فۆرمەکانی چەوساندنەوە و بە بێ کۆتایھێنانی ئەم چەوساندنەوەیە ھیچ مانایەک بۆ بیناکردنی کۆمەڵگای دادپەروەر و ئازاد بوونی نییە، لای ئۆجەلان چەوساندنەوەی ژنان بناغەی سەرەکی ھەموو جۆرەکانی تری چەوسانەوەی نەتەوایەتی و چینایەتی و ئایینیە، لە کۆیلەکردنی جەستە و کەسێتی ژندا جەستە و کەسێتی نەتەوە کۆیلە کراوە ، لە چەوسانەوەی رەگەزی ژندا چەوسانەوەی چینایەتی  گەشەی پێدراوە ، ھەنگاوی راستەقینەش بۆ کۆتایھێنان بە چەوساندنەوەی رەگەزی برییتە لە ئازادکردنی ژن، ئیدی لێرەوە ئازادی ژن بەشی ھەرە گەورەی بیر و ئەندێشەی ئۆجەلان پێکدێنێت، بە بێ ئازادکردنی ژن ، کۆمەڵگای ئازاد بینا ناکرێ، بە بێ ھەڵتەکاندنی ھەموو ئەو بیر و بەھا و نەریتانە دواکەوتوانەی کە رێگرن لەبەردەم یەکسانی رەگەزی و پێشکەوتنی کۆمەڵایەتیدا، کۆمەڵگای ئازاد و پێشکەوتوو قابیلی بەدیھاتن نییە، ئەمە ئەو پرسە گرنگ و ستراتژییە کە تەواوی کۆمەڵگای رۆژھەڵاتی و کۆمەڵگا نەریتی و پیاو سالارییەکان پێویستی پێیانە

لە کۆمەڵگای کوردی و ھەموو کۆمەڵگا پیاوسالاری و نەریتییەکاندا، لانیکەم چەند ھەزار ساڵێکە ژن لە مێژوو دەرکراوە، ژن وەک مەخلوقێکی پەراوێزخراو و پاسیڤکراو رۆڵ ئەبینێت، بەمەش نەک ستەمکارییەکی بێ وێنە بەرێوە چوە، بەڵکو ئەم چەوسانەوە یە چەندین فۆرمی دیکەی چەوساندنەوەی لە کۆمەڵگا بەرھەمھێناوە، توانا و ھزر و چالاکی نیوەی کۆمەڵگای کوشتوە، بۆیە ھەر ھەنگاوێک بۆ بیناکردنی کۆمەڵگای ئازاد بە بێ ئازادکردنی ژن و کۆتایھێنانی ئەم ستەمکارییە مێژووییە بەدینایەت، بیر و ئەندێشەی ئۆجەلان ئەم پرسەی بە وردی شرۆڤە کردوە، لەوە گەیشتوە ئازادی ژن و پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی بناغەی کۆمەڵگای ئازادە، ئەمەش ئەو شتەیە کە زۆربەی بزووتنەوە ناسیۆنالیستییەکانی دنیای رۆژھەڵات فەرامۆشیان کردوە و چەوساندنەوە و ئازادی ژن و پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی وەک پرسێکی بنچینیەی بۆ بیناکردنی کۆمەڵگای ئازاد وەرنەگرتوە.

سێیەم: رەخنە لە سەمایەداری و بەھاکانی..

یەکێک لە پرەنسیپە دیارەکانی بیری ئۆجەلان رەخنە توند و رایدکاڵییەکانێتی لە سەرمایەداری و بەھاکانی، لە نادادپەروەرییەکانی لە ژیانی ئابووری و کۆمەڵایەتیدا، لە بەھاکانی، کە بەھا و بوونی مرۆڤانەی بە بوونی ماددییەوە سنووردار کراوە، لە ئامانجەکانی سەرمایەداریی کە بەرھەمھێنانی ھەمیشەیی و بێ کۆتایی کاڵایە و گۆڕینی کاڵایە لە پێداویستیەکی مرۆڤانەوە بۆ دوا ئامانجی مرۆڤ، خەونی مۆنۆپۆڵخوازی گۆڕینی دنیایە بە بازاڕێک بۆ ساخکردنەوە کاڵا ، گۆرینی مرۆڤە لە مەخلوقێکی ئەنتۆلۆجییەوە بۆ بروغەیەک لە کارگەیەکی گەورەدا، زۆری تر.. .

ئەگەرچی زۆربەی بزووتنەوە نەتەوەییەکانی دنیای رۆژھەلات و عەرەبیش، ھەڵگری ئایدیای سۆشیالیستی و رەخنە بوون لە بیر و پراکتیکی سەرمایەداری، بەلام جیاوازی ئۆجەلان لەوەدایە کۆپی بیری سۆشیالیستی نەکردوە، بەڵکو خوێندنەوەیەکی قووڵی بۆ واقعی گەشەکردنی کۆمەڵگا و کاریگەرییەکانی سەرمایەداری کردوە، بە وردی شیکاری گەشە و رەھەندە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکانی کۆمەڵگای نەریتییەکان و لە ناویشیاندا کۆمەڵگای کوردی کردوە و دواتریش چۆنێتی گەشەی سروشتی و پێداویستییەکانی ئەم کۆمەڵگایانەی روونکردۆتەوە، لەم چوارچێوەیەشدا رەخنەکانی لە سەرمایەداری خستۆتە روو، تێزەکانیشی بۆ بیناکردنی کۆمەڵگای دادپەروەر و دەسەڵاتی خۆشگوزەران پێشکەش کردوە.

 چوارەم : تێپەراندنی ناسیۆنالیزمی کلاسیک

  ئۆجەلان لە تێرامانی لە بیری ناسیۆنالیزم گەیشتۆتە ئەو باوەرەی ناسیۆنالیزمی کلاسیک کە بناغەی لەسەر جیاوازی نەژادی بونیادنراوە ناسیۆنالیزمیکی مەترسیدارە و ئەگەری ئەوەی ھەیە ھەمیشە سەری لە جۆرێک لە فاشیزمەوە دەربچێت، ئەو دەوڵەتەشی لەسەر بناغەی ناسیۆنالیزمی نەژادی دائەمەزرێت  دەوڵەتێکە نە بۆ نەتەوەی سەردەست ئازادی ئەھێنێت و نە بۆ نەتەوەکانی دیکە ، بەڵام  بە تەواوی دەوڵەتێکە لە مۆدێلی دەوڵەتە ستەمکارەکانی دنیا، لەم روانگەیەشەوە ئەو مۆدێلی دەوڵەت نەتەوەی رەتکردە ، بەڵکو مۆدێلی ناسیۆنالیزمێکی کولتووری گەشەپێدا، کە ئەم تایپە لە ناسیۆنالیزم پتر لە لە قوتابخانەی ناسیۆنالیزمی فەرەنسییەوە نزیکە، ئەمە لە کاتێکدا ناسیۆنالیزمی نەژادی پتر لە ناسیۆنالیزمی ئەڵمانییەوە سەرچاوەی گرتوە و بەرھەمھێنەری  زۆربەی ھێزە توتالیتارەکانی مێژوو بوە، ھاوکات لەگەڵ لە گەشەپێدانی ناسیۆنالیزمی کولتووری گەشەی بە مۆدیلی برایەتی گەلان و پێکھێنانی فدراسیۆنی نەتەوەکانداوە، بەمەش ئۆجەلان جورئەتێکی عەقلانی و سیاسی گەورەی نیشانداوە و بزووتنەوەی کوردی دوورخستەوە لە بزووتنەوەیەکی دەمارگیر و نەژادخواز

ئەم چەند پرەنسیپەی سەرەوە لە بیری ئۆجەلاندا، بەسن بۆ ئەوەی بەرێز و گرنگی زۆرەوە لە ئۆجەلان بڕوانین،غەمگین بین بۆ دەستگیرکردن و رفاندنی،سڵاو بنێرین بۆ ئەو مرۆڤە مەزنەی ١٩ ساڵی رەبەقە لە نێو زیندانەکانی فاشیزمی تورکیدا خۆراگری دەکات، تێرامانی فیکری و فەلسەفی دەکات، ئەوانەی رقیان لە ئۆجەلانە دڵنیام ھۆی ئەوەیە ئۆجەلان ناناسن، رۆژێکیش دێت لە گرنگترین پایتەختەکانی دنیا  و لە ناوەندە گەورەکانی بریارداندا یادی ئەم تێکۆشەرە گەورەیەی رێگای ئازادی و عەدالەت ئەکرێتەوە ، دنیا بە شەرمەزارییەوە لەو  پلانگیرییە گەورەیە ئەروانێت کە لە ١٥ فبرایر بەرێوەچوو ...

خاڵی شلۆقی شیعە و سوننە

بەهمەن تاهیر نەریمان

گروپە ئیسلامییە كلاسیكییەكان، لەمنداڵدانی ململانێی سیاسی لەدایكبون و هەر لە سەرەتادا، وەڵامی گروپە جیاوازەكان لەسەر ئەوەی كێ ببێت بەجێنشین و چۆن ببن بە جێنشین؟ ئەو پرسیارە بوە كەدواتر تیۆریزەی ئایدیۆلۆژی بۆ كراوەو لەسەر ئاستی عەقیدی و فقهی و فەرمودەی كۆكراوەی تایبەتیش كاری بۆ كراوە.

ڕۆژێك لەڕۆژان شیعەگەری تەنها پڕۆژەیەكی ڕۆحی نەبوە، بەڵكو لەهەمان كاتدا پرۆژەیەكی سیاسیش بوە، شیعەگەری سەرچاوەكەی بۆ دانانی عەلی كوڕی ئەبو تاڵیب دەگەڕێتەوە، لەدوای كۆچی پێغەمبەری ئیسلامەوە، وەك سەركردەیەكی سیاسی و دینی و كۆمەڵایەتیش، چونكە ئەم بوارانە هێشتا لێك جیانەكرابونەوە. ئایەتوڵڵا محەمەد باقر سەدر لەكتێبی (گەشەكردنی شیعەگەری و شیعە)، باسی ئەوە دەكات كەئەگەر بواری سیاسی و ڕۆحی، لەناو شیعەدا لێك جیابكرێتەوە، شیعەگەری مانای نامێنێت، بۆیە تێڕوانینی بەشبەشكەرانە بۆ شیعەگەری (وەك ئەم ئایەتوڵڵایە دەڵێت)، تێڕوانینێكی نامۆیە.

شیعەكان لەدونیای ئیسلامیدا نزیكەی لەسەدا 17 بۆ 20ی موسڵمانانی دونیا پێكدەهێنن، زۆرینەیان شیعەی ئیمامین و بڕوای تەواویان بەتیۆری ئیمامەت هەیە. ئیمام مەعسومە، بەڵام پێغەمبەر نییە، بڕیارە دینی و سیاسییەكانی دەشێ هەمو پێوەی پابەندبن، واتە: (ملزم)ە وەك دەقی پیرۆز مامەڵیان لەگەڵ دەكرێت. بەڵام پاش دیارنەمانی ئیمامی دوازدەیەم، شیعەكان دەشێ چاوەڕێی ئیمام بن كەبێتەوەو زەوی پڕ بكات لەدادو دین. لێرەوە شیعەكان بۆ دو گروپ دابەشبون:

گروپێكیان وازیان لەسیاسەت هێنا تا ئەو دەمەی ئیمامی چاوەڕوانكراو دەگەڕێتەوەو بێ ئەو، كاركردن لەدەسەڵاتدا بەبیدعە ناودەبرێت، لێرەوە ئەم گروپە لەشیعەگەری بەرەو خۆخەریككردن بەتقوسە دینییەكانەوە خەریكبون. گروپی دوەم پێیان وابو لەم بارەدا، نابێت واز لەدەسەڵات بهێنرێت چۆن دەبێت با ببێت! ئەمانیش بون بەدو گروپەوە: گروپێكیان لەسێبەری ئەقڵە تەنویرییەكەی ئایەتوڵڵا نائینی لەو سەردەمی ڕۆشنگەری دونیای ئیسلامیدا، بەعەبدولڕەحمان كەواكبی شیعەو فارس دادەنرێت و ڕاستەوخۆ ئەم دوانە پەیوەندییان بەیەكەوە هەبوەو هەردوكیشیان بەوردی باسی پەیوەندی نێوان ستەمكاری ئاینی و ستەمكاری سیاسییان كردوەو ئەم دوانەیان وەك تەواوكەری یەكتری سەیركردوە، ئایەتوڵڵا نائینی لەكتێبی (تنبیه اڵامە وتنزیه الملە فی وجوب المشروگە)دا، باسی ئەوە دەكات كە لەغیابی ئیمامی چاوەڕوانكراودا، گەل نابێت واز لەدەسەڵات بهێنێت و دەبێت بەپشتبەستن بەدیموكراسییەت و هەڵبژاردن، دەسەڵاتی دونیایی نەك دینی، هەڵبژێرێت، واتە نائینی بەتەواوی دەسەڵات دەداتە دەست گەل. باڵی دوەم كە بەباڵی (ویلایەتی فەقیه) ناودەبرێت و ڕۆحوڵڵا ئیمام خومەینی خاوەنی كردەییەتی، پێی وایە دەبێت لەكاتی غیابی ئیمامدا، دەسەڵاتێك لەفەقیهەكان دروستبكرێت كەدەسەڵاتێكی دینییەو هەموان دەبێت بەبڕیارەكانییەوە پابەندبن، لەساڵی 1979 پرۆژەكەی نائینی پەراوێز دەخرێت و پرۆژەكەی خومەینی تا ئەمڕۆ لەئێراندا لەژیاندایە، ئێستاش بەروبومەكەی لەشەقامی ئێرانیدا گەلانی ئەم وڵاتە باش دەیبینن!!

شۆڕشی گەلانی ئێران، دواتر دەبێت بەشۆڕشی ئیسلامی و باوكی شیعە پەراوێزخراوەكانی دونیاو لێرەوە ئەختەبوتی كۆماری ئیسلامی دەتوانێت لەم ڕێگەیەوە پەلەكانی بهاوێتە نێو ئەو وڵاتانەی كەشیعە تیایدا ئامادەیە. نەك هەر شیعە، بەڵكو لەسەرەتای مێژوی ڕۆمانسییانەی كۆماری ئیسلامی، ئیخوان موسلمین و نەهزەی ئیسلامی لەتونس پشتگیریان كرد، كەئەمانیش سوننەن.

كۆماری ئیسلامی ئێران، وەك كۆمارێكی ئیسلامی، هەمیشە بەتەسدیری شۆڕش بۆ دەرەوەی خۆی و بەدەستوەردانە كاروباری وڵاتە موسڵماننشینەكان تۆمەتباركراوە.

لەسەرەتای ساڵانی هەشتاكاندا، حزبوڵڵا لەلوبنان بوە یەكێك لەپەلەكانی ئەختەبوتی شیعەی ئێرانی و حەسەن نەسروڵڵاش لەوتەیەكیدا بەڕونی دەڵێت: (پرۆژەمان تەنها دەوڵەتی ئیسلامی و حوكمی ئیسلامییە، دەوڵەتی لوبنانی تەنها خۆی نابێت، بەڵكو بەشێك دەبێت لەكۆماری ئیسلامی گەورە كەساحێبی زەمان و فەقیه و جێگری وەلی (ئیمام خومەینی) سەرپەرشتی دەكات). هەوەها دەڵێت:(پەیوەندیی ئێمە (حزبوڵڵا) كەمن كەسێكم لەجیهازی ئەم حزبە، ئەگەر یەقینم نەبێت ئەم حزبە لەڕێگەی پلەبەندییەوە،  پەیوەندیی هەیە بەوەلی و فەقیه و سەركردەی مودرك و مولزەم-قەرار ئیمام خومەینی، ئەوا چركەیەك لەم حزبەدا نامێنمەوە).

هەمو ئەو وڵاتانەی كەشیعە زۆرینەیە (وەك عیراق و بەحرەین و ئۆزبەگستان)، بەجێگە نفوزی كۆماری ئیسلامی دادەنرێن و ئەم ئەختەبوتە پەلێكی لەوێیە، پرسیار لێرەوە ئەوەیە: ئایا كۆماری ئیسلامی مەزهەب بۆ نفوزی خۆی بەكاردێنێت، یان خۆی خستوەتە خزمەتی مەزهەبەوە؟ 

بزوتنەوەی شیعەگەری لەمێژوی ئیسلامیدا، وەك بزوتنەوەیەكی چەوسێنراوە لەڕوی سیاسی و وەك قێزەونێك لەڕوی كۆمەڵایەتییەوە، لێی ڕوانراوە، تقوسی (عاشورا) بەرجەستكەری ئەم كڵۆڵییەی مێژوی شیعەیەو هەروەها توقییە (شاردنەوەی ڕوی شیعەگەری لای تاكەكان)، ڕویەكی تری ئەم چەوساندنەوە بوە، وەك چۆن لەجەنگی جیهانی دوەم یەهود لەترسی مەرگ خۆی بەیەهودی نەدەناساندو پڕۆتستانتەكانیش لەسەردەمی دەسەڵاتی كاسۆلیكەكاندا هەمان شتیان كردوە.

شیعەگەری لەبڕوابون بەئیمان: خودا، پێغەمبەران، كتێبەكانیان، ڕۆژی دوایی، لەگەڵ سوننەكان یەكن. هەروەها هەردوكیشیان وەك مەسیحییەت باوەڕیان بەبانگەوازو بڵاوكردنەوەی ئاین و مەزهەبەكەیان هەیە. ئەم خاڵە ناكۆییەی دواییان (بڵاوكردنەوەی بانگەواز)، یەكێكە لەخاڵە گەوهەرییە پڕ كێشەكانی ئەم دو ئاینزایە، چونكە ڕاستەخۆ پەیوەندی بەنفوزو دەسەڵاتی مەزهەبی و سیاسییەوە هەیە.

سوننەكان، كاتێك هەوڵیانداوە لەگەڵ شیعەكان كۆنگرەی (نزیككردنەوەی ئاینزای شیعەو سوننە) ببەستن، كۆمەڵێك خاڵی سوریان هەبو بۆ گفتوگۆ و لێكنزیكبونەوە، ئەوانیش: جوێننەدان بەسەحابەو شكنەكردن لەقورئان و وەستانی بانگەواز) بون، ئەمەی دواییان، واتە: بانگەوازو تەبشیر، گرێی دەرونی قوڵی ئەهلی سوننەیە، چونكە لەئێستادا، سوننەكان لەحاڵەتی بەرگریدان و شیعەكان توانیویانە كاری وردو سەركەوتوانە لەم بوارەدا، بكەن. بۆ نمونە لەوڵاتێكی وەك نەیجیریا، پێش سی ساڵ لەمەوبەر، یەك شیعە لەو وڵاتەدا نەبوە، ئێستا نزیكەی ملیۆنێك شیعەی تێدایە. ئەمە ئەو فەزاعەیەیە كەئەهلی سوننە لێی تۆقیوە.

مەرجی وەستانی بانگەواز لەنێو سوننەو شیعەدا، ئەو مەرجەیە كەدەوڵەتە خەلیجییەكانی زۆرینەی سوننە (جگە لەبەحرەین كەزۆرینەی شیعەیە)، بۆ ڕێگریكردنی دەسەڵات و نفوزی ئێرانی لەو ناوچەدا دروستی دەكات. بانگەواز لەخەیاڵگەو باوەڕی سوننەو شیعەدا، كارێكی ئەوەندە پیرۆزە، بەكارێكی پێغەمبەرانە دێتەژماردن، كەچی ئێستا ئەم سیحرە لە ساحر هەڵگەڕاوەتەوەو لای سوننە بۆ گفتوگۆ لەگەڵ شیعەكاندا بەخاڵی سور دادەنرێت، بەبێ ئەوەی لەخۆیان بپرسن كەئەی بۆچی بۆ ئەوان حەڵاڵە لەهەمو ئەوروپاو ئەمریكا خەریكی بانگەوازن و مەسیحییەت ئەمە بەهێڵی سور بۆ ئەوان دانانێت، هەر ئەم كردەیە، كاتێك مەسیحییەك لەدونیای ئیسلامیدا دەیكات، پێی دەڵێن كاری تەبشیری و بەكارێكی تەواو قێزەون ناوی دەبەن!

 شیعەكانی خەلیجی عەرەبی، خاڵی هەمیشە گەرمی ئەم ناوچەیەیەو ترسی بەردەوامی دەسەڵاتە سوننییەكانی ئەم ناوچەیەن، ئەوەی جێی سەرنجە لەم وڵاتانەی كە بەوڵاتی پترۆدۆلار ناسراون، وەك (سعودیە، كوەیت، عیراق)، نەوت بەزۆری لەناوچە شیعییەكاندا هەن، هۆكەشی ئەوەیە كەئەم شیعانە پێشتر ڕاوەدو دەنران، دەچونە ناوچە بیابانی و كەنارە دورە دەستەكان، لەم دواییەدا زۆربەی ئەو ناوچانە بونە ناوچەی گرنگی نەوتی، ئەمەش ترسەكەی لای دەسەڵاتی سوننە زیادكردوە.

مەترسی گەورەی وڵاتانی خەلیج، لەماڵەكەی خۆیانەوە دەستپێدەكات، لەسعودیە نزیكەی یەك ملیۆن شیعە هەیەو لەناوچە نەوتییەكانی ئەم وڵاتەدان و كەچی ناوچەكانیان تەواو پەراوێزەو خۆشیان لەكەمترین سلكی سیاسی و بەڕێوەبردندا، تەنانەت لەناوچەكانی خۆشیاندا، بەشدارییان پێناكەن، ئەمە وایكردوە لەم قۆناغە نوێیەدا، ئەوانیش ببنە دەنگی ناڕازی و كات لەئێستاو ڕۆژبەڕۆژ لەبەرژەوەندییاندا دەشكێتەوە، هەر ئەمەشە بانگخوازێكی وەك (دكتۆر یوسف قەرزاوی) تێیكەوتوەو وەك كەسێكی دو هەڵوێست سەیر دەكرێت و خۆشی ئەم وێنەیە بۆ خۆی دروست دەكات، ئەم شێخە لەكاتێكدا پشتگیری خۆپیشاندانەكانی میسرو تونس و لیبیاو سوریا دەكات، كەچی دژی خۆپشاندان و ناڕەزاییەكانی بەحرەین هەڵوێستی وەرگرت، ئەمەش ترس بو لەپەلی ئەختەبوتی كۆماری ئیسلامی ئێران لەو وڵاتەدا، چونكە ئەگەر ئەو ناڕەزاییانە سەریان بگرتایە، نفوزی ئێرانی ئیسلامی بەتەواوەتی لەو وڵاتەدا زیادی دەكردو دەبوە پێگەیەكی نزیكی ئەم دەسەڵاتە مەزهەبیەو لەوێشەوە خاڵە شلۆقەكەی خەلیج زیاتر مۆلەقە دەبو. دەوڵەتە خەلیجییەكان ئەم كارەی ئێرانیان بەدەستوەردانی ڕوت ناوبردو ڕەوانەكردنی هێز لەلایەن سعودیەو ئیماراتەوە بۆ بەحرەین و سەركوتكرنی خۆپیشاندانەكانی ئەو وڵاتە، ناڕەزاییەكانی ئێران لەو كارەو بەداگیركردن ناوبردنی، تەواو كەوتنەسەر ئاوی ئەم شەڕە بو كە لەسەر نفوزی سیاسی و هەژمونی دەسەڵاتە. لەعیراق و لوبنان (وەك دو شوێنی پەلی ئێران) و لەتارانیش خۆپیشاندان و ناڕەزایی دروستبو و هێزی خەلیجیان لەبەحرەین بەداگیركەر ناوبرد.

(جۆن بیری شفانمان)، لەكتێبی (زەردو ڕەش)دا، پێی وایە داهاتوی خەلیج كەمینە شیعییەكان دیاری دەكەن. ئیتر ئەویش بەڕزگاركردنی دەسەڵات لەمەزهەب بێت، یان بە پارچەبونی ئەو وڵاتانە بێت، یان بەهەردوكیان.