خەونی ملیاردێرەكان لەدافوس

عەلی مەحمود محەمەد

جیاوازی چینایەتی ئەمڕۆ لەهەموو كات و ساتێكی نیو سەدەی رابردوو بۆتە كێشەی مرۆڤایتی لە جیهاند, رۆژ لە دوای رۆژ ئەم جیاوازییە لە بەرزبونەوەدایە, شۆرشی پیشەسازی زیرەك زیاتر بەرەو هەڵكشانی دەبات, راپۆرتە ساڵانەكانی ئۆكسفام و مشتومڕەكانی دافوس بونەتە تیرمۆمەتری سەرمایەداری جیهانی, لە رێگەیەوە دەتوانین لە ئەحواڵیان بزانین, ئەوان جار جارە لە كەناڵەكانی خۆیانەوە باسی خزمەتی مرۆڤ و دادپەروەری دەكەن, وەلێ ساڵ لە دوای ساڵ سفری پارەكانیان زیاد دەكات و دەبنە سەرچاوەی زیادبونی نایەكسانی لە جیهان, بەناوی مافی داهێنانەوە سەرچاوەی گرانی دەرمان و نەخۆشی بەردەوام و پیسی ژینگەو تاڵان كردنی رەنجی كارە سامانی ژێر زەمینی ئەم گەردونەن.

47 ساڵە سەرمایەدارانی جیهان لێرە لەم دافوسە بچكۆلانەیە كۆدەبنەوە بۆ باسكردنی كێشەكانیان لە رێگرییەكانی بەردەم كەڵەكەكردنی سەرمایە, ساڵ لە دوای ساڵ بە پارەی زیاترو خانوی گەورەتر و كەشتی جوانترو هاوسەری گەنجتر و ئۆتۆمۆبیلی مۆدێل باڵاترەوە دەگەڕێنەوە بۆ ئەم بەهەشتە زستانییە, وەلێ هەر غەمبارن و ناڕازین لە بەش و دەسەڵاتیان, شەوە دەنە دەم رۆژەوە بۆ كۆكردنەوەی زیاتر, كەچی باسی دادپەروەریش هەمیشە لەسەر زاریانە, لە هەر 5 دۆلاری ئەم جیهانە 4ی لە گیرفانی ئەماندایە, كەچی مستەریملیاردێر لە گەڵ ملیاردێردا گفتوگۆی ژیانی كرێكاران دەكەن, كێشەی هەژاری چارەسەرە كەن, هەرچەندە ئەوەی هەیانە زیاترە لە قیمەتی نەهێشتنی هەژاری لە جیهان, بنەبڕكردنی زۆرینەی نەخۆشییەكان, نەخوێندەواری, كێشەی ئاو و تەوالێت و پیسی ژینگە و مردنی ژنان و ……دەیان دەردو ئافات كە سستەمەكەیان سەرچاوەین, وەلێ هەر حەكایەتی لەسەر گەرمە كەن كەچی لەو رۆژەی دافوس دامەزراوە, رۆژ لە دوای رۆژ بەشداربوانی دەوڵەمەندتر دەبن, لە پاڵیا ماوە ماوە كونجێكی جیهانە كەن جهەنەم.

كۆبونەوەی ئەم گروپە 3000 كەسیە, كۆبونەوەی نوخبەی ئابوری جیهان و ملیادێرەكان و بەڕێوەبەری بانكەكان و سیاسەتمەدارانی سەرمایەدارییە, زۆریان ملیاردێرن, هەندێكیشیان سەركردەی ملیاردێرن وەك جوتە گەنجەكەی دەباشان و سەر رەش, هەشیانە دەڵاڵی ملیاردێرەكانن وەك ماكرۆن, بەشێكی دیكەشیان بەڕێوەبەری راپەڕاندنی كۆمپانیاكانن كە موچەكانیان سەدان جاری كارمەندانی ناو دەزگاكەی خۆیان وێڕای بەخششەكان و وەرگرتنی پشكەكان, كە هەر یەكەی 55 هەزار دۆلاری خۆیان دەدەن بۆ بەشداریكردن,كە هاوتایە بەكاركردنی 70 ساڵی كرێكارێكی هیندی و بەنگەلادشی و كەمبۆدی و دەیان وڵاتی دی, بۆ ئەوەی لە رێگای ئەو گردبونەوە چەند رۆژییە زیاتر بدورنەوە, لەم دیدارەی نێوان سەرمایەداران و دەسەڵاتداران,ئاسایشی ئەم نوخبە دەسەڵاتدارە راستەقینەی جیهان 5000 چەكداری سویسری دەیان پارێزێت,شارۆچكەیەك فڕینی ئاسمانی و خۆپیشاندانی سەر زەوی تێدا قەدەغە دەكرێت لەو رۆژانە, هەرچەندە بریار وایە دیموكراسی راستەوخۆكەی سیوسرا نموونەیی بێت لە جیهان, بە ناچاری نەیاران لە دورەوە خۆپیشاندان لە دژیان ئەنجامە دەن, ئەوان حەز بە بیستنی ژاوە ژاوی نەیارانی سەرمایەداری ناكەن, گرنگ ئەوەیە نە ئارامیان تێك درا نە دڵتەنگ كران بەو هات و هاوارە ناشازەی نەیارانیان, مشتومڕەكانی ئەمساڵیان بەهۆی ئەو هەموو سەروەت و سامانەی پارساڵ بەدەستیان هێنا ئاوهەوای دافوسی گەرمتر كرد, هەرچەندە 20 ساڵە دافوس سەرمای وای بەخۆوە نەبینیوە.

ستیف بانون راوێژكاری راستگەرای دەركراوی ترەمپ, ئەگەر هیچ وشەیەكی راست نەبێت تا ئێستا, ئەو وتەیەی راست بوو كە لە ساڵی 2014 وتی” كرێكارانی جیهان بێزار بوون بڕیار لە گروپێك لە دافوس وەربگرن”, لە راستیدا هەموو بڕیارەكانی جیهان لە چەند كۆڕو كۆبونەوەیەكی واوە وەردەگرترێت.

پاپا فرانسیسیش بێزاری خۆی لە بەرز بونەوەی جیاوازی چینایەتی بۆ بەشدارانی دافۆس دەربڕی, وەلێ بێزاریەكەی نابێتە جێگای پێشوازی بەشداربووان بە ئاستی دابەزاندنی باج لە لایەن ترامپەوە لە 35% ەوە بۆ 21%, ملیاردێرەكان سوپاسی ترامپیان كرد بۆ كەمكردنەوەی باج, لە نەیاری ترامپەوە بونە دۆستی نزیكی, هەواڵی ئەم مزگێنییەی حاكمە ملیاردێرەكە خۆشی بڕیاری ساڵ و دەیە بو بۆیان,ئەوان مردون بۆ سیاسەتی ئابوری ترامپ چونكە دەربڕی بەرژەوەندییە چینایەتییەكانیانە, بەڵام نەیاری سیاسەتین كە زیان بە بەرژەوەندیەكانیان دەگەیەنێت, پێچەوانەی ئۆباما دژ بە بڕیارە ئابوریەكانی بوون شەیدای سیاسەتەكەی بوون.

راپۆرتی ئەمساڵی ئۆكسفام ” ئۆكسفام تۆڕی رێكخراوە خێرخوازییەكانە بۆ كەمكردنەوەی هەژاری لە ساڵی 1942 لە بەریتانیا دامەزراوە ” كە رۆژێك پێش دەستپێكردنی دانیشتنەكانی دافوس بڵاو كرایەوە ئاگری بەردا لە جەستەی كۆبونەوەكە, بەوەی ئەمساڵ ژمارەی سەروەت و سامانی 42 ملیاردێر یەكسانە بە سەروەت و سامانی 3,8 ملیار مرۆڤی هەژار لە جیهاندا,پارساڵ ئەم ژمارەیە 61 كەس و ساڵی 2016 تەنها 86 كەس و ساڵی 2009 بریتی بوو لە 390 كەس, بەم شێوەیە دەبینین ساڵ بە ساڵ ژمارەی ملیاردێرەكان لە كەمبونەوەدان و ژمارەی هەژارە هاوتاكانیان لە بەرزبونەوەدایە, راپۆرتەكانی ئۆكسفامیش ساڵانە گڕی گەرماكە بەتینتر دەبێت, وەلێ ناتوانێت هەرەس بە بەفری دافوس بهێنێت, تا ئەوكاتە لایەنی بەرامبەر 3,8 ملیارەكە لە پێناو خۆیاندا نەیەنە مەیدان.

بە پێی هەمان راپۆرت 82%ی زێدەی سەروەت و سامانی بەرهەم هاتوو لە ساڵی 2017 بۆ 1%ی كۆمەڵگا بووە, 99%ەكەی تریش بە هەر هەمویانەوە 18%یان بەركەوتووە,لە هیندستان 1% تەنها 73%ی بەركەوتووە, لەوەش زۆر وڵات دەست بەتاڵ دەرچوونەو لە زێدەی سەروەت و سامان هیچیان لە نیعمەتی گەشەی ئابوری و سەروەت و سامانی جیهان بەر نەكەوتووە, كە لە ئێستادا قەبارەی سەروەت و سامانی جیهان 28 ترلیۆن دۆلارەو لە ساڵی 2022 پێشبینی دەكرێت بەرز بێتەوە بۆ 341 ترلیۆن دۆلار.

لە ساڵی 2010 ەوە كرێكاران كرێكانیان تەنها 2% زیادی كردوە, كەچی ملیاردێرەكان داهاتیان 13% چۆتە سەر, ئەمەش هۆكاری ئەوەیە رۆژ لە دوای رۆژ قڵشتی چینایەتی لە جیهاندا دەچێتە سەر, بە پێی راپۆرتی جیاوازی داهاتی ساڵی 2018, 1%ی ئەمەریكیەكان داهاتیان لە 11% ەوە لە ساڵی 1980 بۆ 20% لە ساڵی 2014 بەرز بۆتەوە, لە روسیا لە 4% لە ساڵی 1980 بەرز بۆتەوە بۆ 20% لە ساڵی 2015, لە چین 6% لە 1978 بۆ 14% لە 2015, ئەمەش پێچەوانەی ئاستی ژیری قەڵەم بەدەستانی بۆرژوازی كوردە كە وا دەزانن دیاردەكە تەنها كوردستانییە,بە پێی ئاماری ناوەندی جیهانی نایەكسانی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست 10% دەوڵەمەندەكان خاوەند 61% سامانن ئەمەش بەرزترین رێژەی نایەكسانیە لە ئاستی جیهان, كە هەرێمەكەی خۆمان بەشێكە لێی, لە هیندو بەرازیل و ئەفریقا55%و باكوری ئەمەریكا 47% و یەكێتی ئەوروپا37%,لە ئاستی جیهانیش1%ی هەرە دەوڵەمەندەكان خاوەند 27%ی سەروەت و سامانی جیهانن,كە لە ساڵی 1980 تەنها خاوەندی 16%ی بوون,هاوكات لە بەرامبەردا 50%ی هەرە هەژارەكانی جیهان تەنها خاوەند 9%ی سەروەت و سامانی جیهانن.

ئۆكسفام رێگ گرتن لە هەڵاتن لە دانی باج و بەرزكردنەوەی كرێی كرێكاران و سنور دانان بۆ موچەو داهاتی بەڕێوەبەری راپەراندنی كۆمپانیاكان بە رێگا چارەی گونجاو دەزانێت بۆ رێگا گرتن لە بەرز بونەوەی نا یەكسانی, وەلێ كاتێك ترمپ دەبێتە حاكمی جیهان, پێشنیارەكەی بستێك بڕ ناكات, چونكە حكومەت و چین و كۆمپانیا بونەتە یەك دەستگا.

زیاد بوونی ژمارەی دەوڵەمەندەكان نیشانەی پێشكەوتنی ئابوری نییە, بەڵكە نیشانەی شكستی سستەمە كە ناتوانێت پارسەنگ رابگرێت و بەرئەنجامی گەشەی ئابووری دادپەروەرانە لە نێوان مرۆڤەكان لە جیهان دابەش بكات, نەك وەك سیاسییەكانی كوردستان پێیانوابو بوونی هەزاران ملیۆنێر و 30 ملیاردێر نیشانەی پێشكەوتنی كوردستانە.

لە كاتێكدا 3,8 ملیار كەس هیچیان بەر نەكەوت لە نیعمەتی گەشەی ئابوری جیهان بگرە قازانج سەری مایەشی خواردووە,تەنانەت كریستین لاغارد بەڕێوەبەری سندوقی دراوی جیهانی وتی”لە 15 وڵاتی جیهانی سێیەم داهاتی تاك دابەزیوە”كەچی لە لایەكی ترەوە رۆژانە 2 ملیاردێری نوێ چاو هەڵدەهێنن لەسایەی سستەمی سەرمایەداری جیهانی و ژمارەیان لە ئێستادا گەیشتۆتە 2043 كەس تا سەرەتای ئەمساڵ, كە نزیك 90%یان پیاون,پارساڵ ژنان بایی 10 ترلیۆن دۆلار كاری خۆبەخشیان ئەنجامداوە لە ماڵەكانیان, هەرچەندە ئەمساڵ بەشێك لە دانیشتنەكانی دافۆس ژنان بەڕێوەیان برد.

پار ساڵ ملیاردێرەكانی جیهان لە روی ژمارەوە 233 كەسیان زیادی كرد,ژمارەیان لە 1810 كەسەوە بەرز بوەوە بۆ 2043 كەس, ژمارەكە زۆر زیاترە لەوەی دوو رۆژ جارێك دانەیەكی نوێ لە دایك بێت وەك ئاژانسەكانی جیهان رایان گەیاند, ئاخر زۆربەیان ملیاردێرەكان خاوەندین, بگرە هەر 1,56 رۆژ جارێك ملیاردێرێك مل ئەستور لە دایك بوو, ئەندامێكی دافوس زیاد دەكات,هاوكات ملیاردێرەكان سەرمایەكەشیان لە 6,7 ترلیۆن دۆلارەوە بەرز بوەوە بۆ 7,67 ترلیۆن دۆلار, واتا نزیك 0,93 ترلیۆنی دۆلار چۆتە سەر سەرمایەكانیان واتا رۆژانە 2,7 ملیار دۆلار چۆتە سەر سەرمایەكانیان, بەمەش سەرمایەكانیان 13,9% زیادی كردووە لە پارساڵدا, لە كاتێك ئابوری جیهان لە ساڵی 2016 بە بڕی 3,2% و لە 2017 بە بڕی 3,7% گەشەی كرد, ئەمساڵیش بە پێی پێشبینی سنوقی دراوی جیهانی 3,9% گەشە دەكات, لێرەدا دەبینین نا هاوسەنگیەك لە رێژەی گەشەی سەرمایەی سەرمایەداران و گەشەی ئابوری جیهانیدا هەیە بە قازانجی سەرمایەداران, كەواتە قڵشتەكە ئەم دوو چینە نەك لێك دادەبڕێك بەڵكە دەیانبات بۆ دوو كیشوەری جیاو دوو جیهانی دژ بە یەك.

ساڵی 2000, ژمارەی ملیاردێرەكانی جیهان تەنها 470 كەس و سەرمایەكەشیان 898 ملیار دۆلار بووە, لەوساوە سستەمی سەرمایەداری جیهانی چەندین قەیرانی درێژخایەنی توندی بڕی, وەلێ ئەمان لە روی ژمارەو سەرمایەوە هەر زۆربوون و دەوڵەمەندتر بوون, لە كاتێك جان بۆل غیتی بەریتانی لەپەنجاكانی سەدەی رابردوو بووە یەكەم ملیاردێر لە جیهاندا, ساڵی 2018 ژمارەیان بەرەو 2500 دەڕوات.

دیاردەی جیف بیزۆس

ئەمساڵ دوای 7 دەیە لە دایك بوونی یەكەم ملیاردێر لە مێژووی جیهاندا, یەكەم خاوەند سەت ملیار دۆلار لە دایك بوو,ئەویش جیف بیزۆس ” 12-1-1964 “ی ئەمەریكی خاوەنی كۆمپانیای ئەمازۆنە” 5-7-1994 دامەزراوە, نرخەكەی بایی 700 ملیار دۆلارە, داهاتی ساڵانەی 177,9 ملیار دۆلارە, بیزۆس خاوەند16%ی پشكەكانی كۆمپانیاكەیە, 550000 ژمارەی هێزی كارێتی,لە ئەمەریكا 12 دۆلار كرێی سەعات كاری كرێكارانێتی, لە هیندستانیش كرێكارانی مانگانە 233 دۆلار وەە گرن,واتا كرێكارێك 60 هەزار ساڵ كاربكات ناتوانێت سەرمایەی بیزۆس وەربگرێت نەك كۆبكاتەوە, هەر خولەكێك بە ئەندازەی 12 ساڵی ئەوانی دەستە كەوێت ” تەنها ساڵی 2017 , سەرمایەكەی 34,2 ملیار دۆلار زیادی كردووە, چوارشەمەی رابردووش دوا رۆژی مانگی یەكب ئەمساڵ 6,5 ملیار دۆلار لە چركەیەكدا قازانجی بوو,توانی بە خێرایی بیل غیتس و وارن یافت رەت بدات, لە سێیەم ملیاردێری جیهانەوەی ساڵی رابردوەوە بپەڕێتەوە بۆ یەكەم, كە لە ساڵی 2016 هاتە ریزی 10 دەوڵەمەندەكەی جیهان و پلەی پێنجەمی بەدەست هێنا,لە ساڵی 2002 لە ریزی 293 ەمین و لە 2006 لە ریزی 147ەمینی ملیاردێرەكانی لیستی فۆربیسدا بووە, ئێستا ناوبراو خاوەند 121 ملیار دۆلارە و دەوڵەمەندترین كەسە لە مێژوی مرۆڤایەتی, تەنها لە مانگی رابردوو سەرمایەكەی 22,3 ملیار دۆلاری چۆتە سەر كە هاوتایە بە داهاتی نەتەوەیی ساڵێكی وڵاتێكی وەك كەمبۆدیا “16ملیۆن كەس” و 1,3 ملیاری زیاترە لە داهاتی نەتەوەیی وڵاتی ئەفغانستان”36 ملیۆن دانیشتوان” , ماوەتەوە بڵێین بیزۆس لەم ساڵدا پشكی لە دابەزاندنی باج 789 ملیۆن دۆر بووە, بۆیە ترامپ شایانی ئەو پێشوازییە گەرمە بوو لە لایەن ملیاردێرەكانەوە.

كۆتاییەكی غەمناك

لە ماوەی مانگی رابردوودا داوجۆنز لە 24000 ەوە گەیشتە سەروی 26000, بۆ گەیشتن بە 25000 , 23 رۆژی ویست, وەلێ بۆ 26000 بە چاونوقانێك تێی پەڕاند, ساڵی 2017 داوجۆنز نرخەكەی 22% چووە سەر, بەمەش 9,6 ترلیۆن دۆلار نرخی زیادیكرد, كە بەشێكی زۆری پشكی ملیاردێرەكان بە تایبەت ئەوانەی كارەكانیان پەیوەستە بە پیشەسازی زیرەك و ئەنتەرنێتەوە, هاوكات ئێستا سەفقاتی بازاڕی دراو لە جیهاندا ساڵانە دەگاتە 2500 ترلیۆن دۆلار, كە نزیك 35 جار زیاترە لە داهاتی نەتەوەیی جیهان, ئەمەش دەریدەخات سەرمایەی سەرمایەداران بەشێ زۆری لەناو ئابوری بەرهەمهێناندا نییە, ئەوەشمان لە یاد نەچێت كە دوو لەسەر سێی سەروەت و سامانی ملیاردێرەكان بە میرات بۆیان ماوەتەوە, هەموو ئەمانە دەریدەخەن كە سامانی ئەمانە پەیوەندی بە رەنجدانەوە نییە, واتا شتێك لە فەرهەنگی ئابوریدا نەماوە بەناوی سەرمایەداری نیشتمانی, كوێ كزەیەكی كەڵەكەی سەرمایەی لێ بێت ئەوان لەوێن, لە كۆتادا دەگەینە ئەو ئەنجامەی 150 ساڵە دوبارە دەكرێتەوە, ماركس وتەنی پرۆلیتاریای رۆمانی لەسەر كۆمەڵگا دەژیا, بەڵام لە ئێستادا كۆمەڵگا لەسەر پرۆلیتاریا دەژێت.

هزری حیجاب و حیجابی هزر 

بەهرە حەمەڕەش

کاتێک لە مهاباد، لەگەڵ هاوڕێیەکم بەیەکەوە بۆ شوێنێک دەردەچووین. لەگەڵ گەیشتنمان بۆ ماڵ، یەکەم کاری زۆر بە بێزارییەوە چارشێو و لەچکەکەی فڕێدەدا. بە پرتەپرت لە ژێر لێوەوە هەندێ جنێوی دەدا.

ئەمە کاری جارێک و دووانی نەبوو. لەگەڵ هەر چوونە دەرەوەیەکیش دایکی تکای لێدەکرد، کە کێشەیان بۆ دروست نەکات و حیجابەکەی بە جوانی بکات، چونکە کچە هاوڕێکەی من چەندین جار بەو بێزارییەوە دژی سەپاندنی حیجاب لە ئێران، لە سەر شەقام حیجابەکەی فڕێدەدا. یانیش لەچکەکەی تا نیوەی سەری دەخزاند. بەو هۆیەوە “وەلی ئەمر” ی باوک و برای، تووشی لێپرسینەوە دەبوون.

لە مانگی رەمەزاندا لە هەولێر، ژنێک تەلەفۆنی بۆ یەکێک لەو رادیۆیانە دەکرد، کە هەموو ساڵێ لەم مانگەدا ژنان فێردەکەن چۆن تامی خواردن بکەن بەڵام قوتی نەدەن، تا رۆژووەکەیان نەشكێ… دەیگوت، مامۆستا من لەگەڵ کراسی درێژ، پانتۆڵ لە پێ دەکەم، بەڵام دەڵێن، ئەگەر پانتۆڵەکە زنجیری پێوەبێ حەرامە، پێویستە زنجیرەکە بگۆڕم یان ئاساییە؟

سەپاندن و چەپاندنی مێشکی کۆمەڵگە و کارکردن لەسەر عەقڵیان، سەرەتا مەشغوڵ کردنیانە بە شتە لاوەکییەکانەوە. ئەو شتانەی، کە مافی سەرەتایی خەڵکە و نابێت کەس بچێتە ئەودیوی سنوری ئەو ئازادییە. گرنگیدان بە رواڵەت و روکەش، وەکو گرنگترین پرەنسیپی ژیان، گەوجاندنی خەڵکە و کارکردنە لەسەر شێوازی بیرکردنەوە و سڕکردنیەتی بەو ئایدۆلۆژیایە، کە ئیجازە لەجیاتی تاک بەتاکی مرۆڤەکان، بەخۆی دەدات، بیربکاتەوە.

خولانەوە لە بازنەیەکی داخراودا، کاری ئایدۆلۆژیا چەپ و راستەکانە. خزاندنی مرۆڤە بۆ ناو ئەو دونیا ئیسراحەتەی، کە تۆ پێویستت بە تێکۆشان و پرسیارو گومان نییە، چونکە لەگەڵ “باشترین و راستترین” حزب یان ئایین و بەرنامە کاردەکەی.

ئەو خەیاڵی “باشترین و راستترین و نایابترینە” مرۆڤ دەخاتە ناو یۆتۆپیایەک، کە بۆ دەرچوون لێی پێویستت بە راچڵەکینێکی هزرییە.

راچڵەکینێک، کە بتخاتە ناو دنیای واقیع و رەتکردنەوە. فێربی چۆن رەت بکەیتەوە و بڵێی “نا” ئەو نایەی، کە ئامانجدارت دەکات بە گەڕان و هەوڵدان بۆ دۆزینەوەی گرێکوێرەکان، ئەو پرسیارانە، کە هەمیشە لای خەڵک قەدەغە و حەرام کراون.

شکاندنی بتە پیرۆزەکان. بە شکاندنی یۆتۆپیای ئایدۆلۆژیا دەست پێدەکات. تا بتوانی بڵێی نا، دەبێ لە چوارچێوەی هیچ بەرنامەیەکدا قەتیس نەبی. سەرەتای هەموو یاخیبوونەکان گوتنی” نا” یە. “ئەو نایەی، کە ئیبلیسی لە فریشتەوە کردە شەیتان و بووە سەرەتای یاخیبوون”. یاخیبوونێک، کە رێگە بۆ تێڕامان و وردبوونەوە خۆش دەکات. لەجیاتی بە نەفرەتکردنی ئەو فریشتە شەیتانییە، بپرسین کە بۆچی دەسەڵاتدارەکان بە گوتنی “نا” بێزارو توڕە دەبن؟

بە گوتنی “نا” مرۆڤ دەچێتە خانەی یاخیبوان، یان بۆ دروستبوونی پرسیار و لەوێوە سەرکێشی بۆ گومان دەچێت؟

بیرمەندە گەورەکانی مرۆڤایەتی، گرنگییان بە رواڵەت نەداوە، ئەوان سەرقاڵی دۆزینەوەی پرسیارەکان و دروستکردنی گومان بوون(دیکارت). لە هەر وەڵامێک پرسیار و لە هەر پرسیارێک گومانێک لە دایک بووە. بۆیان گرنگ نەبووە، کە چەند کەس رێبازەکەی ئەوان بە دروست دەزانێ، بەڵام گرنگییان بە فێرکردن لەسەر بنەمای تێڕامان و بیرکردنەوە داوە. بۆیە هەمیشە کەوتونە بەر هەڕەشەی دەسەڵاتدارانی ئاینی و سیاسی.

کەسانی لە چوارچێوەدراوی ئایدۆلۆژیا، نە پرسیار و نە گومان بە خەیاڵیاندا نایەت، ئەوان دژی رێژەیی بوون و پرسیارکردنن، بۆ ئەوان هەمیشە فکری “راستترین و نایابترینەکە” ئاسانترە. تا دەگاتە ئەو جێگا ترسناکەی کە ئامادەن تیرۆر و کوشتاری بۆ بکەن. ژیانیان لەبەرچاو بکەوێت و شانازی بە مردنەوە بکەن. بۆ مردن درێژە بە دەسەڵات و فکری تاکڕەوی دەدات. ئەو فکرەی هەمیشە راهێنان لەسەر ئالودەبووەکانی دەکات، بۆ درێژەدان بەو دەسەڵاتە رەهایەی کە لە سایەی ئەم سڕبوونەدا بە دەستی هێناوە.

تێ نەکۆشان بۆ تێگەیشتن، کۆمەڵگەیەک دروست دەکات، کە بە عاتیفە رۆدەچێتە قوڵایی ئایدۆلۆژیاکان، یانیش زۆرجار بە رێکەوت داوی دەبێت بە داویەوە، کە سەرلێشیواوییەک دروست دەکات و دیمەنێک دەخوڵقێنێت، پارادۆکس و کۆمیدیایەکی تراژیدی پیشان دەدات. کەسانی سەر بە حزبی شیوعی نوێژ دەکەن و ئیسلامییەکان دەچنە هەڵبژاردنی دیموکراسییەوە، ئازادی لە بەرەڵڵای و بەرەڵڵایی بە ئازادی دەبینن!

کێشەکانی ئەمڕۆی ئێمە جل و بەرگ و روپۆش نییە، بەڵکو روپۆشی هزرێکە- کە عەقڵیەتی کۆمەڵگەی ئیفلیج کردووە و دەیەوێ رێگە لە گەشە سەندنی عەقڵ بگرێت و هەموو زانستێک بخاتە ژێر رکێفی خۆی.

بۆیە بۆ رزگاربوون لە روکەش پەرستی، دەبێ سەرەتا هەوڵی لادانی ئەو روپۆشە هزرییە بدرێت، کە کۆمەڵگەکانی جیهانی سێیەمی گیرۆدە کردووە.

عەفرین لە نێوان دەرخواردەکردنی بە گورگە بۆرەکان و پارسەنگ راگرتنی هاوکێشەکان لەسوریا

                                                                                                کاوە نادر قادر 
ئەمریکەی کارەکتەری سەرەکی لە رەوشی سوریا، بێ دۆست ماوەتەوە، تاکە هێز کە جەربەزەی مەیدانە "هەسەدەیە"،لە ٢٠ی ئەم مانگەوە، تورکیا بە تەگبیری زۆر لەوڵاتان، بەبیانوی ئاسایشی نەتەوەیی وڵاتەکەی،هێرشێکی سەربازی چڕی کردە سەر کانتۆنی عەفرین، لەناوەڕۆک بۆچەندین رەهەندی جودای ناوخۆیی وهەرێمی و نێودەوڵەتی :
_ تورکیا لە ناوخۆدا لەبەردەم هەڵبژاردنێکی پێشوەختەدایە لەساڵی داهاتوودا، هەر دەسکەوتێک لەو شەڕەدا ناسیولیست ودیندارەکانی تورک،بەتایبەت لاینگرانی "عوسمانی" بەلای خۆیدا رادەکێشێ .
_ دابڕان و گۆشەگیری لەگەڵ وڵاتانی سونە مەزەهەب لەناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست وپێویستی بە سەلماندنی خۆی هەیە لە ناوچەکە لەبەرامبەر ئەو وڵاتانەدا!!!. 
_ ساڵی ٢٠١١ ، تورکیا بە فیتی ئەمریکە دەستی لەسوریا وەردا، ئیستا ئەمریکا نەک بێ بەشی کردوە،بەڵکوو پەیوەندییەکانی بەدرێژایی تەمەنی کۆماری تورکیا وەک ئێستا لەخراپ بووندا نەبووە و لەناتۆ گۆشەگیر کراوە و بێئومێد بووە لەوەرگرتنی لەیەکێتی ئەورپا، وا مەزەندە دەکا بەو شەڕە کارتە دۆڕاوەکانی تێکەڵ دەبنەوەو ئاشت دەبێتەوەو لەگەڵ ئەمریکاو ئەورپا!!؟. _ پرۆڤەیەکی سەربازییە بۆ هێرشکردنە سەر شنگال و قەندیل و پاشان هەولێر و تەواوی باشووری کوردستان بە هاوکاری ئێران و عێراق، بۆ لێدانی پەکەکە و بچووککردنەوەی دەسەڵاتی هەرێمی کوردستان ، یاخۆد رەوینەوەی مەترسی دەوڵەتی کوردستانی لەناوچەکەدا، کە بەرای تورکیا، ئەمریکا لەپیلانگێڕیدایە بۆ زیندووکردنەوەی هەرێنامەی سیڤەر و"دروستکردنی دەوڵەتێکی کوردی لەدەریاوە تا سنووری ئێران". 
ئەم خواستانەی تورکیا، تووشی هەڵدێری شەڕیكی کرد، زانی چۆنی دەست پێکردوە، بەڵام نازانێ لەکوێ و چۆن تەواو دەبێ!!و ئاکامەکەی چی دەبێ!!، ئەوەی دابوویە بەر داس، لەهەمبەر بەرخودانی هێزەکانی پەیدە، بۆی نەچووە سەر"لەچاوقوچانێکێدا دەست بەسەر قوڵایی ٣٠کم دابگرێ و رۆژئاوای فورات بکاتە ستاتۆیەکی سەر بەخۆی و رێگە لە پرۆژەی ئەمریکا بگرێت بۆ گەیاندنی دەسەڵاتەکانی پەیدە بۆ سەر دەریا"، دوای پتر لە ١١ رۆژ، هێشتا جێ پێیەکی نەبۆتەوە لەپلانەکەی و دوێنێ ٢٨ کانونی دووەم ، باشترین بە تواناترین هێزی سەربازی خستە نێو شەڕەکە " کۆماندۆکانی گورگە بۆرەکان" ، کە وەلائی بێ پایانیان بۆ ئەردوگان هەیە، بێ ئەوەی بتوانێ گۆڕانکارییەکی مەیدانی لەگۆڕەپانی شەڕەکە بکات بە قازانجی خۆیدا . 
ئەمریکا ئەگەر تا ئێستا بێ دەنگە و راشکاوانە خۆی یەکلا نەکردۆتەوە، بەڵام توانی :
_متمانە لەنێوان پەیدەو روسیا نەهێلێ و پەیوەندییەکانی بخاتە ئاستێکی خراپ و بە ئاسانی نەگەڕێتەوە دۆخی جاران، کە دەمێک بوو گومانی لێ هەبوو .
_ بێ ئەوەی خۆی لەقەرەی شەڕەکە بدا، بەمیرکوڕی، بەهێزترین کارتی کوردە لەبەرامبەر تورکیا بەکاری بهێنێ، پەیدەش وا ماندوو ببێ ، بچوکترین پشتیوانی بە گەورەی بزانێ. 
ئیستا ئەمریکا هەوڵەکانی سەرکەوت و لەتێوەگلاندنی تورکیا لەشەڕێکدا ئاکامەکەی نادیارە و رەنگە سلبیانەبێت بەسەریدا، تورکیا ئەگەر مەبستی بوو ئەمریکا سازشی لەگەڵدا بکات وەک روسەکان، ئەوا ئێستا دەبێ تورکیا سازش لەگەڵ ئەمریکا بکات .
ئەوانەی دەلێن درێژەی شەڕ لەبەرژەوەندی "پەیدە" نییە ، ئەوا رەنگە پێچەوانەکەی راستر بێت ، چونکە :
_ زۆربەی چەکەکانی تورکیا، ئەمریکی و ئەلمانیاو ئەورپییە، نەک هەر هی تازەی پێ نادرێ، رەنگە فشاری زۆری بێتە سەر لەدریژەدان لەبەکارهێنانی لەو شەڕەدا. 
_ ئابووری تورکیا لەحاڵەتێکی نەخوازراودایە، درێژەی ئەو شەڕە، توشی سزای نێودەوڵەتی دەکاو و داڕمانی زیاتری لێدەکەوێتەوە . 
لەکۆتایدا دەلێین ناکرێ عەفرین بکریتە خواردەی گۆرگە بۆرەکان وئەمریکاش ناتوانێ تاسەر بێ دەنگی بنوێنێ و هەر زیانێک بەپەیدە بکەوێ ئەوا راستەوخۆش بەپشکی ئەمریکاش دەکەوێت لەسوریا و بە قازانجی روسیاو ئێران دەشکێتەوە ، کە ئەمریکا دۆو دۆشاوی لەسەر تێکەڵ کردوە تا ئێستا. 
٣١کانونی دووەم ٢٠١٨

بنیاتنانەوەی عەقڵ

هونەر تۆفیق

هەر کۆمەڵگەیەک ئامڕازەکانی پەیوەندی نێوان تاکەکانی بەهۆی زمان ، کلتور ، کار ، بازاڕ ، چارەنوسی هاوبەش ، ئاسایشی هاوبەش ..هتدەوە . عەقڵێکی دەستەجەمعی تایبەت بەخۆی دەبێت کە بیرکردنەوەی هاوبەش و هوشیاری هاوبەش بەرهەم دەهێنێت.

هەموو ئەو ئامڕازانە پێکەوە بەشداردەبن لە بیناکردنی عەقڵی سیاسی کۆمەڵگەدا . پێکەوە توخمێک لە کلتوری سیاسی ، کۆمەڵایەتی ، هونەری بەهەموو جۆرەکانیەوە دروست دەکەن .

 بیرکردنەوە و یادوەری و خەونی هاوبەشی کۆمەڵگە جۆری بینا و ستاتیکی ئەو عەقڵە دەستەجەمعیە دیاری دەکات کە لە ئەنجامی پەیوەندی و پرسە هاوبەشەکانەوە بەرهەرم دێت .

بینای عەقڵی دەستەجەمعی کوردی لەسەرەتاکانی هەڵچنین و دروست بوونیدایە ، بەتایبەتی عەقڵی سیاسی کوردی .

 تا ئێستاکە ئەم عەقڵە ناکامڵە ، بەناو هەرەس و شکست و دۆڕاندن و کەوتندا ڕێدەکات . لەماوەی سێ ساڵی ڕابردوودا کۆمەڵێک ڕاچڵەکینی دەستەجەمعی لە مەترسی کەوتنی کۆبانی ، لە مەرگی سەرکردەی کارێزما ، شکستی ڕیفراندۆم ، هێرشی تورکیا بۆ سەر عەفرین .. هتد ، ئەم عەقڵە ناکامڵە لە دەوری پرسی هاوبەش و هاوچارەنووس کۆدەکاتەوە . ئەگەر هوشیاری تەواو بە مەترسیەکان و چۆنیەتی چارەسەرکردنی هەبێت ، شانسێکی گەورە لەبەردەم ئەو عەقڵە ناکامڵەدایە بینایەکی نوێ و تۆکمە خۆی بکات .

هوشیاری لێرەدا دەبێتە پردی پەڕینەوە لە نێوان عەقڵە هەزیل و ناکامڵەکەدا بەرەو عەقڵێکی دامەزراو . هوشیاری دەرکردنی پێداویستی و کەرەستە سەرەکیەکەی بیناکردنی عەقڵە . چونکە هوشیاری لەخۆیدا ئازادی و ڕەهابوونە ، هەستکردنە بە خود و ناخ لەناو شتەکانی دەوروبەردا . بۆیە بەر لەوەی یەکەم هەنگاوی ئەو پەڕینەوەیە بنرێت ، دەبێت هوشیاری زیندووبکرێتەوە و ڕەهابکرێت . بەمانای زیندووکردنەوەی ئازادی و هەستکردن بە خودی مرۆڤ خۆی . بەمانای لێسەندنەوەی بڕیار لە دەرەوەی هوشیاری خود و ئازاددا ،  پێدانەوەی ئەرک و بایەخە بە ئازادی لەهەموو کایە و ئاستەکاندا .

لەم ساتە هەستیارەی کۆمەڵگەی کوردیدا کە هەموو پرسەکان بێ چارەسەرن و هەموو قەیرانەکان گەیشتوون بە بنەبەست . تەنیا دەرگایەک توانای کردنەوەیمان هەبێت دەرگای ئازادی تاک و ناخ و خودە کە لێوەی هوشیارمان کاتەوە بەکوێدا تێپەڕین و بگەین بەکوێ .

هەڵبژاردنی شەڕێک لەناو ئەو هەموو شەڕانەی لەناوماندایە شەڕی ئازادیە کە کۆتایی بەشەڕەکانی دیکەش بهێنێت . تێگەیشتن و گەیشتن بەئازادیش  گەیشتنە بەو هوشیاریەی لەبیناکردنەوەی عەقڵی کوردیدا پێوستمانە .

جیاواز لەهەموو ڕەشبینیەکانی کورد لەم ئان وساتەدا کە باڵی بەسەر بیرکردنەوە و چۆنیەتی چارەسەریەکاندا کێشاوە ، پێمان وایە لە قۆناغێکداین هەموو شت گەیشتووە بە بنەبەست ، دەشێت پێچەوانەکەشی ڕاست بێت ئەمە قۆناغێک بێت بۆ پەڕینەوە و دامەزراندنی عەقڵی سیاسی و دەستەجەمعی کورد . نوخبەی ڕۆشنبیریش لێرەدا ئەرک و ڕۆڵە گرنگەکەیان دەردەکەوێت !!

عەفرین و سروشتی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست

 

                                          سەردار عەزیز

  عەفرین تاکە جێگابوو لە ناو خاکی سوریا کە وێران نەبوو بوو، هەروەها هیچ هێزێکی بیانی تیادانەبوو بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ. تورکەکان لە هەوڵی ئەوەدان ئەم پانتاییە بگرن بۆ خۆیان یان بیخەنە ژێر دەستی هێزە لایەنگرەکانیان. بەڵام جەنگی عەفرین تەنها جەنگی نیوان کورد و تورک نیە لە سەر خاکی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەڵکو جەنگێکە؛ دەکرێت بڵێین وەک هەموو جەنگەکانی تری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، کە ڕەهەندی لۆکاڵی و ئیقلیمی و نێودەوڵەتیشی هەیە.

سوریا وەک عێراق، وەک دەوڵەتێکی مۆدێرنی دروستکراو تەمەنی نزیکەی سەدەیەکە. بە هاوشێوەی عێراق لەم تەمەنە کورتەیدا بەردەوام لە سایەی کودەتای سەرباز و هیزی نادیموکراتیدا بوە. بە گشتی سوریا نەبوەتە دەوڵەتێکی خاوەن پایەکانی مۆدرێن لە روی حوکمداری و سیستەم و ئابوری و کۆمەڵگاوە.

ئەم لاوازیەی دەوڵەت و حوکمداری لە ناوچەیەکی زۆر ئاڵۆز و ستراتیژی گرنگی وەک ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا وەهایکردوە کە ئەم خاکە ببێتە گۆڕەپانی ململانێی هێزە ئیقلیمی و نێودەوڵەتیەکان. بۆیە هێشتا کاتێک کە دێتە سەر ئەم دەوڵەتانەی وەک سوریا و عێراق پرسیاری سادە و سەرەکی وەڵامی نیە:ئایا ئەم پانتاییانە یان ئەم خاکانە خاک و پانتایی کێن، کێ مافی ئەوەی هەیە کە بیانبات بەڕێوە، کێ بیانکاتە نیشتمانی خۆیان. لە گەڵ خاوەندارێتیدا، هەروەها کێشەی ئەوە هەیە ئایا ئەم پانتاییانە ناوچەی نفوزی کێن؟ یان ناوچەی کەلتوری و مێژوویی کێن؟

نەبوونی وەڵامی روون بۆ ئەم پرسیارانە، وەها دەکات کە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە گشتی، ناوچەیەک بێت کە جێگای ململانێی هێزە ئیقلیمی و جیهانیەکان بێت، چ بە هۆکاری ململانێیان لە گەڵ یەکترد ڵە نیو هێزە ئیقلیمیەکاندا، چ بە هۆکاری ململانیێ نیوانیان لە گەڵ هێزە نیودەوڵەتیەکاندا.

تورکەکان وەهایان لە سوریا دەڕوانی کە ناوچەی مێژوویی و کەلتوری و تایفی خۆیانە. دەسەڵاتی ئەمڕۆی تورکیا هاوشێوەی دەسەڵاتی سەردەمی سوڵتان عبدالحمیدە. عبدالحمیدی دوو کەلە ساڵی ١٨٧٦ بۆ ١٩٠٩ حاکم بوو هەوڵیدا هاوشێوەی شاژن ڤیکتۆریای بەریتانیا، جوت چەمکی لە دەسەڵاتیدا بهێنێتە ئاراوە. لەو ڕۆژگارەدا ڤیکتۆریا چەمکی شاژن-ئیمپراتۆری هێنایە ئاراوە و خۆی کرد بە ئیمپراتۆری هیند لە ساڵی ١٨٧٧. بە هەمانشێوە عبدالحمید چەمکی سوڵتان-خەلیفەی هێنایە ئاراوە، بۆئەوەی خۆی وەک حاکمی پان-ئیسلام ببینێت بەتایبەتی سوننە. لەم ڕوەوە سوریا وەک خاکی خەڵکێكی زۆرینە سوننە دەبینرا کە ناوچەی دەسەڵاتی عوسمانی بێت. ئەمڕۆ ئەم خەونە لەلایەن ئەردۆگانە زیندودەکرێتەوە.

بە هەمانشێوە روسەکان و ئێرانیەکان هەریەک بە دیدی خۆی بنەمای ئەوەیان بۆخۆیان داڕێژاوە کە مافی ئەوەیان هەیە کە لە سەر ئەو خاکەبن. روسەکان لە ماوەی سەدەی ڕابوردودا بە هۆی شۆرشی ئۆکتۆبەرەوە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست نەماون. ئامادەبونیان لە سەردەمی شەڕی سارددا، زیاتر لە رێگای ئامرازی ئایدەلۆژیەوەبوو. دیارە بە خیتابێکی جیاوازتر. ئەمڕۆ هاتنەوەیان هاوشێوەی هاتنەوەی دەوڵەتی ئاساییە لە گەڕان بە دوای نفوز و بەرژەوەندی و هێزدا. بە تایبەت کە روسەکان هەمیشە ئامانجی ئەوەیان هەبوو کە چۆن بگەنە سەر ئاوە گەرمەکان چ کەنداو چ دەریای ناوەڕاست.

دەربارەی ئێران زۆر وتراوە.

ئەمریکاییەکان نوێن لە سوریا. لە مێژووی ڕابوردوا بە شێوەی ڕاستەوخۆ ئامادەییان نەبوە. ئەم نوێبونە دەرفەتیان دەداتی کە کاریگەرییان هەبێت لە سەر خاکێک کە جێگای ململانێی هێزەکانی ترە. بە هۆی نوێبونیان ئەمریکاییەکان لە سوریا دۆستییان نیە. دۆستایەتی لە گەڵ کورددا دەرفەتیان بۆ دەڕەخسێنێت کە بەشێک بن لە بڕیاری داهاتوی ئەو وڵاتە. بەڵام ئەم کارتە ئاسان نیە.

ئەوەی لە هەموو ئەمانەوە بەدەستی دەهێنین ئەمانەی خوارەوەیە:

یەکەم، وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەستکردن لە ناوچەی ستراتیژیدا. ئەگەر لە ناوەوە نەتوانن قەیرانی خۆیان چارەسەر بکەن ئەوا خێرا دەبنە جێگەی ململانیی هێزە دەرەکیەکان

دوو، هێشتا لە کۆمەڵگای نیودەوڵەتیدا ئەم ناوچەیە بە لاواز دەبینرێت. ئەم لاوازیە بوەتە مایەی ئەوەی کە هەموان دەمیان ئاو بکات بۆ ئەوەی ئامادەییان هەبێت تیایدا.

سێ، کە هەموو خواستی ئامادەیی هەیە: ئەم خواستە پاڵنەری ئەوەیە کە هەموان هەوڵی هاتن بدەن بۆ ناوچەکە.

چوار، کاتێک هەموو دێن، هەموو بە دوای پرۆکسی ناوخۆییدا دەگەڕێن ئەوا ململانێکان زیاتر درێژە دەکێشێت.