عفرین بە توركیا قوت نادرێت

هیوا سەید سەلیم
عفرین ئەو شارە كوردیەی كە لە رووی ستراتیژی و جوگرافیەوە گرنگی زۆری هەیە لە ئێستادا بۆتە جێگای چاوتێبڕینی داگیركەرانەی دەوڵەتی توركیا، بیانووش بۆ ئەو داگیركاری توركیا بریتیە لە بوونی هێزەكانی شەرڤانان لەو شارە كە توركیا بە هەڕەشەیان دەزانێت لەسەر ئاسایشی نەتەوەیی خۆی.

شاری عفرین كە لە ساڵی 2014 لە چوارچێوەی ئیدارەی خۆبەڕێوەبەری وەك یەكێك لە كانتۆنەكان لە پال كانۆنەكانی جەزیرە و كۆبانێ لە لایەن یەپەگەوە ئیدارە دەدرێت، هەر ئەوشە وایكردووە كە هەمیشە ببێتە چێگای چاوتێبڕینی داگیركەرانەی دەوڵەتی توركیا.
سیاسەتی توركیا لە بەرامبەر عفرین باگراوندێكی مێژووی هەیە،توركیا هەمیشە چاوی لە داگیركرنی ئەو شارەبووە بەتایبەت دوای سالی 2014 ئەو سیاسەتی وەك بەشێك لە ماهیەتی ئەو دەوڵەتە لە داگیركاری و پەلاماردانی وڵاتانی دەورووبەری خۆی لە نموونەی ئەسكەندەروونەوە و قوبرس و باشووری كوردستان مامەڵەی لەگەڵ كراوە.

شاری عقرین كە لەسەردەمی دەسەلاتی دەولەتی عوسمانی ناوكەی لە كوردمینج دەگۆڕدرێت بۆ كورداغ و لەسەردەمی دەسەلاتی ئینتدابی فەرەنسیش لە دوای جەنگی جیهانی یەكەم بەسەر هەریەك لە توركیا و سوریا دابەش دەكرێت، بەلام دوای ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی سوریا تەواوی ئەو شارە دەكەوێتەوە سەر سنووری جوگرافیایی ئەو دەولەتە ناوكەشی دەكرێتە عفرین.

كانتۆنی عفرین بۆ كورد لە رۆژئاوای كوردستان شوێنێكی ستراتیژیە، چونكە دەكرێت لە رێگای ئەو شارەوە رۆژئاوا بگاتە كەنارەكانی دەریایی سپی بەمەشیان خەونی لە مێژینەی كورد دێتەدی كە بۆ لەمەودوا ئەو تەوقە دەشكێت كە دوای رێكەوتنامەی سایكس بیكۆ لە لایەن (عێراق و توركیا و سوریا و ئێران) بە دەورەی دا كێراوە، لەمەیاندا دەگەینە ئەو راستیەی كە ترسی توركیا لە بوونی كورد لە ئیدارەی كانتۆنی كۆبانی ترسێكی ستراتیژیە.

ئەوەشی كە وایكردووە ترسەكە لای دەسەڵاتدارانی توركیا زیاتر بكات، بڕیاری ئیدارەی كۆشكی سپی بوو لە پڕچەككردنی هێزێكی 30 كەسی لە شەڕڤانان بە ناوی هێزی پاراستنی سنوور كە بەشی زۆری پێكهاتەی هێزەكە لە هێزەكانی سوریای دیموكرات دەبێت كە شەرڤانانی پەیەدە سەركردایەتیان دەكەن.

كۆشكی سپی بە پشت بەستن بە بڕیاری ژمارە (2254)ی نەتەوە یەكگرتووەكان دەیەوێت لەو ناوچەیە بمێنێتەوە، ئەمەشیان لەسەر زاری وەزیری دەرەویان دووپاتكرایەوە و ڕایگەیاند كە نەك هەڵەی 2011 عێراق دووبارە ناكەینەوە بگرە لەو نزیكانە ژمارەیەك دبلۆماتكاری خۆشمان ڕەوانەی ئەو ناوچەیە دەكەین .

لەبەرامبەر ئەو هەلوێستەی ئەمەریكادا، ئەردۆغان و دەسەڵاتدارانی توركیا دەڵێن:
( عفرین بەسەرسەری یەپەگە دەڕوخێنن و لە ئانوساتێكی زۆر نزیك عفرین و منبج داگیردەكەین)
جا بۆ ئەوەی بابزانین ئایا عفرین ئەو پارەوە ئاسانەیە كە بە توركیا قووت بدرێت دەبێت هاوكێشەكانی ناوچەكە بخوێنینەوە، لەسەرەوە باسمان لە هەڵوێستی ئەمەریكا كرد كە دوایین هەڵوێستیشیان لەبەرامبەر هەرەشەكانی توركیا بریتی بووە لەو هۆشیاریەی دایان بە توركیا، بەڵام جگە لە ئەمەریكا كاركتەرێكی گرنگی دەولی تریش هەیە كە ئەویش رووسیایە كە ئاسان نیە توركیا لەو كارەی حسابی بۆ نەكات، چونكە ئەو ناوچەیە بە سنووری دەسەلاتی رووسیا دەژمێردرێت.

بۆیە بەلەبەرچاوگرتنی پێگەی رووسیا لە عفرین توركیا شاندێك ڕەوانەی رووسیا دەكات كە شاندەكە لە دوو كەسایەتی گرنگی توركیا پێكدێت كە ئەوانیش (هاكان فیدان) ڕاوێژكاری میت و(خلوسی ئاكار) سەرۆك ئەركانی سوپای توركیا، ئامانجی سەردانی ئەو دووانەلە دیداریان لەگەل وەزیری بەرگری رووسیا وەرگرتنی رەزامەندی رووسیایە بۆ ئەوەی توركیا پەلاماری عفرین بدات، بەڵام رووسیا نەك هەر رەزامەندی بە توركیا نادات بەڵكوو ئەویشان هۆشداری هەلگیرسانی شەڕێكی گەورە دەداتە توركیا و لە هەمووشی گرنگتر وەزیری بەرگری رووسیا بە شاندی توركیا دەڵێت :
دەبێت ئاگاداربن كە ئەو هێزانەی ئێستا ئێوە لە عفرین دەتانەوێت پەلاماری بدەن خاوەنی چەكی دژە ئاسمانی (ستینگەرن) كە چەكێكی ئەمەریكیە.
لەمەیاندا تێدەگەین كە ئەوەی لە عفرین دەگوزەرێت پرسێكی دەولیە بۆیە عفرین نابێتە ئەو پارەوە ئاسانە كە بە توركیا قووت بدرێت .

عەفرین رۆژی حسابە

كه‌مال ره‌ئوف

سەرباری ئەوەی ئەمریكا هۆشداری داوەتە هاوپەیمانە تەقلیدییەكەی، كە ئارامی ناوچەكە تێكنەدات و هێرش نەكاتە سەر عەفرین، بەڵام توركیا لەهێنانی هێزو لەبۆردمانكردن بەردەوامە.

جارێ زووە گرەو لەسەر ئەوەبكەین هاوپەیمانەكان ئەوەی لەكۆبانی‌ كردیان لەعەفرینیش دووبارەی دەكانەوە، دەوترێت پشتیوانی ئەمریكا بۆ هێزە هاوپەیمانە نوێكەی سنووردارە بەشەڕی دژی داعش، دیارە ئەوەش ناشارێتەوە لەسیاسەتی ئەردۆغان نیگەران‌و توڕەیە، پرسیارەكە ئەوەیە ئاخۆ لەبەرانبەر توركیای ئەندامی ناتۆ‌و دۆستی دێرینی هەڵوێستێكی وای دەبێت، كە شكۆی ئەمریكا نەكەوێتە ژێر پێی حوكمی سوڵتانخوازی ئەردۆغان سەر دادەنەوێنێت لەبەرانبەر ملهوڕییەكانی توركیادا!

لەرابردوودا هاوكێشەی سیاسی‌و سەربازی ئاڵۆزی سوریا، بەهێزەكانی سوریایی دیموكراتیك راستكرایەوە، بەكولفەیەكی كەم‌و بەدروستكردنی هێزێكی تۆكمەی تێكەڵ، كە مەزهەب‌و ئایدیای تاكنەتەوەی تێپەراندبوو، شەڕی دوامەنزڵی‌ داعشیشی كرد، ئێستا چیتر بۆ ئەو هێزە رۆژی حسابە، تا ئایندەی خۆی لەسوریای ئێستاو دوای بەشار دیاری بكات، ئێستا رۆژی پیاچوونەوەیە بۆ ئەوەی مەحەكی دۆستایەتی ئەمریكاو هاوپەیمانەكانی لەمەحەك بدات.

ئەوان لەرابردوودا بەحیكمەت‌و ئەقلمەندانەی خۆیان لەناو ئەو پشێوییە قووڵەی مەیدانی شەڕی بەوەكالەتی شیعەو سوننە، ئەمریكاو روسیا، كوردو نەتەوەكانی تری سوریا، بڵانسی ئەو هەموو پەیوەندییە دژبەیەكەیان راگرت، توانیشیان بەشێكی زۆر لەناوچەكان لەوێرانكاری دەستی هێزەكانی حكومەتی سوریاو هێزە توندرەوەكانیش بپارێزن، لەوەش زیاتر بەپێچەوانەی ئەو باهۆزە مەزهەبییە توندرەوییەوە، ئاراستەیەكی مەدەنی خۆراگریان دەرخست، ئاراستەیەك، كە لەمێژووی نوێدا لەناوچەكەو جیهانیش تارادەیەك، كەموێنە بوو، كەم وێنەبوو لەو ژینگەیەدا لەپاڵ خۆراگری و پاراستنی ناسنامەی خۆیاندا رۆڵی ژنان‌و كچانیشیان بەجۆرێك لەكایەی سیاسی‌و سەربازی دەرخست، كە جیهانیان بەخۆیان سەرسام كرد، بۆیە ئێستا كاتییەتی نەك تەنیا ئەوان، خەڵكی تریش چاوەرێی ئەوە لەهێزی هاوپەیمانان بكەن، پشتی ئەم هێزە بەرنەدەن‌و دەستی توركیا نەكەنەوە بۆ پەلاماردان، خۆ ئەگەر ئەوە رووبدات، ئەوە جگە لەوەی پشێوییەكی گەورە دەكەوێتە ناوچەكەوەو جوڵەی بەهێز لەباكووریش دەستپێدەكات، لەهەمانكاتدا متمانە بەدۆستایەتی ئەمریكاو هاوپەیمانەكان لەناو گەلی كوردو ناوچەكەدا لەگەڵ دوكەڵی تۆپەكاندا بەئاسماندا دەچێت.

ئەخلاق لەبەردەم پرۆسەی بەئاینكردندا

خەسرەو میراودەلی

ئاین ‌و ئەخلاق لەجیهانبینی ئێمەدا، ئەو دو چەمكەن كە لەنێگەتیڤییەتی تەوزیفكردنیاندا، بەراورد بەچەمكە فیكرییەكانی تر، ڕۆڵێكی سەنتراڵ دەبینن، بەجۆرێك كەهاوكارییەكی گەورەی یەكتر دەكەن لەهێشتنەوەو تۆخكردنەوەی تەقلیدییەتی ئاینیدا، لێرەوە ‌وەك چۆن بەناوی ئاینەوە بەرگری لەئەخلاقی ترادسیۆناڵی دەكرێت، ئەوەندەش بەناوی ئەخلاقەوە شەڕ لەسەر موحافیزكارییەتی ئاینی دەكرێت، بەڵكو ئەگەر سەرنج بدەین دەبینین زۆرینەی ئەو وتارە توندو تەشهیریانەی سیمای باوی گوتاری ئیسلامییانەی ئێمەن، ئاراستەی ئەو كەس ‌و گروپانە دەكرێن كەگوایە لەئەخلاق لایانداوەو ڕەوشتی ئیسلامی ‌و (كوردانە!)یان كەوتۆتە مەترسییەوە! هەر بۆیە زۆرجار زۆرلێكردنی ئەخلاقی لەپێش زۆرلێكردنی ئاینییەوەیە، لەكاتێكدا كە لەئایندا زۆركاریی بۆ ئیمانیش بونی نییە، نەخوازەڵا بۆ پابەندبون بەڕەوشتگەلێكی دیاریكراوەوە!.

لەدنیای ئاینداری ئێمەدا هەمیشە بەدڕەوشتی ئاینی لەپێش بێئیمانی ئاینییەوەیە بەو مانایەی ئەوەی خەڵكی دەخاتە خانەی بێباوەڕی ‌و لادان لەدینەوە، بەزۆری هەر ئەخلاقە هەر بۆیە بەگوێرەی ئەم گوتارە خەڵكی ڕویان لەبێدینی كردوە، چونكە بەفڵان شێوە پۆشاك دەپۆشن ‌و گرنگی بەفڵانە بۆنەی ئاینی دەدەن ‌و ئاهەنگی تێدا دەگێڕن كە بۆنەیەكی ئیسلامی نییەو .. تاد. نەك لەبەر ئەوەی هەڵوێستگەلێك دەنوێنن كە بەئازادی ئیمان ‌و ئینسانییەتی ڕاستەقینەی ئینسان نامۆ بوە.

سەیرترین دیاردە لەدنیای ئاینداریی ئێمەدا، لەو پەیوەندییەدا پەنهانە لەنێوان ئاین ‌و ئەخلاق بەناما تەقلیدی ‌و چەپێنەرەكەیدا بونی هەیە. لێرەوە تۆمەتباركردن ئەو كەس ‌و گروپانەی، بەبۆچونی پیاوانی ئاینی، لەئاین لایانداوەو پیرۆزییەكەیان پێشێلكردوە، بەپلەی یەكەم تۆمەتباركردنێكی ئەخلاقییانەیە.

زۆربەی جاریش ئەو كەسانەی ئیلتیزاماتی ئاینیان هەیە وا وێنا دەكرێن كەخاوەنی ئیلتیزاماتی ئەخلاقیشن، بەپێچەوانەشەوە ئەو كەسانەی دورن لەپەیڕەوكردنی سروتەكانی پەرستشەوە، دروستكردنی گومان بۆ سەر ئەخلاقیان دەبێتە ئەگەرێكی ئاسان!! لەكاتێكدا كەئاینداری ‌و ڕەوشتبەرزی دو بابەتی جیاوازن، بەتایبەتیش لەكۆمەڵگە ئیسلامییەكاندا، بەڵكو خودی ئاینداری زۆرجار دەبێتە هۆكاری ئیزدیواجییەت ‌و ڕیاكاری ئەمەش لەوەوە دێت كەكەسی ئایندار ئیلتیزاماتێكی قورسی ئەخلاقی دەخرێتە سەرشان، كە لەسەرێكەوە توانای پابەندبونی نییە پێیەوە، بەهۆی قورسیەكەیان ‌و نەگونجانیشیان لەگەڵ شێوازی ژیانی كۆمەڵایەتی ‌و گۆڕانكارییە بەردەوامەكانی ‌و لەسەرێكی دیكەشەوە ئەو وەك ئایندارێك ناچاركراوە لێیان لانەدا، كەوەك دیارە ئەم فشارە سایكۆلۆژییە لەبنەڕەتدا نامۆیە بەئازادی ئاینداری ‌و بەو دۆخە ڕۆحییە ئاسودەو تایبەتەی دەبوایە ئاین ئاوێتە بوایە لەگەڵیدا، ئایا دەشـێ‌ ئەخلاق ببێتە بەهەڕەشە بۆ سەر ئاین، یان بەپێچەوانەوە ئەگەری ئەوە زیاترە كەئاین ببێت بەهەڕەشە بۆ سەر ئەخلاق؟

بێگومان لەو ڕوەوە كەئاین خاوەنی قودسییەتە، هەمیشە ئەوە ئاینە كەدەتوانێت ئاراستەی ئەخلاق بگۆڕێت نەك بەپێچەوانەوە، هەر كاتێكیش ئەخلاق ئاراستەی ئاینی گۆڕی، ئەوان نە ئەو ئەخلاقە ئەخلاقە نە ئاینەكەش ئاینە، مەبەستم ئەوەیە لەو دۆخەنەدا ئەخلاقە لەئەخلاقە مرۆییە باڵاو جەوهەرییەكان نییە، لەو ئەخلاقانە نییە كەڕاگری مرۆڤایەتی مرۆڤ ‌و لەهەمانكاتدا ڕۆحانیبونی مرۆڤیش سەبارەت بەو ئاینەش كە لەبەرامبەر ئەو جۆرە لەئەخلاقدا دەكەوێتە مەترسییەوە، ئەوا ئەو ئاینە لەبنەڕەتدا لەئەخلاقگەلێكی تەقلیدی بەو لاوە پایەو ڕاگرێكی ڕاستەقینە لەڕۆحانییەت ‌و بەها بەرزە مرۆییەكان شك نابات، بەشێوەیەك ئەو ئەخلاقە ترادسیۆنالی ‌و گۆڕاوانە لەپاڵیدا بچوك ‌و لاوەكی بنوێنن.

فاكتەری سەرەكی ئەم ئیشكالە، بۆ دابڕینی ڕۆح لەعەقڵ، یاخود ڕۆحانیبون لەئەخلاقیبون ‌و هێشتنەوەی ئاین بەجێگیری ‌و دوربونی لەگۆڕان، دەگەڕێتەوە.

تێكەڵكردنی فیقه ‌و ئەخلاق

ئەخلاق لەم پەیوەندییەدا مرۆكێكی یاسایی توندو سەركوتكەرو چەپێنەری وەرگرتوە، لەڕێساگەلێكدا بەرجەستەیە كەسەراپایان ڕێسا فیقهییەكان ‌و لەئەمڕو نەهی ‌و حەڵاڵ ‌و حەرامدا خۆیان نمایش دەكەن. بەو مانایەی پەیڕەویلێكردنیان ‌واجبەو پابەندبون پێیانەوە حەتمییە، ئەخلاق لێرەدا بونی ئیلتیزامە بەیاساگەلێكەوە كەكەم و زیادكردن ‌و دەستكاریكردنیان ئەستەمە هەر ئەم دۆخەشە وایكردوە زاناو فەقیهی ئیسلامی دەستەوەستان بێت لەوەی هیچ شتێك لەبارەی هەلومەرجی ئەخلاق لای موسوڵمانێك بڵێت كە لەسەدەی بیست‌و یەكدا دەژین، بەو هەمو گۆڕانكارییە گەورانەوە كە لەسەرجەم بوارەكاندا ڕویانداوەو بێگومان مومكنیش نییە موسڵمانانیش ‌وەك بەشێكی گەورەی دانیشتوانی سەر ئەم زەمینە لەدەرەوەی ئەم كاریگەرییانە ژیان بگوزەرێنین.

ئەو خاسیەتە نەگۆڕەی ئەم تێكەڵكردنە دەیكات بەسیمای سەرەكی ئەخلاق، وایكردوە ڕێگە بەئاسانی تەخت ببێت بۆ تێكەڵبونی ئەخلاق بەدابونەریت، واتە بەعورف ‌و عادەت، كە ئەمەش ئەوەندەی سیفەتی كۆمەڵایەتیبون بەئەخلاق دەبەخشێت ئەوەندە جەخت لەسەر ڕۆحانیبون ‌و مرۆیبونی ناكات. تێكەڵكردنی ئەخلاق بەفیقه خاڵێكردنەوەیەتی لەڕەهەندە ڕۆحییەكەی، لەو ئازادییەی كەدەبوایە سیمای سەرەكی بێت. ئەخلاق لەم تێڕوانینەدا چوەتە ڕیزی سروتەكانی پەرستشەوەو لەڕوی فیقهییەوە وەك ئەوان مامەڵەیان لەگەڵ دەكرێت، لەمەش بەولاوە، ئەوەندەی مرۆڤ بەلادانی لەو ئەخلاقە ئاینییانە تاوانبار دەكرێت، ئەوەندە بەلادانی لەسروتەكانی پەرستش تاوانبار ناكرێت.

ئەخلاق ‌و ئازادی

ئەگەر بڕیار بێت مرۆڤ تاكە بونەوەرێكی ئەخلاقی بێت، ئەوا هۆكارەكەی ئەوەیە كە بونەوەرێكی ڕۆحانییە، خاوەنی بەهاگەلێكی باڵای مرۆییە كەسەر بەفەزایەكی ئیستاتیكین، هەوڵدان بۆ سنوربەندكردنی ئەخلاق ستەمێكی گەورەیە لەئازادی، لەو ڕوەوە كەئازادی مانای ئازادی ئەخلاقییە‌و لەدەرەوەی ئەخلاقدا بەمانا ڕاستەقینەكەی، ئازادی دەبێت بەو بابەتەی ناوی هەیەو ناوەڕۆكی ون، دەبێت بەو ئازادییە وەهمییەی لەكۆمەڵگە ئیسلامییەكاندا هەیە.

ئەگەر ئێمە بەمانا فراوانەكەی لەئەخلاق تێگەیشتباینانەیە، دەمانتوانی بڵێین پیاوی ئەخلاق ئەو مرۆڤە هۆشیارەیە كە بەهرەمەندە بەهێزێكی گەورە كەیاریدەی دەدات چێژ لەبەهاكانی ژیان وەربگرێت بەهەمو ئەوەی تێیدایە لەزۆرو زەوەندی ‌و پڕی ‌و بەپیتی ئەوەندە بەسە بڵێین ئێمە لەبەردەم هەستەوەرییەكی ئەخلاقیداین كە لەبەردەم ئەو جیاوازانەی دەوڵەمەندیدا دەكرێتەوە كە لەژیاندا حەشارن ‌و بەرەو قوڵایی ئەو بەهایانە دەچێت كە لەناخی بوندان)(1).

واتە ئەخلاق بابەتێكی بنەڕەتییە بۆ تەقاندنەوەی توانا مەزن ‌و جیاوازەكانی مرۆڤ، بەتوانای جەستەیی ‌و دەرونی ‌و ئەقڵی ‌و ڕۆحانییەكانییەوە لەبونی ئیختیاری ئازادانەی ئەخلاقدایە كەمرۆڤ بەڕوی جیاوازیدا دەكاتەوە خودی كرانەوە بەڕوی جیاوازی ئەخلاقیدا دەروازەیەكی سەرەكییە بۆ قەبوڵكردنی جیاوازی فیكری ‌و ئاینی بەبێ‌ بونی ڕۆحانیی ڕاستەقینە، قسەكردن لەسەر ئەخلاق، قسەكردنێكی نا ئەخلاقییە، جیاكردنەوەی ئەخلاق لەڕۆحانییەت، سەندنەوەی ژیان ‌و زیندوێتییە لەهەردوكیان.

ڕەفتاری ئەخلاقی هەمیشە لەسەر كامڵبونی ڕۆحانی دەوەستێت، كەگونجاوە لەگەڵ خێری ئایدیالی ‌و ڕاستگۆیی دادپەروریدا(2).

پارێزگاریكردن لەئەخلاقی كۆنزەرڤاتیڤ، بەرگریكردن ‌و هێشتنەوی ئەخلاقی خێڵە، كە هاوڕێیە بەداكۆكیكردن لەو دۆخە سیاسی ‌و كۆمەڵایەتییە دواكەوتوەو ناهەموارەی كە ئازادی ئینسانەكان مەترسی گەورە لەبەرامبەریدا دەنوێنێت، ئەو ئازادییەی لوتكەكەی هۆشیاریی ئەخلاقییە، هۆشیارییەك فاكتەری مەزنی ئازادكردنی ناخ ‌و ویژدان ‌و بیكردنەوەی بەرپرسیارانەیە، لەو ڕوانگەیەوە كەئەخلاق لەئیختیاری ‌و بەرپرسیارێتی جودا ناكرێتەوە، كەواتە ئازادی ئەخلاقی بەشداری دەكات لەداهێنانی ژیانێكی نوێدا.

(بیركردنەوەی ئەخلاقی) هەرخۆی بەتەنها گرەنتی ئازادكرنی مرۆڤ‌و بەرزكردنەوەی دەكات بەرەو پایەی هاوبەشی ڕاستەقینەی خودا لەپرۆسەی داهێنانی گەردوندا(3).

ئەخلاق بەشێك نییە لەئاین

لێكۆڵینەوەكانی مێژوی ئاین پێمان دەڵێن ئەخلاق بەشێكی بنەڕەتی نییە لەپێكهاتەی ئاین، كەوەك دیارە ئەم ڕاستییە زانستییە پاڵپشتێكی باش بێت بۆمان بۆ دڵنیابون لەوەی ئەخلاق لەبابەتە جێگیرەكانی ئاین نییەو وەك سەرجەم بابەتە گۆڕاوەكانی دیكە بەشێك نییە لەجەوهەری ئاین.

سەرەڕای بەناویەكداچونی نێوان ئاین ‌و ئەخلاق ‌و ئەو پەیوەندییەی نێوانیان كە بەكۆنێتیدا ڕۆچوە، بەڵام ئەم دو چەمكە لەڕوی ڕیشەوە تەواو جیاوازن، لەبەرئەوەی ئاین بریتییە لەبیروباوەڕو مومارەسە گەلێكە هەڵوێستی مرۆڤ‌و ڕەفتاری ئەو لەبەرامبەر جیهانی پیرۆزییەكاندا ڕێكدەخات ‌و پشتگیری دەكات بەدیدێكی گشتگیرانە بۆ گەردون ‌و پێگەی مرۆڤ تێیدا، بەڵام ئەخلاق، ڕێساگەل ‌و مومارەسە گەلێكە كەهەڵوێستی تاك لەئاست ئەوانی دیداو ڕەفتاری تاكەكانیش لەبەرامبەر یەكتری ‌و لەبەرامبەر ئەو كۆمەڵەدا، ڕێكدەخات، كەهەوادارن بۆی. ڕێسا ئەخلاقییەكان لەپێناو چارەسەركردنی ئەو كێشانەوە دروست دەبن كەبەریەككەوتنی نێوان تاكو كۆمەڵەكان ‌و لەچارەسەری ئەو ناكۆكییانە دەكەونەوە كەژیانی هاوبەش دەیانهێنێتەوە ئاراوە(4).

ئەوە سادەیی سیستمی كۆمەڵایەتی ‌و سیاسییە هەمو شتێك بەئاینەوە دەبەستێتەوە، لەوانەیە ڕوانین بۆ مەسەلەی پەیوەندی ئاین بەئەخلاقەوە لەو كۆمەڵگە تەقلیدییانەدا كە بونیادە كۆمەڵایەتی ‌و سیاسییەكەیان ئاڵۆز نەبوە، بەڵگەیەكمان بداتێ‌ لەسەر ئەوەی بناغە لەئەخلاقدا سەر بەخۆبونییەتی لەئاین. لەم كۆمەڵگایانەدا كەوێنەیەكمان دەربارەی قۆناغە سەرەتاكانی پەرەسەندنی ژیاری مرۆیی پێدەبەخشێت، دەبینین ئەخلاق بابەتێكی دنیاییە كەنەریتە باوەكان ڕێكیدەخەن بەبێ‌ پشتگیرییەك لەهێزێكی قودسییەوە(5).

ئەمەش دەردەخات كە لە (قۆناغێكی دیاریكراوی پەرەسەندنی كۆمەڵگە دێرینەكاندا، بازنەی تابۆ فراوانبوە بۆ ئەوەی پلە بەپلە چەند ڕێسایەكی ئەخلاقی بگرێتە خۆی كە بابەتێكی دنیایی بون ‌و داب و نەریتە پەیڕەوكراوەكان ڕێكیان دەخست، ئەوەش لەكاتێكدا كەحەرامە كۆنەكانی تابۆ دەستیان بەلەدەستدانی دەسەڵاتی خۆیانكرد لەگەڵ گۆڕانی چەمكە ئاینییەكاندا. دەشتوانین لەكتێبی تەورادا تێبینی ئەم قۆناغە ناوەندە بكەین كە تابۆ تێیدا بەئەخلاقە كۆمەڵایەتییەكان تێكەڵ دەبێت)(6).

ئەخلاقی تەقلیدی ئاینی، چوار چێوەی حەرام فراوان دەكات ‌و بازنەی دەسەڵاتی شەڕانگێزی لەبەرامبەر خێرو چاكەكاریدا گەورە دەكات، باڵایی پایەی ئەخلاق لەژیانی ئاینیدا كاریگەری هەبو بۆ سەر چەمكی خواوەندو بۆ سەر تێڕوانینی كۆمەڵ بۆ سیفەتەكانی خواوەندو تایبەتمەندییەكانی لەو ڕوانگەیەوە كەخوایی هاندەری كارە باشەكانە،  پێویستە خێری پەتی لەخودی خۆیدا بنوێنێت ‌و واز لەشەڕو خراپەكانی جیهان بهێنێت بۆ ئەوەی هێزێكی دیكەی میتافیزیكی بەڕێوەیان بەرێت، ئەمەش ئەوەیە كەبوە مایەی سەرهەڵدانی بیرۆكەی شەیتان لێرەدا، دەتوانین بەئاشكرا تێبینی ئەوە بكەین كەهەر كاتێك پایەی ئەخلاق لەئاینێكی دیاركراودا بەرز ببێتەوە كەسێتی شەیتانیش ئاشكرا تر دەبێت ‌و دەسەڵات ‌و وەزیفە گەلێكی پێدەبەخشرێت، كە لەهەرەمییەتی هێزە میتافیزیكییەكاندا بۆ پایەی دوەم بەرزی دەكاتەوە، لەدوای ئەو خواوەندە باڵایەوە كە نوێنەری خێرە لەسەر ئاستە گەردونییەكە، یاخود هەندێك جار بۆ پایەیەكی یەكسانی پێی بەپێچەوانەشەوە، هەركاتێك ئەخلاق بەسەربەخۆیی لەئاین بەهرەمەند بو، ئەوا كەسێتی شەیتان ون دەبێت ‌و دەسەڵاتەكانی بەسەر ژمارەیەك لەو بونەوەرە میتافیزیكییە تاریكییە زەرد هەڵگەڕاوانەدا دابەش دەبن كەخاوەنی هێزی خواوەندێتی ‌و دەسەڵاتەكەی نابن(7).

پەراوێزەكان:

1-الدكتور زكریا ابراهیم، المشكلە– الخلقیە، سلسلە مشكلات فلسفیە، ، 6، الگبعە الپانیە، 1975، دار مصر للگباعە، ص12.

2-علی عزت بیجوفیتش، الاسلام بین الشرق والغرب، مۆسسە العلم الحدیپ، بیروت، الگبعە الاولی، 1994، ص205.

3-الدكتور زكریا ابراهیم، هەمان سەرچاوەی پێشو، ل14.

4-فراس السواح، السگورە والمعنی، دراسە فی المیپولوجیا والدیانات المشرقیە، دار علا‌والدین، دمشق، الگبعە الاولی، 1997، ص219.

5-هەمان سەرچاوە، ل220.

6-هەمان سەرچاوە، ل222.

7-هەمان سەرچاوە، ل223

فاشیزم و جیاوازی

بەختیار عەلی

یەکێک لەو ئەرگومێنتانەی کە بەرامبەر تێزەی بوون و نەبوونی فاشیزم ڕوبەروی ببینەوە، ئەو بۆچوونەیە کە دەڵێت. قسەکردن لە فاشیزم، جیاوازییەکان دەکوژێت و دەیشارێتەوە، بەو مانایەی کە چەمکی فاشیزم چەمکێکی گشتییە و وەک پۆڵی پێچەوانەی چەمکە تایبەتی و وردەکان دەردەکەوێت و ڕێز دانانێت بۆ ئەو شەبەنگە جیاوازانەی کە دەشێت لە کایەیەکی کۆمەڵایەتیدا بوونیان هەبێت. لە ڕاستیدا ئەم بۆچوونە «کە تاکە ئەرگومێنتێکە دژ بە تێزی فاشیزم بینیبێتم و شایەنی قسەکردن بێت» لەسەر ژمارەیەک هەڵەی زۆر گەورە و شوبهاندنی زۆر سەتحی دامەزراوە کە لێرەدا هەندێکیان کورتدەکەمەوە.

یه‌كه‌م: ئه‌م تێزەیە وا لە دونیا دەروانێت هەر کاتێک قسەمان لە فاشیزم کرد، ئیتر ناتوانین قسە لە جیاوازی بکەین، کە قسەشمان لە جیاوازی کرد ناتوانین قسە لە فاشیزم بکەین. بەوەدا لە خۆرهەڵات هێزی جیاواز هەیە کەواتە فاشیزم بوونی نییە، بەوەدا لە کوردستان یەکێتی و گۆران و پارتی و یەکگرتوو و ... هتدمان هەیە، ئیدی قسەکردن لەسەر فاشیزم، جیاوازی ئەم هێزانە دەشارێتەوە، ئەمانە هێزی رەنگاورەنگن و بوونیان خۆی دەلیلە کە فاشیزم بوونی نییە. ئەم تێزەیە وا لە دونیا دەروانێت وەک ئەوەی لەسەردەمی نازییەت و فاشییەتدا لە ئیتالیا و ئەڵمانیا، جیاوازی نەبووبێت. وەک ئەوەی بشێت یان بکرێت کۆمەڵگایەک یان قۆناغێک یان بوونێک بەبێ جیاوازیی هەبێت، وەک لە ئەڵمانیا و ئیتالیا سەردەمی نازییەت و فاشییەتدا کۆمەڵگایەکی خاڵی لە جیاوازیی حاکم بووبێت، یەکسان لە هەموو شتێکدا، تەبا و ڕێکەوتوو لەسەر فاشیزم. لەو ساتەدا کە نازییەت لە ئەڵمانیا دێتە سەر کار، ئەڵمانیا لانکەی دەیەها هێزی سیاسی و فیکرییە، بێئەوەی ئەو جیاوازییانە رێگربن لە سەرهەڵدانی فاشیزم لە هەناوی کۆمەڵگای ئەڵمانیا و ڕاکێشانی ملیۆنەها مرۆڤ بۆ ژێر تۆڕ و تەپکەکانی خۆی . سادە و سەتحییەتی ئەم بۆچوونە لەوەدایە وادەزانێت کە قسەت لەسەر بونیاد کرد ئیتر قسە لەسەر جیاوازی دەمرێت، کە قسەت لەسەر سیستم کرد کەواتە جیاوازییەکان نابینیت، بێئەوەی تێبگات کە سیستم خودی ئەو میکانیزم و پەیوەندیانەیە کە لە نێوان جیاوازییەکاندا بەر قەرار دەبێت.

گەر بوونی جیاوازی ئەرگۆمێنێت بێت دژ بە بوونی فاشیزم، ئەو کات دەبێت فاشیزم لە هیچ قۆناغ و سەردەمێکدا بوونی نەبووبێت، چونکە جیاوازی لە هەموو سەردەم و قۆناغێکدا بوونی هەیە، لە هەموو کۆمەڵگایەکدا بوونی هەیە. بە بڕوای من تەواو بە پێچەوانەی ئەم هەڵە مەنتیقییەوە، فاشیزم ڕاکێشانی جیاوازییە بۆ پلە هەرە ڕەهاکانی، بۆ جیاکردنەوەیەکی سەرتاسەریی، بۆ گەیاندنی جیاوازیی بە پلەیەک کە هیچ هاوبەشێکی ئینسانی لە نێوان جیاوازەکاندا بەدی نەکرێت. فاشیزم ڕاکێشانی جیاوازییە بۆ پلەی راسیزم، بۆ پلەی پۆڵینی بایۆلۆژی لە نێوان «من» و «ئەویدی» دا. فاشیزم ئەوەیە هێزێک یان شوناسێک نەتوانێت  بەبێ دروستکردنی وێنەیەکی دوژمن، وێنەیەکی حەیوانی لە ئەویدی خۆی پێناسەبکات، وەک وێنەی جووەکان لای نازیزم، وەک وێنەی کافر لای تاڵیبانەکان، وەک وێنەی شیعە لای وەهابییەکان، وەک وێنەی بەهائییەکان لای شیعە، وەک وێنەی کورد لای تورک... واتە تێرمی فاشیزم، تێرمی تێڕامانە لە سروشتی جیاوازییەکان، نەوەک تێرمی لادان و سڕینەوە بێت لە بینینی جیاوازییەکاندا. فاشیزم «وەک سیستم» نەوەک پێچەوانەی جیاوازی نییە، بەڵکو ئەو رەفتار و هێڵکێشان و خۆ دوورگرتن و خۆ دیاریکردن و خۆ پێناسەکردنانەیە کە هێزە جیاوازەکان لە فەزای پەیوەندییەکانیاندا دەیگرنە بەر.

دووه‌م: ئه‌م بۆچوونە وا سەیری جیاوازی دەکات، وەک ئەوەی کاتێک قسەمان لە جیاوازی کرد، ئەوکات قسە لە لێکچوون ناکرێت، وە کاتێک قسەمان لە لێکچوون کرد ئیتر قسە لە جیاوازی ناکرێت. ئەم بۆچوونە زادەی تێگەیشتنێکی سەتحی و میکانیکییە، کە جیاوازی وەک دۆخێکی موتڵەق وەردەگرێت . لە ئاستی فەلسەفیدا پرسی جیاوازی تەواو گرێدراوی پرسی شوناس، هاوجووتی، ترازان و هاوشێوەییە. لە دیالەکتیکی هیگڵیدا جیاوازیی هیچ نییە جگە لە ساتێکی ترازاو لە وەک یەکی و هاوشێوەیی، جیاوازی ئەو ئەگەرە ناوەکییەیە کە شوناسێک لە ناوخۆیدا هەڵیگرتووە، ئەو پارادۆکسە ناوەکییەیە کە وادەکات شوناسێک بجوڵێت و پێچەوانەکەی خۆی دروستبکات. ئەنتی تێز لای هیگڵ بەشێکی ناوەکی «تێز»ـە، واتە جیاوازی لەتبوونی «لێکچوو»یەکی پێشترە کە دژەکەی خۆی لە ناو خۆیدا بەرهەمدەهێنێتەوە. لای هیگڵ، جیاوازی لەتبوونێکی ڕەها و یەکسەرە نییە بەڵکو ناکۆکی ناوەکی ناو «یەکێتییەکی پێشینەیە». دوورکەوتنەوەی شوناسێکە لەوەی چیتر «هاوجووتی پێشووی» «هارمۆنییەتی سەرەتایی» وەک خۆی بژی. نەک هەر ئەوە، خواستی گەڕانەوە بۆ لێکچوون بەشێکی گرنگی دیالەکتیکە. دیالەکتیکی هیگڵی کاتێک  لەسەر سێ لانەی «تێز ـ ئەنتی تێز ـ سنتێز» ئیشدەکات، واتە لەسەر تەوەری سێ لانەی «لێکچوون ـ  جیاوازی ـ لێکچوون» دەجوڵێتەوە. «دوا لێکچوونیش ـ واتە سنتێز» لێکچوونێکی داخراو نییە، دەرگای جیاوازیی هەمیشە دەرگایەکی کراوەیە، سنتێز هیچ نییە جگە لە ساتێک کە کرانەوەیەکی ئەبەدی لە هەناویدایە، بێئەوەی هیچ کات بگاتە ئەو ساتەی شوناس بۆ هەمیشە لەگەڵ خۆیدا هاوجووت و تەبابێتەوە، واتە بێ ئەگەری جیاوازی بژی.

لە هیگڵ بترازێین، لەسەدەی بیستدا دۆلۆز فەیلەسوفی گەورەی جیاوازییەکانە. دۆلۆز باوەڕی بەوە نەبوو کە جیاوازی کارێکی بە دیالەکتیک و تێزی ناکۆکییەوە هەبێت، جیاوازییەکان لە بەرەنجامی ترازانی شوناسێکی ئەسڵی لەخۆی بەرهەم نایەن، بەڵکو جیهان لە پرۆسەی گۆڕانی بەردەوامی خۆیدا، جیاوازیی بەرهەمدەهێنێت، بێئەوەی جیاوازییەکان زادەی دژایەتی شوناسێک بن بۆ خۆی یان بۆ ئەویدی. جیاوازییەکان ئاماژە نین بۆ لەتبوونی یەکێتییەکی پێشینە، لە بنەڕەتدا هیچ ماهیییەتێکی یەکگرتوو بوونی نییە، لێرەدا دۆلۆز وەک نیتشە باوەڕی بەوەیە کە خودی جیاوازی بە مانای لێک نەچوون و دووبارەنەبوونەوە نایەت، بەڵکو ئەوەی بەردەوام دەگەڕێتەوە، ئەوەی هەمیشە دووبارەدەبێتەوە خودی جیاوازییە. بەڵام هاوشان بەم پێ داگرتنە لەسەر جیاوازیی، دۆلۆز تاکە فەیلەسوفی گەورەی خۆرئاواشە کە بە بەربڵاوی قسە لە فاشیزم دەکات، تێزی دونیایەک کە لە جیاوازیی دروستبووە لای دۆلۆز، وەک لیبرالە کورتبین و عەقڵ تەسکەکانی ئێمە، بەرەو ئەوەی نابات، فاشیزم لەو جیهانەدا نەبینێت، یاخود باوەڕی بە سیستم نەبێت، پێی وانەبێت کەپیتالیزم وەک سیستم، هێزێک و ماشێنێکی گەورەی پەکخستن و لەکارخستنی ئارەزووەکان و جیاوازییەکانە. بوونی جیاوازیی وەک جەوهەری پرۆسەی گۆڕانی هەمیشەیی لای دۆلۆز، هیچ کات بەرەو ئەو هەڵەیەی نابات بڵێت چونکە جیاوازی هەیە کەواتە فاشیزم نییە، لێرەوە دۆلۆز چەندە قسە لەسەر جیاوازی دەکات، هێندەش قسە لەسەر فاشیزم و میکرۆ فاشیزم دەکات.

بوونی جیاوازی مانای ئەوە نییە کە سیستمێک نییە دژ بە ئارەزووی مرۆڤەکان کاربکات، بیانخاتە ناو یەک قاڵبەوە، یەکجۆر ئارەزوو و یاسا و نەزمیان بەسەردا بسەپێنێت. جیاوازی خۆی جیاوازییەک نییە، لە دەرەوەی پەیوەندی، لە دەرەوەی گۆڕانی بەردەوام، لە دەرەوەی دروستکردنی هەرێمی تایبەت بە خۆی، پەیوەندی تایبەت بە خۆی، ترسی تایبەت بە خۆی، هێزی تایبەت بە خۆی، جیاوازی ساتێکی داخراو نییە، جەوهەرێکی نەگۆڕ نییە بەرامبەر جەوهەرێک، بەڵکو جیاوازی و لێکچوون دوو دیوی بزۆکن، لە پەیوەندیدا دروستدەبن، کە قسە لە فاشیزم دەکەین واتا قسە لە شوناسێک دەکەین کە پەیوەندییەکی پارانۆیی بە جیهانەوە هەیە، واتە سوبێکتێکە بارکراوە بە توانای توندوتیژیی نالۆژیکی. بوون و نەبوونی جیاوازی کار لە بوون و نەبوونی فاشیزم ناکات، چونکە جیاوازی بنەمایەکی ئەنتۆلۆژی بوونە، بەڵام فاشیزم دۆخێکی تایبەتی پەیوەندییە کە لەسەیرکردنێکی تایبەتەوە بۆ جیاوازی و لە پەیوەندی نێوان جیاوازییەکانەوە دروستدەبێت.

سێهەم: بە پێچەوانەی بانگەشەی لیبراڵ و راستڕەوەکانەوە، کە گوایە بانگەشە بۆ جیاوازی بانگەشەیە بۆ دیموکراسییەت، پێداگرتنی زۆر لە سەر جیاوازی سیاسی، ڕێگایەکی نزیکە بەرەو فاشیزم. چونکە فاشیزم بریتییە لە خۆ دوورخستنەوەیەکی گەورە لە «ئەویدی». جیاکردنەوەیەکی رەهایە لە نێوان «من» و «تۆ» دا. جیاکردنەوەی «حیزبەکان» و «فەردەکان» و «نەتەوەکان»ـە بە ناوی جیاوازبوونەوە لەسەر بنەمای «چاک» و «خراپ».  پێداگرتنی زۆر لەسەر جیاوازی، لە زۆربەی دۆخەکاندا پێداگرتنە  لەسەر دابەشکردنێک کە بەرەو دوالیزمە داخراوەکانمان دەبات. هیچ کات فاشیزم بەبێ پێداگرتن لەسەر جیاوازی دروست نابێت. پێداگرتن لەسەر جیاوازی نێوان «مەسیحییەت» و «جوو»، لە نێوان «ئاریبوون» و «سامیبوون»، لە نێوان «جەرمان» و «ناجەرمان»، لە نێوان «ناسیونال سۆسیالیزم» و «لیبرالیزم و کۆمۆنیزم» دا، نازییەتی دروستکرد. فاشیزم ئەو خواستی خۆجیاکردنەوە قووڵە دروستیدەکات کە شوناسێک داگیردەکات ، بەجۆرێک بە ناوی جیاوازییەوە خۆی لە تەواوی ژینگەی سیاسی جیادەکاتەوە. وەک ساتی خۆ جیاکردنەوەی نازییەت، ساتی خۆجیاکردنەوەی سەدام حوسەین لە تەواوی کۆمەڵگای مرۆڤایەتی و شەڕکردنی لەگەڵ نیوەی دەوڵەتانی سەر زەویدا، ساتی خۆجیاکردنەوەی قاعیدە و دابەشکردنی بۆ دونیا بە سەر دوو بەشدا.

هەڵبەت ناکرێت هەموو جۆرێک لە جیاوازی و خۆجیاکردنەوە بە دەروازەی فاشیزم بزانین. جیاوازی کاتێک دەبێتە دەروازەی فاشیزم کە رەهەندێکی سیاسی رووتی هەبێت، بە ڕۆحییەتی منی باش و تۆی بەد ئیشبکات، بە ئاستێکی سەتحی فیکر قسە بۆ عەوام بکات و ختوکەی هەستە پۆپۆلیستییەکان بدات و گەشبینی درۆزن و قارەمانێتی وەهمیان تێدا بچێنێت، بیانخاتە ژێر تیرۆری هەڵوێستەوە و بیەوێت لە ژێر فشاری دابەشکردنی دونیا بۆ دوولانەی «خائین ـ نیشتیمان پەروەر»دا، عەقڵییەتی مرۆڤەکان وەک یەک لێبکات. سروت و ڕیتواڵی دەستەجەمعی بخاتە گەڕ، وەک ئەوەی «شیوەنی دەستەجەمعی» بسازێنێت تا هەمووان لەدەوری مردوەیەکی موقەدەس کۆبکاتەوە یان لە هیچە ساتەوەختی «سەرکەوتنی مێژوویی» و خورافی دروستبکات، یان بەردەوام پێویستی بە دوژمنێک هەبێت تا لەبەردەمیدا خۆی پاکتر و جوانتر نیشانبدات. مەرجەکانی ئەمجۆرە لە خۆجیاکردنەوەی فاشیستی لە زۆربەی خۆجیاکردنەوە سیاسییەکانی دونیای ئێمەدا هەیە.

چوارەم: کوشتنی جیاوازی لە فاشیزمدا لە ڕێگای ڕەتکردنەوەی جیاوازییەوە نییە. بەڵکو لە رێگای بێنرخکردن و کەم بەهاکردن و ناشیرینیکردنی جیاوازییەوەیە، واتە دەرکردنی جیاوازە لە ناو سیستم، دوورخستنەوەیەتی لە خود، دروستکردنی سنوورێکی ئاسنینە کە هەرچی بکەوێتە ئەو دیو ئەو سنوورەوە هەموو مافێکی لێ دەسێنرێتەوە. واتە فاشیزم بریتییە لە بوارنەدان بە جیاوازییەکان تا دەربکەون، تا هەموو هەمان مافیان هەبێت، نەوەک لە بنەڕەتدا هەر جیاوازیی قەبووڵ نەبێت و بۆ دۆخێکی وەک یەکی و تەبایی ئینسانیی لە نێوان هەموو شوناسەکاندا بگەڕێت. فاشیزم پیشەسازیی دروستکردنی «ئەویدییەک» ـە کە شایەنی ژیان نییە، شایەنی ئەوە نییە کە لەگەڵ سوبێکتی فاشیستیدا تێکەڵبکرێت یان بەراوردبکرێت.

پێنجەم: قسەکردن لەسەر فاشیزم مانای ئەوە نییە کە ئەو جیاوازیانەی لە فەزای سیاسیدا هەیە بایەخیان نییە. واعیزەکانی لیبرالییەت وادەزانن کە قسەت لە فاشیزم کرد، ئیتر مانای هیچ جیاوازییەک لە نێوان هێزە سیاسییەکاندا قایل نیت. یان فاشیزم شتێک نییە بکرێت بەرامبەری بوەستینەوە، کە قسە لە فاشیزم دەکەین قسە لەسەر پەیرەوپرۆگرامی باش یان خراپ ناکەین، قسە لەوە نییە کە دەشێت هەڵوێستی پارتێک بەرامبەر ئەم کێشە یان ئەویدی باشتر نەبیت لەویدی. قسە لەوە نییە کە ئایدۆلۆژیاکان جیاواز نین، یان مەرجەعییەتیان وەک یەکە، یان خودایان جیاواز نییە، یان لە گەمژەترین فۆرمیدا بڵێین گوایە خۆرهەڵات لە زەمانی پێغەمبەرەوە گۆڕانکاری بەسەردا نەهاتووە، تێگەیشتنی پێکەنیناوی وەها نەک هەر مایەی گاڵتەجاڕییە، بەڵکو نیشانەی نەخوێندەوە و بێئاگاییە لە هەموو ئەو شتانەی کە لەسەر فاشیزم نوسراون. قسە لەسەر فاشیزم، قسەیە لەسەر فەزایەکی بارکراو بە گیانی توندڕەوی، بە ماشێنگەلێک کە دوای هاتنی مۆدێرنە و بەکاریگەریی ئەو پارادۆکس و فۆبیا و ململانێ نوێیانەوە کە مۆدێرنە هێناونی و وەک دەرەنجامی زنجیرەیەک میکانیزم کە بەدرێژیی لەجێگای دیدا لەسەریان وەستاوم، دروستبووە.

لێرەدا دەبێت بڵێین کە ناکرێت جیاوازی لە کایەی سیاسی خۆیدا تاکە ناو و پێناسەی جیاوازیمان پێشکەشبکات. لێرەدا جارێکی تر هەڵەی کوشندەی پۆزەتیفیست و لیبراڵەکان دەردەکەوێتەوە کە بۆ هەموو زاراوەیەک تەنیا بۆ دیوە سیاسییە ڕووتەکەی دەگەڕێنەوە و بۆ دیوە سیاسییە زۆر ڕوکەش و سەتحییەکەشی. لەم نێوکۆییەشدا جیاوازی بە مانا ڕاستەقینە و قووڵەکانی کورتدەبێتەوە بۆ هەندێک جیاوازی سیاسی کورتبڕ و هەنوکەیی و پڕوپاگەندەیی کە هێزە سیاسییەکانی کوردستان بانگەشەی بۆ دەکەن. بەرگریان لێرەدا لە خودی جیاوازیی نییە، بەڵکو بەرگرییەکی هەرزانە لە هەندێ لایەنی سیاسی و نیشاندانیانە وەک هەڵگری پرۆژەی لابەلابوونەی ڕادیکال. بەمجۆرە چەند جیاوازیەکی ڕوکەش لە دروشمدا لای «یەکێتی و پارتی و گۆڕان و یەکگرتوو ... هتد» بەرزدەکرێنەوە بۆ پلەی جیاوازی ڕادیکال، بۆ پلەی دابڕانی بنەڕەتی  و ستراکتوریی. هەر ئەم تێگەیشتنە بۆ خۆی شاهیدە کە ئەم عەقڵییەتە چ دیدگایەکی کاریکاتێری بۆ جیاوازیی هەیە، چۆن جیاوازییە کورتخایەن و لاوەکییەکان بەرزدەکاتەوە بۆ ئاستی جیاوازی گەردونی و مێژوویی. تا لە پشت ئەم جیاوازییانەوە درێژە بە گەمە سیاسییە تەقلیدی و دووبارەکانی خۆی بدات. لەم خاڵەشدا جیاوازی وەک کەرەستەیەک بۆ خزمەتکردنی دیموکراسییەت دەرناکەوێت، بەڵکو دەبێتەوە بە کەرەستەیەک بۆ بونیادنانەوەی شوناسە لەخۆبایی و داخراو و خۆ بە پاک زانەکان، کە هەنگاوی یەکەمن بۆ بەرهەمهێنانەوەی فاشیزم.

سەرچاوەی ئەم وتارە: http://www.dabran.org

گرینگیی پەروەردە و ڕاهێنان لە قۆناغی بنەڕەتیدا

کیشوەر پیرۆتی

پەروەردە تەنیا مافی سەرەکی و بنەڕەتیی مرۆڤ نییە، بەڵکوو بەشێکی سەرەکییە بۆ پەرەسەندن و پێشکەوتنی بواری ئابووری و کۆمەڵایەتیی هەر وڵاتێک و، ئەگەر بە شێوەیەکی شیاو بەرنامەی بۆ دابڕێژرێت کاریگەرییەکی باشی لەسەر دیاردە کۆمەڵایەتییەکان و بەرهەمی ئابووریی وڵات دەبێت. گۆڕانکاری لە هەر وڵاتێکدا، دەبێ سەرەتا لە پەروەردەوە دەست پێ بکات، چونکە مرۆڤ بەپێی شێوازی پەروەردەکردنەکەی، بە شێوەیەکی سروشتی دەبێتە هۆی گۆڕانکاریی هەموو فاکتەرەکانی دیکە، لەبەر ئەوەی کە لە کۆمەڵگەی پێشکەوتوودا مرۆڤ فاکتەری سەرەکییە. وڵاتە پێشکەوتووەکانی وەکوو ژاپۆن و ئەمریکا و ئوسترالیا، دوای تاقیکردنەوەی کۆمەڵێک ئەزموون بۆ بەدیهێنانی گۆڕانکارییەکی بنچینەییی کۆمەڵایەتی و ئابووری لە وڵاتەکەیاندا، سەرەتا لە پەروه‌ردەوە دەستیان پێ کرد. بە بۆچوونی جۆن دیوی (١٩٥٢ـ ١٨٥٩)، فەیله‌سووف و مامۆستای ئەمریکی، لە په‌رتووكی "دیموکراسی و پەروەردە و ڕاهێنان"دا دەڵێت: "ئامانجی پەروەردە و ڕاهێنان، بەدیهێنانی کۆمەڵگەی دیموکراتیکە و، کۆمەڵگەی دیموکراتیکیش پێشگیری لە ناکۆکی و جیاکارییە چینایەتی و ئایینی و نەتەوەیی و ڕەگەزییەکان دەکات." ئەو فەیلەسووف و مامۆستایەی پەروەردە دەڵێت: "پەروەردە بە مانای داڕشتنەوە و ڕێکخستنەوەی ئەزموونەکانە، کە قووڵایی و واتادارییەکەیان زیاتر دەکات و پەرە بە هێزی بزوێنەری ڕەوتی ئەزموون دەدات." 

چڕبوونەوە لەسەر پەروەردەی بنەڕەتی لە ژاپۆن قۆناغی بنەڕەتی لە سیستەمی پەروەردە و ڕاهێنانی هەموو وڵاتێکدا، هەم لە باری ژمارەی مامۆستایان و قوتابیان و، هەمیش لە باری چۆنێتیی کارتێکەریی ئەم قۆناغە لەسەر پێشڤەچوون و سەرکەوتنی خوێندنی قوتابی لە سەرلەبەری ژیان و سەردەمی خوێندنیدا، کاریگەرە. قۆناغی بنەڕەتی، یەکێکە لە گرینگترین و بنچینەییترین قۆناغەکانی خوێندن و، هیچ کام لە قۆناغەکانی دیکەی خوێندن تا ئەو ڕاددەیە کاریگەر و گرینگ نین. ئەگەر قوتابی لەو قۆناغەی خوێندندا تووشی شکست بێت، یان سەرکەوتوو نەبێت، لە هەموو قۆناغەکانی دیکەی خوێندندا تووشی کێشە دەبێت. بۆیە وڵاتانی پێشکەوتوو هەموو هەوڵ و کۆششی خۆیان بۆ باشترکردنی پەروەردە و ڕاهێنانی قوتابیان لەو قۆناغەدا خستووەتە گەڕ.

لەنێو وڵاتانی دنیادا ژاپۆن یەکێکە لە سەرکەوتووترین و پێشکەوتووترین وڵاتان لە بواری پەروەردە و ڕاهێناندا. بەڵام ئاخۆ ڕیشەی ئەو سەرکەوتنەی ژاپۆن لە چیدایە؟ مامۆستایانی قوتابخانە بنەڕەتییەکانی ژاپۆن لە نێوان ئامانجەکانی پەروەردە و ڕاهێنانی ئەو قۆناغەدا زیاتر لە پێشکەوتنی خوێندنی قوتابییان و پەرەپێدانی لێهاتوویییە تایبەتەکانیان، گرینگی بە گەشەی سۆزداری و کۆمەڵایەتی و باوەڕبەخۆییی قوتابییەکان دەدەن. ئەوان ژینگەیەک دروست دەکەن کە لەسەر بنەمای پێوەندیی مرۆڤانە و پێوەندیی سۆزداری و هاوسۆزی و کاری گرووپ و پێکەوەکارکردن و هەڵسوکەوتی هاوبەش و هەستی ئینتمادان بە شوێن داڕێژرابێت.بنەماکانی پەروەردە و ڕاهێنانی قۆناغی بنەڕەتی لە ژاپۆن، زیاتر پێداگری لەسەر سەرنجڕاکێشیی قوتابخانە بنەڕەتییەکان و گرینگیدانی زۆر بە گەشەی کەسایەتیی منداڵ و پێشکەشکردنی بابەتی شیاو بۆ قوتابی دەکەن. بەرنامە دەرسییەکانی قۆناغی بنەڕەتی لە ژاپۆن، دوو تایبەتمەندیی گرینگیان هەیە: یەکەم، زۆر چڕوپڕ و بەهێزن؛ دووەمیش، کورت و بەسوودن و، پێداگری لەسەر گەشەی هەمەلایەنەی منداڵ دەکەن.

پەروەردە و ڕاهێنانی ژاپۆن

توێژینەوە بەرواردکارییەکان نیشاندەری ئەوەن، کە چۆنێتیی پەروەردە و ڕاهێنان لە ژاپۆن زۆر بەرزە. ڤێرزا ڤێگڵ، مامۆستای زانستگەی هارڤارد، لە توێژینەوەیەکی خۆیدا بەو ئەنجامە گەیشت کە ئەو منداڵە ژاپۆنییانەی خوێندنی گشتیی خۆیان لە قوتابخانەی شارەکانی ئەمریکا تەواو کردووە، کاتێک دەگەڕێنەوە بۆ ژاپۆن، لە وانەی زانستە سروشتییەکان و بیرکاریدا ئاستی شارەزایییان ساڵێک تا دوو ساڵ نزمترە لەو هاوتەمەنانەی خۆیان، کە لە ژاپۆن خوێندوویانە. توێژینەوەکانی دیکە ئەوە دەسەلمێنن کە ژاپۆنییەکان بە بەروارد لەگەڵ خەڵکی وڵاتە پیشەسازییەکانی دیکەدا کەمتر یاسا پێشێل دەکەن. ئەوەیش دەگەڕێتەوە سەر ئەوەی کە پەروەردە و ڕاهێنانی قوتابخانە بنەڕەتییەکانی ئەو وڵاتە لە ڕاهێنانی کۆمەڵایەتی و ڕەوشت و لێهاتوویییەکانی ژیانی منداڵدا سەرکەوتوو بوون.

لە بواری فاکتەرە کاریگەرەکان لەسەر گەشەی تێگەیشتنی منداڵان لە بیرکاری و زانستدا، منداڵانی ژاپۆنی لە وەرگرتنی چەمکەکاندا، زیرەکترن لە هاوتەمەنەکانی خۆیان لە وڵاتانی دیکە و، بەپێی ئەزموونە جۆراوجۆرەکان و سەردانی ڕێکوپێک و بەردەوامی پۆلەکانی قۆناغی بنەڕەتی لە لایەن شارەزایانەوە، داهێنەریی منداڵانی ژاپۆنی، بۆ ڕاهێنەرە بیانییەکان زۆر سەرسووڕهێنەر و جێی تێڕامان بووە. لەگەڵ ئەوەیشدا زۆربەی توێژەران، پەروەردە و ڕاهێنانی بنەڕەتیی ژاپۆن لە بواری خوێندن و هونەر و مووزیك و توێژینەوە کۆمەڵایەتییەکانەوە بە سەرکەوتووتر دەزانن. بەڕاستی دەبێ نهێنیی ئەم سەرکەوتوویییە لە چیدا بێت؟ تۆ بڵێی بە هۆی درێژبوونی ماوەی ساڵی خوێندن، یان کارامەیی و شیاویی بەرنامەی وانەکانیانەوە بێت؟ یان بە هۆی گرینگیدانی خێزانەکان بە پەروەردە و ڕاهێنانی منداڵەکانیانەوە، یان بە هۆی گرینگیدانی دەوڵەت بە مامۆستای قوتابخانەکانەوە بێت؟ ئاخۆ هیچ پێوەندییەکی بە فەرهەنگی پەروەردە و شێوازە بەکارهێنراوەکان لە پەروەردە و ڕاهێنانی قوتابخانەکانەوە هەیە؟ یان دەگەڕێتەوە سەر شێوازی ڕاهێنانی پیشەییی مامۆستاکان، یان هۆکاری تر؟

ستانداردی ڕووبەری قوتابخانەکانی ژاپۆن

ڕووبەری پۆلێکی ئاسایی لە ژاپۆن ٧٤ مەترە. ڕووبەری قوتابخانەیەکی ٦ پۆلی ١٠ هەزار مەتری سێجایە و ڕووبەری قوتابخانەیەکی ١٢ پۆلیش ١٦ هەزار مەتری دووجایە. هەموو قوتابخانە بنەڕەتییەکانی ژاپۆن ژووری پاکوخاوێنی و ژووری بەرهەمهێنان و ژووری مووزیك و هۆڵی نانخواردن و هۆڵی وەرزش و مەلەوانگەی سەرداپۆشراو و زەوییەکی چیمەن و سەوزەڵانییان هەیە. پێداویستیی پێویستی بەشی دیدەنی و بیستنی، وەکوو تەلەڤزیۆن و ڤیدیۆ و... هی تریشیان تێدا هەیە. ساڵی خوێندن لە ژاپۆن ٢٤٠ ڕۆژە. قوتابیی قۆناغی بنەڕەتی، لە ٨ی بەیانییەوە هەتا ٤ی ئێوارە لە قوتابخانە دەبێت. هەفتەی ٤٤ كاتژمێر لە قوتابخانەیە، کە لەو ٤٤ كاتژمێره‌ تەنیا ٢٢ كاتژمێڕی لە پۆلی وانەخوێندندا دەبێت. لە قوتابخانە بنەڕەتییەکاندا زۆر گرینگی بە یاری و کاری دەست و مووزیك و ماڵداری و چێشتلێنان و بەرگدووری و پاکوخاوێنی دەدرێت، کە یەک لەسەر سێی کاتەکەیانی بۆ تەرخان دەکرێت.

قوتابخانە بنەڕەتییەکانی ژاپۆن بەرنامەیەکیان هەیە بە ناوی "بەرەو کار"، کە بەپێی ئەو بەرنامەیە، قوتابی هاوکات لەگەڵ ئەوەی کە بە شێوەی پیشەیی (پرۆفیشناڵ) فێری کشتوکاڵ و پیشەسازی دەکرێت، بە کردەوەش ئەوەی کە لەو بوارانەدا فێری دەبێت، ئەنجامی دەدات، واتە لەگەڵ فێربوون، کاریش دەکات. بێجگە لەوەش، لە قوتابخانەکانی ژاپۆندا، قوتابییەکان دەبێ پاکوخاوێنیی قوتابخانەکە بپارێزن و هەر خۆیشیان خاوێنی دەکەنەوە و خۆیشیان چێشت لێ دەنێن و هەموو قوتابخانەکانی ژاپۆن نانی نیوەڕۆ بە قوتابی و مامۆستاکان دەدەن، هەر قوتابییەکانیش پاش نانخواردن قاپەکانی نانخواردنەکەیان دەشۆن و دەموددانیان بە فڵچە و هەویری ددان دەشۆن. بۆ شووشتنی ددان، تەنیا یەک پەرداخی بچووک ئاو بەکار دێنن. هەموو ڕۆژێک بەر لە ڕۆیشتنەوە، تەواوی قوتابخانەکە خاوێن دەکەنەوە. لە قوتابخانە بنەڕەتییەکاندا دروستکردنی ژینگەیەکی شاد و سەرنجڕاکێش و دۆستانە و خۆش، زۆر لە فێرکردنی بابەتە زانستییەکان زیاتر گرینگیی پێ دەدرێت؛ بە بۆچوونی ئەوان قوتابییەکان زیاتر لەبەر دیتن و یاریکردن لەگەڵ هاوڕێکانیان دێن بۆ قوتابخانە، تاکوو فێربوونی زانستەکان.

بەڵام وەک دروشمێکی بەناوبانگی ژاپۆنی دەڵێت: "هەموو کەسێک، لە هەموو جێیەک و لە هەموو کاتێکدا، دەبێ فێر ببێت"؛ لەو کەشە دڵگرەی قوتابخانەدا منداڵی ژاپۆنی هەم فێری فەرهەنگی کۆمەڵایەتی و کار دەبێت و، هەمیش زانستەکان دەخوێنێت. ژاپۆن هیچ سەرچاویەکی سروشتیی وەکوو نەوت و گازی نییە و، لە سەدا ٦٧ی زەوییەکانی چیا و دارستانە و، لە سەدا ١٥ی زەوییەکانی بۆ کشتوکاڵ دەبێت. نهێنیی سەرکەوتن و پێشکەوتنی ژاپۆن لە گرینگیدان بە هێزی مرۆڤی و شێوازی بەڕێوەبردنی ئەو هێزەدایە. ژاپۆنییەکان دەڵێن: "لە جەنگی جیهانیی دووەمدا هەموو شتێکمان لەدەست دا، بەڵام مامۆستامان هەر مابوو."

پەروەردەی بنەڕەتی لە کوردستان

قۆناغی بنەڕەتی لە هەرێمی کوردستان، بەپێچەوانەی زۆربەی وڵاتان و بەتایبەت وڵاتانی پێشکەوتوو لەو بوارەدا، بە کەمتەرخەمییەوە سەیری دەکرێت و، قوتابی هەم لە قوتابخانە و هەم لە ماڵەوە، زۆر کەم بایەخی پێ دەدرێت؛ ئەوە لە کاتێکدایە کە ئەم قۆناغە هەستیارە، قۆناغی داڕێژرانی کەسایەتی و مەیینی ڕوانگەی منداڵە بۆ تەواوی ژیانی. منداڵ، ئەو سامانەی کە وەکو بەحری بێبن وایە، لە کوردستان وەپشتگوێ خراوە و، هەر لە یەکەم ڕۆژی قوتابخانەوە ڕوو لە ژینگەیەکی شپرزە و بێبەرنامە و ناڕێکوپێک دەکات، بێجگە لەوەی کە ژینگەی ماڵەوەیشی جێی تێبینییه‌.

قوتابخانە بنەڕەتییەکانی هەرێمی کوردستان، هەر لە سەرەتاوە بە نەبوونی کتێب و نەبوون و کەمیی مامۆستای تایبەت بە هێندێک لە وانەکان و ژینگەیەکی شپرزە و شپڕێو و بەردەوام هەوڵ بۆ بێدەنگکردن و بریندارکردنی هەستەکانی منداڵان دەست پێ دەکەن، کە ئەم حاڵەتانە وا لە قوتابی دەکەن هەست بە بێبایەخیی قوتابخانە بکات و هەر لە سەرەتاوە بە جۆرێک فێری بێبەرنامەیی و، هاوکات سەرکوتکرانیش ببێت و بەرە بەرە لە قوتابخانە بێزار ببێت، یان ئینتیمایەکی ئەوتۆی پێ نەدات و، ئەم دیاردەیەیش پەل بهاوێتە نێو ڕوانگەیەوە سەبارەت بە سەرلەبەری ژیانە کۆمەڵاتییەکەی. مامۆستاکان زۆربەیان لەو وانەیەدا پسپۆڕ نین کە دەیڵێنەوە و، زۆر کەمن ئەو مامۆستایانەی بێجگە لە گوتنەوەی وانەکە گرینگی بە باری دەروونی و کەسایەتیی کۆمەڵایەتیی قوتابی بدەن و لەو بوارەدا بەتوانا بن.

هاندان و ڕێنماییکردنی قوتابی بۆ فێربوون و سووربوون لەسەر تێگەیشتن، جێی خۆی داوەته‌ لەبەرکردنی کۆمەڵێک پێناسە و خاڵ و، لەوەیش خراپتر، دیاریکردنی هێندێک شوێنی تایبەت لە لایەن مامۆستاکانەوە بۆ ئەوەی قوتابی لەبەریان بکات بۆ تاقیکردنەوەکان؛ وەک ئەوەی بەشی هەرە زۆری ئەو کتێبانە هەر لەزیادی نووسرابێتن و هیچ کەڵکێکیان بۆ قوتابی نەبێت. ئەو شێوازە نادروست و ماڵوێرانکەرە، ئەو تەمەنەی منداڵ، کە وەک بەحری بێبن وایە دەکاتە بڵقی سەر ئاو و جەماوەرێکی ناتێگەیشتوو و ترساو و کۆمەڵگەیەکی بڕوابەخۆنەبوو دروست دەکات. بەفیڕۆدان و ئیسڕافکردنی هەموو شتێک لە کۆمەڵگەی ئێمەدا هێندە ئاسایی بووە، کە بەفیڕۆدانی مرۆڤیشی گرتووەتەوە.